શબ્દકોશમાં જ્ઞ ક્યાં શોધશો ?

– જુગલકીશોર.

આની પહેલાં ક્ષ વીશે વાત કરી ત્યારે એમાં જ મેં લખ્યું હતું કે કોશમાંના અક્ષરોને શોધવા અંગે કાંઈ લખવાનું ન હોય. કદાચ કોઈને તો આ મશ્કરી પણ લાગે ! આવી સામન્ય બાબતે કાંઈ લેખો લખાતા હશે ? પરંતુ લખ્યા પછી કેટલાકને એ ઉપયોગી લાગ્યા !! મને તો એક જ લોભ હતો કે આ બહાનેય જો શબ્દકોશને ઉથલાવવાની ટેવ પડે તો ભાષાને એટલો લાભ જ છે.

ક્ષને શોધવા માટે મારે ક્યારેય જરુર પડેલી નહીં, કારણ કે ક્ષથી શરુ થતા અક્ષરો માટે કોશ જોવો પડે એમ નહોતો. પણ એક વાર જ્યારે ખરેખર જરુર પડી ત્યારે માથું દુખી ગયાનું યાદ છે ! માંડ મળેલો. ખાસ કરીને અક્ષરનું યોગ્ય સ્થાન અને તે સ્થાન ત્યાં જ કેમ, એ જાણવાનું જરુરી હોય છે. મારા કેટલાય લેખો ખાસ કરીને સ્વર–વ્યંજનો તથા અનુસ્વાર–અનુનાસીકો અંગેના લેખો વાંચશો તો ખ્યાલ આવી જ જશે કે અક્ષરોના સ્થાન બાબતે જાણકારી જરુરી છે.

સૌ પ્રથમ એ જાણી લઈએ કે જ્ઞ અક્ષર ગ્ + ન નો બનેલો છે. પરંતુ હજી હમણા સુધી આપણે ત્યાં જ્ઞને જ + ઞ ગણવામાં આવતો હતો. એટલું જ નહીં પણ જોડણીકોશની જુની આવૃત્તીઓમાં જ્ઞનું સ્થાન ‘જ’ અક્ષરોની વચ્ચે હતું. સંસ્કૃતની અસરોવાળી કેટલીક અન્ય ભાષાઓમાં આજે પણ “જ્યાન” કે “ગ્યાન” ઉચ્ચારથી જ્ઞ ને ઓળખવામાં આવે છે. ગુજરાતીઓ જ્ઞનો ઉચ્ચાર હંમેશાં ગ્નાનનો જ્ઞ જ કરતા હોવાથી જ્ઞને ‘જ’ વીભાગમાં મુકાયાનો વીરોધ જ્ઞાની લોકોએ કર્યો તેથી ગુજરાત વીદ્યાપીઠે ‘સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ’ની નવી આવૃત્તીમાં (પુરવણીમાં) જ્ઞને ‘ગ’ વીભાગમાં મુકી દીધો છે !! (પરંતુ ઉતાવળ થઈ ગઈ હોય કે કોઈ અન્ય કારણસર પરંતુ આ નવી પુરવણીને જ્યારે મુળ જોડણીકોશ સાથે કમ્બાઈન્ડ કરી ત્યારે આ ભુલ સૌના ધ્યાનમાં આવે એવી રીતે ખુલ્લી પડી ગઈ છે ! )

પરીણામ એ આવ્યું છે કે જ્ઞ શબ્દને શોધનારાઓને જ્ઞ જ વીભાગમાં પણ મળશે અને ગ વીભાગમાં પણ મળશે !!! આપણે દાખલા સહીત તેને જોઈ લઈએ –

ગુજરાત વીદ્યાપીઠ દ્વારા પ્રકાશીત “પુરવણી સહિતનું આઠમું પુનર્મુદ્રણ, ઓક્ટોબર, ૨૦૦૮”ની કૉપી જે મારી પાસે છે તે છેલ્લામાં છેલ્લો કોશ છે. તેમાં પાના નં. ૯૦૩ સુધીમાં જુના કોશનાં પાનાં છે, જ્યારે ૯૦૭થી ૧૦૨૪ સુધીનાં પાનાં (પરીશીષ્ટ સહીત) નવી પુરવણીનાં છે. હવે જોઈશું તો જણાશે કે પ્રથમ કોશમાં પાના નં. ૩૫૮ ઉપર જ વીભાગના છેલ્લા શબ્દ ‘જૌહર’ પછી ‘જ્ઞ‘, મુકાયો છે. જ્યારે પુરવણીના પાના નં. ૯૨૮ ઉપરના ગ વીભાગના છેલ્લા શબ્દ ‘ગૌરી વ્રત’ પછી ‘જ્ઞાનવૃદ્ધ’થી જ્ઞના શબ્દો શરુ થાય છે.

ટુંકમાં કહીએ તો છેલ્લી આવૃત્તીના આ જોડણીકોશમાં જ્ઞ ને શોધવામાં માર્ગદર્શન મળવાને બદલે ગોટાળો ઉભો થાય છે. જોકે હવે પછી તો જ્ઞનું સ્થાન ગ વીભાગમાં જ રહેવાનું છે તેમ માની લઈએ. અને એ જ કારણસર બીજી એક આડવાત એ છે કે સંસ્કૃતને વળગી રહેવાને બદલે આ બાબતે બોલીના / ઉચ્ચારના ધોરણને અપનાવાયાનું સમજાય છે.

આજના આ લેખના અનુસંધાને જોઈએ તો છેલ્લા કોશમાં જ્ઞ શોધવા માટે પાના નં. ૩૫૮ ઉપર જ વીભાગમાં તથા નં. ૯૨૮ ઉપર ગ વીભાગમાં બન્ને જગ્યાએ શોધવાનું રહે છે !!

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

દૃ અને દ્ર અંગે હવે પછી

• Posted in: વ્યાકરણ