નટનો અનુભવઃ ભાવ કે રસ ?

કેશોદના શાળાનાટકનું એક દૃષ્ય.

ભાવ અને રસઃ પાત્રો અને પ્રેક્ષકોમાં.                                           – જુગલકીશોર.

સાહીત્યમાં કે કલાના અન્ય કોઈ સ્વરુપમાં માનવમનના ભાવોનું નીરુપણ સર્જકોની ઉચ્ચ કલાશક્તીને આધારે પ્રગટે પછી વાચકો કે પ્રેક્ષકોના મનના એ જ ભાવોનું રુપાંતર રસમાં થાય. ચીત્રમાં શું, કે શીલ્પમાં શું; વાર્તામાં શું, કે કાવ્યમાં શું કે પછી નાટકમાં…પણ સર્જક દ્વારા પ્રગટેલા માનવમનના ભાવો જ્યારે ભાવક પાસે પહોંચે છે ત્યારે એ રસ બની રહે છે ને એટલે એનું વારંવાર પાન કરવા મન થયા કરે છે. ભાવ એ પોતીકી બાબત છે જ્યારે રસ એ સાર્વજનીક બાબત છે. અંગત બાબતે માણસને થાય તે દુઃખ–શોક કે રતી કે ક્રોધ કે આશ્ચર્ય કે જુગુપ્સા વગેરે…પરંતુ જ્યારે કલાના કોઈ સ્વરુપ મારફતે કે કલાના કોઈ માધ્યમથી તે સામે આવે ત્યારે એ અંગત હોતા નથી બલકે સૌના હોય છે (સૌમાં એ પોતે પણ શામેલ હોય જ છે). 

હવે નાટકનો દાખલો લઈને થોડો કલ્પનાવીહાર કરીએ –

નાટકમાં સ્ટેજ પર પાત્રો હોય છે અને સામે હોય છે પ્રેક્ષકો. હવે જોવા જઈએ તો પ્રક્ષકો છે તે તો ભાવકો છે. તેઓની પાસે જ્યારે કલા દ્વારા સંદેશ પહોંચે છે ત્યારે તેનું રસરુપાંતરણ થાય તે સહજ છે. (અહીં યાદ રાખવાનું કે રસરુપાંતરણ થવા પાછળ નાટકકારની ઉચ્ચ કલાશક્તી, નાટકના નટોની ઉચ્ચ કલાશક્તી, સ્ટેજની યોગ્ય ગોઠવણી વગેરેના ઉપર રસનીષ્પત્તીનો ઘણો આધાર હોય છે.)

પરંતુ નાટક ભજવનારા અભીનેતાઓ માટે તે રસરુપ હોય છે કે ભાવરુપ ? અને કઈ રીતે / શા માટે ? 

કોઈ કહેશે ?