ગાંઠીયામાળાનો છેલ્લો મણકો.

ગાંઠીયા–ગાંઠ !

(અનુષ્ટુપ)

 

ચટણી, મરચાં સંગે કઢી સંગેય કોક દી’

પપૈયાછીણ ભેગાંયે તને હું ભાળતો કદી !

ઝીણા–જાડા, વણેલા ને તીખા, લસણીયા વળી

ફાફડા નામથી સૌના હૃદયે શો ગયો હળી !

 

તારા તો નામઉચ્ચારે સવ્વારો કૉળી ઉઠતી !

તને રે, પામતાંમાં તો અંગાંગે સ્ફુર્તી સ્ફુટતી !

ઉદરે હું તને સ્થાપી કાર્યો સર્વે  કરું  શરુ;

ગાંઠીયા–ગાંઠ વાળીને, નીશ્ચીંત નીશ્ચયે રહું.

 

ચણાને આશ્રયે છુપી, ચણાને ગૌરવે મઢ્યો,

ચણાને વીશ્વમાં વ્યાપી ગાંઠીયો ચૌદીશ ચઢ્યો.

ગુંદાયો, વણાયો, તેલે તળાયો વેદના ભર્યો

ગાંઠીયો સ્નેહનો સૌનો ભાજન એટલે ઠર્યો !

 

કાવ્યના શબ્દશબ્દે જે ઉછળ્યાં ઉર સ્પંદનો –

સોનેટે સ્થાપીને વ્હાલા ! કરું હું કોટી વંદનો !!

 

– જુગલકીશોર.

 

 

Posted in kavitadan | 1 Comment

નવી ‘NET-GURJARI’ના હેતુઓના અનુસંધાને સાઈટની “કેટેગરીઝ”

સહયોગીઓ !

છેલ્લે મારા આ બ્લૉગ પર એક સપનું મુક્યું હતું.

સપનાને પણ તર્ક હોઈ શકે !! મારું એ સ્વપ્ન અ–તાર્કીક નહોતું. એ સ્વપ્ન “પંચમુખી” હતું. એમાનું પાંચમું ફક્ત શક્યતાઓને દર્શાવનારું હોઈ બાકીનાં ચારેય તત્ત્વોનાં કારણરુપ હેતુઓને વધુ સરળ બનાવીને આજે અહીં રજુ કરું છું.

નવી સાઈટ પાછળના મારા વીચારોનો વાચકોને જે કંઈ ખ્યાલ આવે તેના આધારે તેઓ મને માર્ગદર્શન આપી શકે તે લોભે આ હેતુઓમાંથી જ પ્રસ્ફુટ થતી કેટેગરીઝને પણ રજુ કરું છું.

આ કેટેગરીઝ મુજબ જ નવી સાઈટનાં લખાણો પ્રગટ કરવાની ધારણા છે. જેથી લક્ષ્ય તરફ સતત નજર રહે અને આડુંઅવળું ભટકી ન જવાય.

મારું લક્ષ્ય કેવળ અને કેવળ માતૃભાષા અને માતૃભાષીઓ છે. આપણા વીશ્વભરમાં પથરાયેલા ગુજરાતી જનોને માતૃભાષા સાથે કોઈ ને કોઈ રીતે સાંકળવાનો ને સાંકળી રાખવાનો નમ્ર પ્રયત્ન પહેલેથી જ રહ્યો છે. પણ હવે, આ નવી નેટગુર્જરી દ્વારા તો એ જ એકમાત્ર લક્ષ્ય રહેશે તેવી કલ્પના, અત્યારે તો છે !

આપ સૌ ઝીણવટથી જોશો તો ખ્યાલ આવશે કે આ ફક્ત સહીયારું કાર્ય જ નથી પણ એમાં સૌ કોઈ પોતાના મનની વાત પ્રગટ કરીને વધુમાં વધુ ગુજરાતી ભાષાને પ્રયોજી શકે તેવી સગવડો એમાં છે. કાવ્ય, વાર્તા, પ્રસંગવર્ણનો, નીબંધો, પત્રો, અહેવાલો, સંવાદો વગેરે જેવાં સ્વરુપોના ભલે તેઓ નીષ્ણાત ન હોય પણ જેવું ફાવે તેવું ગદ્ય કે પદ્ય રજુ કરીને પોતાની કલમને સતેજ કરશે અને એ બહાને બાહરી વાતાવરણમાં મુરઝાઈ રહેલી આપણી શાણી વાણીને સતેજ કરવામાં પોતાનો બહુમુલ્ય ફાળો આપી શકશે. સાથે સાથે પોતાની નવી પેઢીને પણ માતૃભાષાથી વીમુખ થતાં બચાવી શકશે !!!

થોડું અતીશયોક્તી ભરેલું લાગશે તોય આ એક સ્વપ્ન છે ! સાકાર થઈ શકવાની ગુંજાઈશ ધરાવતું સ્વપ્ન !!

વાચકોને નમ્ર વીનંતી કે નીચે બતાવેલી કેટેગરીઝમાંથી કોઈ પણ કોઈ પણ કેટેગરીમાં બંધ બેસે તેવાં લખાણો તૈયાર કરે. સાઈટની શરુઆત થતાં જ (એના પહેલાં પણ…) મને મોકલવાની તૈયારી કરી રાખે. યાદ રહે – આપ સૌનાં લખાણોમાં કોઈ પણ જાતના ફેરફાર વીના જેમના તેમ ધોરણે જ પ્રગટ થશે. (લેખકો કહેશે તો તે પ્રમાણે જરુર ઘટતું કરીશું.)

અને હા ! આ સાઈટના શીર્ષક નીચેની ટૅગલાઈન પણ જાણી જ લેશો :

स्वान्त:सुखाय, जन सर्व हिताय, निर्झरी –

भाषा – अमारी सहुनी – सहियारी गुर्जरी !!         – જુગલકીશોર

––––––––––––––––––––––– 

મુખ્ય ચાર કેટેગરીઝ છે. તેની નીચે પેટા કેટેગરીઝ જોવા મળશે…..મારા માર્ગદર્શન માટે સુચનો સાભાર આવકાર્ય છે.

૧) PARICHAY

Ras-darshan – gadya (પસંદગીના ગદ્યનો પરીચય)

Ras-darshan – padya (પસંદગીના પદ્યનો પરીચય)

Sahity-Svarupo (સાહીત્યનાં સ્વરુપોનો પરીચય)

Vyakaran (વ્યાકરણના જરુર પુરતા પાઠો)

૨) SAMVARDHAN

About Madhyam (માધ્યમોની સરખામણી કરતાં લખાણો)

Matrubhasha-Gaurav (ગુજરાતીનું ભાષામાહાત્મ્ય)

Prachar-Prasar (નવી પેઢી માટેની પ્રવૃત્તીઓ)

૩) VACHAN-LEKHAN

Nava lekhako (નવા લેખકોનાં લખાણો પ્રગટ કરવાં)

Lekhan-Charcha (લખાણો અંગે ચર્ચાઓ)

૪) SANKALAN

Sampark (વૈશ્વીક ધોરણે સભ્યો–વાચકો–લેખકો દ્વારા સંપર્ક)

Parichayo (પુસ્તક–બ્લૉગ–વ્યક્તી–સંસ્થાઓના પરીચયો)

Samacharo (વૈશ્વીક ગુજરાતીઓના કાર્યક્રમોના સમાચારો)

Ahevalo (ઉપરોક્ત કાર્યક્રમોના અહેવાલો)

Mulakato (સ્વૈચ્છીક રીતે થતી મુલાકાતોના ઓડીઓ–વીડીઓનું પ્રકાશન)

 

 

Posted in lekho | 1 Comment

ગાંઠીયા–માહાત્મ્ય : ૪

એકમેવ તું !

(ઉપજાતી–વસંતતીલકા–અનુષ્ટુપ)

 

પ્રાત:વીધી સર્વ પતાવતામાં

તારો થતો ગૃહપ્રવેશ, અને બધાંની

ઘ્રાણેન્દ્રીયો મઘમઘી શી રહે મજાની –

સ્વાદેન્દ્રી શી ટપકતી રહે સ્નીગ્ધતામાં !

 

માહાત્મ્ય તારું સમુહે વીશેષ

આરોગવું ગમતું એકલપંડ રે ના !

થાળી મુકી અધવચાળ અને તને સૌ

વર્તુળમાં રહી કરે અથરા, અશેષ !!

 

તું ઉત્સવે, શોક–પ્રસંગમાંય –

રે આવકાર્ય રહી સાચવતો બધાંના

વ્હેવાર – ના કદીય છોછ – યદાતદામાં;

તું સ્નેહનું ભાજન છે સદાય !

 

રંગમાં, રુપમાં, સ્વાદે, સુગંધે ‘એકમેવ’ તું;

ખાદ્યાન્ને, મીષ્ટઅન્ને ને ફર્સાણે શ્રેષ્ઠ એવ તું !!

 

– જુગલકીશોર.

——————————————————————————-

 

Posted in kavitadan | 4 Comments

નવી “NET-GURJARI” : એક સ્વપ્ન !!

સ્વપ્ન જોવાં એ કાંઈ નવાઈની વાત નથી.

સ્વપ્નો સાચાં જ પડે તેવું પણ નક્કી નથી.

ને સ્વપ્ન જોવાનું બંધ તો કરાતું જ નથી !!

એટલે થોડું અઘરું લાગે એવી રીતે સાવ ટુંકાણમાં કેટલાક વીચારો આજે મુકવા મન છે. આવી રહેલી નેટગુર્જરીનો નકશો એમાં છે. મારા સુજ્ઞ વાચકો એને મન મુકીને મુલવે તેવી આશા રાખું તો એને સહજ જ નહીં પણ મીત્રોની થોડી ફરજ ગણીને પણ એને મુલવજો એવી વીનંતી સાથે આ આયોજન રજુ કરું છું. એની મુલવણી સાવ તટ–સ્થ રહીને કરશો તો ગમશે.

–––––––––––––––––––

માતૃભાષાની સેવામાં એક પંચમુખી સ્વપ્ન !

– જુગલકીશોર.

હે માતૃભાષા ! ચરણો મહીં તવ –

આ નેટગુર્જરી તણું પગલું અભીનવ !

–––––––––––––––––––––––––––

૧.૦   માતૃભાષા

  ૧.૧   પરીચય

૧.૧.૧   ઉત્તમ લેખકો–લખાણોનો આસ્વાદ

૧.૧.૨   લખાણોનાં સ્વરુપોનો પરીચય

૧.૧.૩   ભાષાનું સ્વરુપ અને એનાં અંગોનો પરીચય

  ૧.૨   રક્ષણ–સંવર્ધન

        ૧.૨.૧   અંગ્રેજી માધ્યમ અને મોબાઈલીયા વાતાવરણની અસરોનો પરીચય

        ૧.૨.૨   માતૃભાષાનું ગૌરવગાન

        ૧.૨.૩    માતૃભાષા : પ્રચાર અને પ્રસાર

  ૧.૩  વાચન–લેખન

        ૧.૩.૧    વાચનરુચી ઉભી કરવી

        ૧.૩.૨    લેખનની પ્રેરણા અને સંમાર્જન

        ૧.૩.૩   વાચન–લેખન : આદાનપ્રદાન

  ૧.૪  સંકલન

        ૧.૪.૧  સંપર્કો

        ૧.૪.૨   વ્યક્તી–સંસ્થા–પ્રવૃત્તીઓનો સંપર્ક / પરીચય

        ૧.૪.૩  સમાચારોનું પ્રકાશન

        ૧.૪.૪  કાર્યક્રમોના અહેવાલો

        ૧.૪.૫  મુલાકાતોના ઓડીઓ–વીડીઓ

  ૧.૫  સંચાલન

        ૧.૫.૧  ‘એક અકેલા થક જાયેગા’ ?!

        ૧.૫.૨   ‘સાથી હાથ બઢાના’

        ૧.૫.૩   ‘કરતાં જાળ કરોળીયો’ –

૧.૫.૪  ‘આગે આગે ગોરખ જાગે’…..

૧.૫.૫  ‘मा फलेषु कदाचन’ !

 

Posted in lekho | 3 Comments

नवी आशाओ अने अपेक्षाओ साथे –

દસેક વરસ પહેલાં, જ્યારે હજી ગુજરાતી યુની. ફોન્ટ વપરાશમાં નહોતા ત્યારે એક સારા દીવસે આ નેટજગતમાં પગલું માંડવાનું બનેલું. ઈમેઈલથી આરંભીને ધીમેધીમે બ્લૉગકાર્ય સાથે જોડાતો ગયો તેમ તેમ આ નવી દુનીયા અંગે આરંભમાં અચરજ ને પછી એની અકળક ને અઢળક સંભાવનાઓ જાણી.

મારાં લખાણોથી પ્રેરાઈને મીત્રોએ મારે પણ બ્લૉગ ચાલુ કરવો જોઈએ એવી સુચનાઓ આપી તેથી કહો તો તેથી ને મનેય જાણે કે વહેવાનો મારગ મળી ગયાના ઓસાણથી મેંય બ્લૉગ બનાવેલો. નામ રાખેલું, “શાણી વાણીનો શબદ.”

પછી તો માનનીય નારાયણભાઈ દેસાઈના સુચનથી “ગાંધીદર્શન” નામક બ્લૉગ પણ શરુ કરેલો…..જેમ જેમ કામો વધતાં ગયાં તેમ તેમ એક બાજુ બીજા બ્લૉગ પણ વધતા ગયા ને એક તબક્કે છએક બ્લૉગ મારાથી ચલાવાયેલા !! પણ તાકાતથી વધુ કામ થાય નહીં એટલે છેવટે “NET–ગુર્જરી” નામે શરુ કરાયેલા બ્લૉગમાં બધાંનો સમાવેશ કરીને આજ સુધી આ “શબદ જાતરા” ચાલુ રાખી……

હવે, આ દસ વરસના અનુભવો અને અનેકો સાથેના સંપર્કોથી પ્રેરાઈને નેટગુર્જરીને નવા વાઘા પહેરાવીને અરઘાવવાનો વચાર મનમાં રમતો થયેલો એટલે, ને ભાઈ ઈષીત મહેતાનાં આંગળાંની કરામતે કામ સહેલું કરી બતાવ્યું તેથી, આજથી મારું “NET–ગુર્જરી” નવાં રંગ–રુપે, અને એ જ જુના “NET-GURJARI” (स्वान्त: सुखाय – जन सर्व हिताय – निर्झरी) નામથી એક “ઝરણ”રુપે વહેતું થઈ રહ્યું છે !!

“NET-GURJARI” જુના નામે પણ નવા સરનામે અને સાઈટરુપે આરંભાઈ રહ્યું છે તેની સાથે સાથે એના કેટલાક હેતુઓ પણ, સાવ સહજ રીતે, બદલાઈ રહ્યા છે….જુનો બ્લૉગ મારાં પોતાનાં જ લખાણોનો બ્લૉગ હતો. એમાં મારાં મૌલીક લખાણો ઉપરાંત ભાષા–સાહીત્યનો પરીચય કરાવતા લેસનરુપ શ્રેણીબદ્ધ લેખો પણ હતા. ઉંઝાજોડણીમાં જ પ્રગટ થતાં લખાણોને લીધે અન્ય લેખકોનાં લખાણો સ્વાભાવીક રીતે જ એમાં મુકાતાં નહીં.

ને છતાં, નેટજગતમાં એક સંસ્થારુપ પ્રવૃત્તી કરવાના આશયથી “વેબગુર્જરી”ને પણ રમતી મુકેલી. ત્રણેક વરસ પછી એને મળી ગયેલા સક્ષમ કાર્યકરો દ્વારા થયેલા એના અપ્રતીમ વીકાસનો સંતોષ મનમાં ધારણ કરીને હવે એક સ્વતંત્ર કામગીરી કેટલાક વીશેષ હેતુ સાથે ટુંક સમયમાં શરુ થઈ રહી છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે કેટલાંક બ્લૉગ–સાઈટો પર પ્રકાશકો અન્ય લેખકોનાં લખાણો માનભેર પ્રગટ કરીને લેખકો–વાચકોને ઉત્તમ પ્રકારનું બળ પુરું પાડે છે. પરંતુ એમાં લખાણોની પસંદગીનું ધોરણ સહેજે સારાં લખાણો માટે રહે. સૌ કોઈ લખનારને લેખક તરીકે પુરતું સ્થાન ન જ મળે તે સહજ છે. પરંતુ લખવાની હોંશ અને એ રીતે વહેવાની તક સૌને મળતી નથી હોતી.

ગુજરાતી ભાષા ભલે મરવાની તો નથી જ પરંતુ મોબાઈલીયા વહેવારોએ અંગ્રેજી સુધ્ધાંને બગાડી મારી છે ત્યારે ગુજરાતીનીય દશા તો બગડતી જ જવાની તે દહેશત તો છે જ. જોકે એક વાત સૌના ધ્યાનમાં આવી હશે કે કેમ તે જાણતો નથી પણ અંગ્રેજીને મોબાઈલોમાં જે રીતે ટુંકાવીને ટુંપો દેવામાં આવી રહ્યો છે તેવું ગુજરાતીમાં કરવાનું સાવ સહેલું નથી !! ગુજરાતીના શબ્દોને અંગ્રેજીના શબ્દોની માફક ટુંકાવીને મચકોડવાનું સાવ સહેલું તો નથી જ ! એનું એક કારણ ગુજરાતીના “ઉચ્ચારો મુજબની લીપી”નું હોઈ શકે છે. આપણે ધારીએ તો પણ ગુજરાતીને મોબાઈલીયા અપલખણવાળી બનાવી નહીં શકીએ તેવી આસાયેશ આજે તો મળે છે…..(આગળ જતાં તો જે થાય તે ખરું)……

“NET-GURJARI” નામક આ સાઈટ પર બે વાતો નવી જોવા મળે તેવી સંભાવના છે. એક તો આ સ્થળે સૌ કોઈ લખનારાને પ્રવેશ આપવાનો મનસુબો છે. અને બીજું કે ફક્ત લખાણો જ નહીં પણ વ્યક્તી–સંસ્થાઓ–પુસ્તકો–બ્લૉગો વગેરેના પરીચયોની સાથે સાથે કેટલાક મહત્ત્વના ઈન્ટર્વ્યુ તથા કામગીરીના અહેવાલો વગેરેને પણ આમાં મુકીને એક મંડપ બનાવવાની ખ્વાહીશ છે.

સ્વાભાવીક જ સવાલ ઉભો થાય કે મારા સીવાયના લેખકોનાં લખાણોને શું ઉંઝાજોડણીમાં જ પ્રગટ કરવામાં આવશે ?

તો ઉપરોક્ત હેતુને જોતાં સાવ સાદી વાત છે કે સાદીસીધી વાતો લખનારાંઓને પણ અહીં સ્થાન મળવાનું હોઈ જોડણીનો આગ્રહ સૌ કોઈ માટે નહીં જ રહે. એટલું જ નહીં પણ જે તે લખાણોમાં કાપકુપ કરવાનું પણ અહીં નહીં બને ! “જેમનું તેમ”; “જેવું હતું તેવું જ” અહીં પ્રગટ થશે.

તો બીજો સવાલ એ પણ આવે કે ઉત્તમ પ્રકારનું લખનારાનાં લખાણો સહુની સાથે ભળી જઈને પોતાનું મુલ્ય શું ગુમાવી નહીં બેસે ?!

પણ અહીં તો એવાં ઉત્તમ લખાણો પોતાના પ્રભાવે કરીને બધાં લખનારાંઓને માર્ગર્ષકરુપ બની રહેશે તે કાંઈ નાનોસુનો લાભ છે ?! ફેસબુક જેવા સ્થાન પર નાનાંમોટાં લખાણો અલપઝલપ મુકી દેનારાં લેખકો પાસે ઉત્તમ ભાષાશક્તી હોય છે તેવું જોવા મળ્યું છે. આ અલપઝલપ લખનારાંઓને આ સાઈટ પર આમંત્રીત કરીને અનેકોની શબ્દશક્તી અને મનમાં ભરી પડેલી અનેક વીષયો પરની લગન બહાર લાવી શકાશે !! અને જે લેખકોનાં લખાણો વખણાયાં છે તેઓનાં લખાણો પણ ભેગાં થશે તેથી સહુ કોઈને એમાંથી પ્રેરણા પણ મળશે તે લાભ મોટો છે.

અને જો –

હા, જો – આ કામમાં સહેજ પણ સફળતા મળશે તો ગુજરાતીમાં લખવાની ધગશ અને છુપી તાકાત ધરાવનારાંઓ થકી આ માતૃભાષાના પ્રચાર–પ્રસારની મસ મોટી તક પ્રાપ્ત થઈ શકશે……  

આ તક એ શું નાનીસુની બાબત ગણાય ?!

આ સવાલ સાથે હું મારા દસ વરસના અનુભવે આપ સૌ સમક્ષ આજકાલમાં એક નવું સાહસ મુકી રહ્યો છું. (થોડી રાહ જોવા વીનંતી)

“NET-GURJARI”ને મળનારા નવા નવા લેખકો અને જુનાનવા વાચકોનો સહકાર એ મારી આશાઓ અને અપેક્ષાઓનો પ્રતીસાદ હશે !

सुज्ञेषु किं बहुना ?!!

– જુગલકીશોર

 

Posted in lekho | 5 Comments

સર્વજન સુખાય ગાંઠીયા !!

સર્વવ્યાપક ગાંઠીયા (૩)

(ઉપજાતી)

 

“જીવ્યા થકી જોયું ભલું” કહે સૌ;

“જોયા થકી ખાધું ભલુ” – કહું હું…

ખાધા મહીં વ્યંજન આટઆટલાં –

મીષ્ટાન્ન, ફર્સાણ, અચાર સામટાં,

એ સૌ મહીં એક અનન્ય વાનગી –

આરોગવા લાયક માત્ર ગાંઠિયા !!

 

બ્રહ્માંડમાં ઈશ્વર એક માત્ર, જે

સર્વત્ર વ્યાપી રહી યોગક્ષેમ

સૌનાં કરે; લોકપ્રીય બની રહે.

એવું જ કૈં વ્યાપક સ્થાન ભોગવી

સૌનું કરી ક્ષેમ, બની રહે જે

લોકપ્રીય, લોકહીતાય ગાંઠીયા !

 

(અનુષ્ટુપ)

સારેમાઠે પ્રસંગે ને સાચેખોટે સમેસમે;

ગાંઠીયા આબાલવૃદ્ધ, સૌને નીશ્ચે ગમેગમે !!  

 

– જુગલકીશોર.

Posted in kavitadan | 5 Comments

નાનો પણ સ્વાદનો ચણો !

ગાંઠીયામાહાત્મ્ય – ૨

(સોનેટ)

 

(અનુષ્ટુપ)

ચણો ના હોય ભારીલો ખખડે, ખાલી હોય જો

ક્હેવતે દીસતો એવો, ચણો તે વ્હાલો ભોજને !

વીવીધા  વાનગી  એની તુંડે તુંડે – સુયોજને

મઘ્મઘે વાનગી સૌના રસોડામાં ઘરે ઘરે !

 

અનાજે ઓળખાતો જે સ્વાદુ, કઠોળ જાતથી;

વખાણાતો પ્રદેશે સૌ ક્હેવાતો ‘જુદી ભાતનો’ !

શોભતો રંગ વૈવીધ્યે, શ્વેત, રાતો, પીળો અને

દેખાતો લોંઠકો કેવો, ગોળ–સુડોળ કાયથી !

 

પીસાતો ઘંટીએ જેવો, રસોડે લોટ થૈ, જતો –

ગુંદાતો મોણ–પાણીમાં વીધ્વીધ આકારે થતો;

તળાતો તેલમાં, જાણે શીક્ષા કો પાપની થતી !

છતાં કેવો સુગંધાતો – નીતર્યો તેલથી પછી !!

 

(વસંતતીલકા)

નાનો ભલે કદ મહીં – નમણો  ઘણો  જે,

પામ્યો સદાય બહુ ખ્યાતી ઘણો ચણો તે !

 

– જુગલકીશોર

 

 

 

 

Posted in પ્રકીર્ણ, kavitadan | 13 Comments

ગુર્જર–ગુણનામ ગાંઠીયા

ગાંઠિયાને ! (સોનેટ) 

(વસંતતીલકા)

જુદાં જુદાં શરીર તો પણ આત્મ એક;

આ વીશ્વની વીવીધતા મહીં ઐક્ય નેક.

પક્ષી–પશુ–જીવજીવાંત, મનુષ્ય સૌમાં

આત્મા રહે વીલસતો બસ એક છેક !

 

આકાર, રુપ, વળી રંગ થકી તમે સૌ

છોને દીસો અલગ – ‘બેસન’માધ્યમે તો  

સૌ એક માત થકી જન્મ ધરી જગે હા

ખ્યાતી વીશેષ અહીં ગુર્જરદેશ પામ્યા !

 

સ્વાદે જરીક જરી ફેર છતાંય સૌ શા

કેવા રહ્યા પ્રસરી એક જ નામથી હા !

આબાલવૃદ્ધ સહુ એક અવાજ ચાહે –

સવાર–સાંજ, નીત નવ્ય પ્રસંગ માંહે !

 

(અનુષ્ટુપ)

ઉષ્ણ કે શીત હો છોને, ખાશું થૈ અકરાંતીયાં 

હર્ષ કે શોકના ટાણે સૌમાં સ્વીકાર્ય ગાંઠિયા !!

 

– જુગલકીશોર

Posted in kavitadan | 1 Comment

‘બેસતું’ વરસ !

_-1

_-2

_-3

Posted in lekho | 2 Comments

‘નેટગુર્જરી’નાં સૌ વાચકોને –

નવા વરસનાં અભીનંદન

સાથે

અનેકાનેક શુભેચ્છાઓ !!

img_20161028_063413_370img_20161028_063823_730img_20161028_063642_046img_20161028_063536_937

(લોકભારતીના પુર્વ નિયામકશ્રી પ્રવીણ ઠક્કર દ્વારા પ્રાપ્ત સુંદર કાવ્યપુસ્તીકામાંથી સાભાર)

કૃષિપર્વના આનંદ સાથે સૌને માટેની સમૃદ્ધીને…..

images2

સ્વાગતમ્ !!

Posted in current topics | 6 Comments

અગેય પદ્યરચના અંગે કેટલુંક –

                                                                                                                  —જુગલકીશોર.

આપણે ત્યાં એક એવી છાપ હતી કે ગાઈ શકાય તે પદ્ય અને વાંચી શકાય તે ગદ્ય. પદ્યને વાંચી શકાય પણ ગદ્યને ગાઈ ન શકાય. (ટી.વી.ની કેટલીક વાહીયાત જાહેરાતોમાં નરી ગદ્યપંક્તીઓને ગાઈને રજુ કરવામાં આવે છે ત્યારે આ ગદ્યને ગવાતું સાંભળવાનો અનુભવ થતો હોય છે….!!)

કવીતાના છંદને લાંબા રાગે ગાઈને  કવીતાના રાગડા તાણનારા લોકો પણ હોય છે. આવે સમયે પદ્ય રચનાઓનું ભાવવાહી પઠન કરવાની વાત બહુ જરુરી બની જય છે. આપણા પ્રીય કવી રાજેન્દ્ર શુક્લને કવીતા કે ગઝલનું પઠન કરતાં જેમણે સાંભળ્યા હશે તેમને ખબર હશે કે કવીતાનો ભાવ કે વીચાર, કાવ્યના શબ્દે શબ્દના વીશીષ્ટ ઉચ્ચાર દ્વાર કેમ પ્રગટાવી શકાય છે !! એમનું કાવ્યપઠન આપણા ગુજ.સાહીત્યજગતની એક જાણીતી અને માનીતી ઘટના છે.

એક સમય એવો હતો કે કાવ્યમાં ભાવ મહત્ત્વનો ગણાતો. વીચારનું વજન નાજુક કાવ્ય ઝીલી ન શકે. પરંતુ બ.ક.ઠાકોર વગેરેએ કાવ્યમાં વીચારતત્વને પ્રાધાન્ય આપીને કાવ્યને પણ એક મજબુતી આપી એમ મારા જેવો કહી શકે ! આને માટે શ્રી ઠાકોરે જે પ્રયત્નો કર્યા એમાં કાવ્યની પઠનક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને અગેય રચનાઓ માટે પૃથ્વી જેવા છંદ પર પ્રયોગો કર્યા.

અક્ષરમેળ છંદોવાળા કાવ્યમાં યતીનું મહત્ત્વ ઘણું છે તે આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ છંદના બંધારણમાં હોય એટલે ત્યાં જ અટકવું એવો નીયમ એમણે બદલ્યો. એમણે કહ્યું કે કાવ્યમાં જ્યાં પણ ભાવ કે વીચારને અનુકુળ હોય ત્યાં અટકવું જોઈએ. હવે છંદમાં એ જગ્યાએ યતી ન હોય તો શું અટકી ન શકાય ? અલ્પવીરામ કે અન્ય વીરામચીહ્નો આપણે કાવ્યમાં તો પ્રયોજીએ જ છીએ, તો પછી એ વીરામચીહ્નો મુજબ આપણે કાવ્યમાં પણ અટકવું જ જોઈએ !! આને કારણે કાવ્યમાં “છંદગત યતી”ની જેમ જ ‘અર્થને અનુરુપ’ “છંદગત યતી’ અમલમાં આવી !

દા.ત. વસંતતીલકા છંદ અયતીક એટલે ખંડો વીનાનો છે. એમાં યતી છે જ નહીં. હવે એને સળંગ ગાઈએ અને વચ્ચે વચ્ચે અર્થને પામવા માટે અટકીએ નહીં તો ? કાવ્યની મઝા જ મારી જાય. આ છંદની એક રચના જુઓ. એના અલ્પવીરામને જુઓ :

                  “તું ઊઠ, જાગ, જનમંડળને જગાડ,

                   થા મોખરે, અરુણ નોબતને વગાડ.”

હવે પૃથી છંદની સુંદરમ્ ની આ રચના :

                  “ઘણુંક ઘણું ભાંગવું, ઘણ ઉઠાવ મારી ભુજા !

                   ઘણુંક ઘણું તોડવું, તું ફટકાર ઘા, ઓ ભુજા !”

હવે એક શીખરીણીની પંક્તી જોઈએ :

                   રહો, જાણ્યા એતો, જગમહીં બધે છેતરઈને,

                    શીખ્યા છો આવીને ઘરની ઘરુણી એક ઠગતાં.”

આ રીતે કાવ્યમાં છંદગત યતીને સ્થાને અર્થગત યતીના સફળ પ્રયોગો થયા.

શ્રી બ.ક.ઠાકોરે તો યતીભંગને કવીનું સ્વાતંત્ર્ય જ નહીં પણ કાવ્યને અગેય રુપ આપવા માટે અને સળંગ પદ્યરચના માટે પઠનક્ષમ બનાવી અને તે માટે એમણે કેટલાક ક્રાંતીકારક ફેરફારો આપ્યા. આ ફેરફારોએ કાવ્યની પઠનક્ષમતા વધારી દીધી એટલું જ  નહીં પરંતુ કાવ્યની વીચારપ્રધાનતાને અનુરુપ પૃથ્વી જેવા છંદને અંગ્રેજી બ્લેંકવર્સ જેવી ક્ષમતા અપાવી ! પૃથ્વીછંદમાં અગેયતા માટેની ક્ષમતા ઘણી છે. શ્રી ઠાકોરે તો પૃથ્વી છંદમાં ત્રણ લઘુ અક્ષરો ઉમેરીને પૃથ્વીતીલક નામનો નવો છંદ પણ રચ્યો હતો !

આ ઉપરાંત એમણે જે કેટલીક વાતો કહી તેમાં –

[1] ચાર પંક્તીએ શ્લોક પુરો થવો જ જોઈએ તે   જરુરી નથી.

[2] અર્થ પ્રગટ કરવા માટે જ્યાં જરુરી હોય ત્યાં યતી રાખો.

[3] ચરણાંતે પંક્તી પુરી કરવી જરુરી નથી, કે વીચારને પંક્તીના છેડે પુરો કરવો કે અટકાવવો જરુરી નથી. આ માટે એમણે ચરણાંતે આવતી યતીનો ભંગ (શ્લોકભંગ)કર્યો અને એને યતી-દોષ નહીં પણ યતી-ગુણ ગણાવ્યો !!

[4] અક્ષરમેળ વૃત્તોમાં પણ એમણે એક ગુરુની જગ્યાએ બે લઘુનો ઉપયોગ કરીને શ્રુતીભંગ પણ કર્યો !

આ બધું પરીવર્તન પામતું ગયું તેમ તેમ કાવ્યની અગેયતા અને સળંગ અને લાંબી પદ્યરચના માટેની ક્ષમતા ઉભી થતી ગઈ. વીચાર પ્રધાન લાંબાં કાવ્યો માટે અગેય પદ્યરચનાનો પાયો આમ નખાતો જોવા મળે છે.

આ પુરું કરતાં પહેલાં કાવ્યમાં પ્રવાહીતા અને અગેયતાને અનુલક્ષીને શાર્દુલવીક્રીડીતની બે પંક્તીઓ જોઈ લઈએ :

                રે સંગીત, તું   દુર   થા !   યતી ય   તું   સંતાઈ જા કુબડા !

                  આપો પ્રાસ ન ત્રાસ, શ્લોક તું ય તે  ભાંગી પ્રવાહી જ થા !”  (સ્નેહરશ્મી)

 નોંધ : મારો એમ. એ.નો છેલ્લા વરસનો મહાનીબંધ શીખરીણી છંદ ઉપર જ હતો ને તેમાં મેં સુંદરમ તથા ઉમાશંકરભાઈનાં બધાં જ ગ્રંથસ્થ કાવ્યોમાંના શીખરીણી છંદનાં કાવ્યોમાં એકેએક પંક્તીમાં રહેલા અર્થગત યતીઓને જુદા તારવ્યા હતા !! ક્યારેક જરુર પડશે તો એ આંકડાઓને પણ રજુ કરીશું…..

Posted in sahity-vishayak | 2 Comments

ગાંધીજયંતીએ : ‘મોટાભાઈ’

વનમાળીભાઈ                                                                                                – જુગલકીશોર.

અજાણ્યું નામ સાંભળીને જે તે વ્યક્તીને ઓળખવાની શક્તી કે સમજણ આવે તે પહેલાંનો સમય એટલે બે–અઢી વરસથી પાંચ–છ વરસ સુધીના સમયગાળામાં અવારનવાર જે નામ કાને પડતું રહેલું તે ‘ગાંધીજી’ શબ્દનો પ્રથમ ઘોષ મારે કાને પાડનાર વનમાળીભાઈ વ્યાસ એટલે ભાવનગર જીલ્લાના ધોળા જંકશન પાસેના ગામ ઉજળવાવના ગાંધી. (ગાંધી એ કોઈ વ્યક્તી નહીં પણ એક એવો વીચાર જે આચરણમાં મુકાતો હોય તો જ તેનું મુલ્ય ગણાય. એટલે આવા આચરણી વીચારકો પ્રદેશના, જીલ્લાના, તાલુકાના કે ગામના ગાંધી કહેવાતા.)…પણ ‘ગામ પુરતા’ જ નહીં એવા વનમાળીભાઈ જીલ્લા કક્ષાએ આદરભર્યું નામ હતા. મારા સગા ફૈબાના દીકરા તરીકે ભાઈ, ને પ્રદેશમાં પણ ‘મોટાભાઈ’ તરીકે જ સંબોધાતા રહેલા તેથી અમારે તે રીતે પણ મોટાભાઈથી જ બોલાવવાના રહેતા.

મારા બાપુજી ઉમરાળાની હવેલીના મુખીયાજી. પ્રખર બુદ્ધીવાન ગણાતા. મામાભાણેજને બહુ બનતું. એક જ્ઞાનમાર્ગી ને બીજા કર્મમાર્ગી. મારા બાપુજી મામા તરીકે વનમાળીભાઈના આદરણીય તો ખરા જ પણ ‘મામી’નું નર્યું ભક્તીસભર જીવન વનમાળીભાઈને મારા બા–બાપુજીની બહુ નજીક લાવનાર તત્ત્વ હતું. કર્મ–જ્ઞાન–ભક્તીનો આ ત્રીકોણ ઉમરાળામાં જાણીતો ને માનીતો હતો. (રાષ્ટ્રીય લડતના અનુસંધાને મોટાભાઈ ઉમરાળામાં જ રહેતા.) બાપુજી ચુસ્ત વૈષ્ણવ. બા તો વળી એમનાથીય ચાર ચાસણી ચડે. ઘરમાં લસણ–ડુંગળીની વાસ પણ ન પ્રવેશે. નહાયા વીના મંદીરપ્રવેશ પણ બાધ્ય ગણાતો. બહારની વસ્તુ ખાવા પર લગભગ પ્રતીબંધ.

મામાભાણેજ વચ્ચેના સંબંધોમાં મામા આદરણીય ખરા, પણ પ્રભાવ વનમાળીભાઈનો જ હશે, નહીંતર ચુસ્ત વૈષ્ણવી પરીપાટી છોડીને બાપા (પીતાજીને સૌ બાપા કહેતા) મોટાભાઈના માર્ગે શી રીતે ચાલી શકે ?! અમે ઉમરાળા છોડ્યું, ને રંઘોળા ગયા ત્યારે (મારી છ–સાતથી બાર વરસની ઉંમર)બાપાએ મંદીરમાં હરીજન–પ્રવેશમાં સાથ આપેલો તે પણ શી રીતે શક્ય બને ? આસપાસનાં ગામોમાં વીદ્વાન ગણાતા બાપાનું આ સુધારાવાદી વલણ બહુ અસરકારક નીવડેલું. ભાણેજે મામા પર એવી અસર જમાવેલી. (લસણ–ડુંગળી પ્રતીબંધ વગેરે ખરું પણ વૈષ્ણવી વ્યવહારો વખતેય જ્ઞાતી–જાતીબાધ બાપાએ રાખ્યો નહીં જ હોય, નહીંતર મારા જીવનના સૌથી પ્રથમ – ત્રણેક વરસની ઉંમરે મળેલા –ભાઈબંધોમાં ગફારની ભાઈબંધી શી રીતે શક્ય બની હોત ? હલુમાને ઘેર મારું અવારનવાર જવાનું સાવ સહજ હતું.)

સાવ નાની, પાંચેક વરસની અણસમજુ ઉંમરે પાટી–પેન સાથેની થેલી ‘દફતર’ લઈને જતાં આવતાં રસ્તામાં જ વનમાળીભાઈનું ઘર આવે. ગામમાં આઝાદીની લડત વખતના કેટલાક વીરોધી સુરવાળાઓનાં સંતાનો ઘરમાંથી જ શીખતા હશે, કોને ખબર, પણ મોટાભાઈના ઘર પાસે જોરથી ‘ગાંધી તૉલૉ’ એવી રાડ પાડતા ! સૌરાષ્ટ્રમાં એ અને ઓના ઉચ્ચારો બહુ પહોળા થતા હોય છે. બોડીયામાથાળા ગાંધીજીનો તોલો એમના અનુયાયીઓને ખીજવવા માટેનું હથીયાર હતું ! ઘરમાંના વાતાવરણને લીધે બાળકો મોટાભાઈના ઘર પાસે ક્યારેક આ શબ્દપ્રયોગ બુલંદસ્વરે કરતા ત્યારે ઉપરથી ‘કોણ છે એ ?!’નો ઠપકાભર્યો પણ મીઠો પ્રતીઘોષ થતો ને છોકરાઓ આઘાપાછા થઈ જતા. એક વખત તો મનેય, યાદ છે ત્યાં સુધી ગાંધીતૉલૉ કહેવાનું, ગોઠીયાઓની ભેરે રહીને મન થયેલું ! ધીરે રહીને મેંય તે શબ્દપ્રયોગ કરી દીધેલો. મોટાભાઈનો પ્રતીભાવ શું હતો તે યાદ નથી.

પણ ગાંધી શબ્દને ગળથુથીમાં પીવડાવનારા એ મોટાભાઈ મારા આજ સુધીના માર્ગદર્શક બની રહ્યા. શાહપુર લોકશાળાનો છ વરસનો (છઠ્ઠા ધોરણથી મેટ્રીક) અભ્યાસ, લોકભારતીમાં સ્નાતકનો અને છેલ્લે ગુજરાત વીદ્યાપીઠનો અનુસ્નાતકનો સમયગાળો મારો બુનીયાદી રંગે રંગાયલી શીક્ષણસંસ્થાઓમાં વીત્યો તે સર–આંખો પર પરંતુ ગાંધીશબ્દામૃત તો મોટાભાઈનું જે પાયેલું હતું તે જ બળુંકું બની રહ્યું.

આજે ઓચીંતાં જ, આ ગાંધીજન્મદીને તેમની તીવ્ર યાદ લખવા મજબુર કરી ગઈ.

મોટાભાઈને કોઈ સંતાન નહીં. ગીરીજાભાભી તીખા ને ભલભલાને મોંઢે સંભળાવી દેનારાં પણ માયાળુ તો એવા કે કોઈ કાંઈ માગે તો વીના સંકોચે આપી દે. છેલ્લે છેલ્લે તો ગરીબીની ભીંસ વખતેય નાનીમોટી ઘરવખરી માગે તેમને આપી દીધેલી ! ગામડાનું મકાન પોતાના કુટુંબીજનોને આપવાને બદલે જીવનભર સેવા કરનાર પછીતે જ વસતા ખેડુ યુવાનને નાખી દેવાના ભાવે આપી દીધેલું. મોટાભાઈને પાછલી ઉંમરે સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીને મળતું પેન્શન રુ. ૧૦૦ મળતું થયેલું. એ અપાવવામાં સ્વામી આનંદ અને ભાવનગરના આદરણીય શ્રી પ્રસન્નવદન મહેતાના અથાક પ્રયત્નોનો બહુ મોટો ફાળો. નહીંતર ‘અજાચક વ્રત’ લેનારા આ સંતનું પાછલું જીવન દર્દનાક બની રહેત……

હાથપગ ચાલ્યા ત્યાં સુધી તેમણે કોઈનીય સેવા ન લીધી. ઈડરની કૉલેજનું વ્યાખ્યાતા પદ છોડીને મારે સમોડા ગ્રામવીદ્યાપીઠમાં જોડાવાનું થયું ત્યારે મોટાભાઈને મદદની તાતી જરુર હતી. મારા સતત આગ્રહ પછી તેમણે મારી સાથે ગાંધીયન વાતાવરણવાળી સંસ્થામાં રહેવા તૈયારી બતાવેલી. અમે એ સેવાની તકે ઘેલા થયેલા. બધું જ નક્કી હતું…….તેવામાં એમનું પોસ્ટકાર્ડ આવ્યું. ભાઈ જુગલ, તારા આગ્રહને વશ ત્યાં આવવાનું જ હતું પણ મારા અજાચક વ્રતની ઈશ્વરે લાજ રાખી છે ને મને રુ. ૧૦૦નું પેન્શન મળવું શરુ થઈ ગયું છે. હવે હું અહીં જ રહું તે યોગ્ય ગણાય. (સો રુપીયા એ સમયમાં ગામડામાં રહેતા બે જણા માટે ઠીક રકમ કહેવાય. અમે મન મારીને સ્વીકાર કરેલો.)

મોટાભાઈ ગાંધીજી સાથે રહેલા. નવજીવન કાર્યાલયમાં પણ ઠીક કહેવાય તેવા હોદ્દે કામ કરી ચુકેલા. ભાભી તો વાતો કરતાં ત્યારે ગુજરાતની લડતો વખતે કસ્તુરબા સાથે સ્વયંસેવકો માટે રોટલી વણતાં ને રસોઈમાં મદદ કરતાં તે બધું યાદ કરતાં. ગામડામાં થોડી જમીન હશે કે કોઈની વાવવા લીધી હશે, ખબર નથી પણ જમીનમાંથી જે પ્રાપ્ત થાય તે જ જમવામાં વપરાતું. પોતાના જ કુટુંબનો એક પુત્ર એ જમાનામાં સૌથી પહેલો બેરીસ્ટર થઈને મુંબઈથી આવેલો. તેને જમાડવા માટે મોટાભાઈએ બાજુના શહેરની હોટલમાં જમાડવા નક્કી કરેલું, કારણ કે ઘેર તો જમીનમાંથી મળે તે જ રંધાતું ! બેરીસ્ટરે તે દીવસ રોટલો ને ડુંગળીનું જમણ કરેલું.

આઝાદી પછી ઉમરાળા પંથકમાં ખેડે તેની જમીનના કાયદા અન્વયે જમીનો ખેડુતોને જવા લાગી ત્યારે બહુ મોટાં ધીંગાણાં થવા લાગેલાં. બહારવટાં પણ ઠેર ઠેર થવા લાગેલાં. મોટાભાઈએ ખેડુતોને સાથ આપીને દરબાર ગઢ પાસે જ સભાઓ ભરેલી. અમુક માથાભારે લોકોનો મોટો રોષ તેઓ વહોરી લેતા થયેલા. એક વાર ઉમરાળાના માઈ મંદીરના ચૉકમાં યુવાનોએ તેમને ઘેરી લીધા. સૌના આદરણીય હતા તેથી બીજી તો હરકત થાય નહીં પણ તે દીવસે પહેલી વાર યુવાનો વીફરેલા. કહે, ગાંધી ટોપી ઉતારો તો જ જવા દઈએ. મોટાભાઈ શી રીતે માને ? ન માન્યા. ધક્કો મારી પછાડી દેવામાં આવ્યા. ટોપી પકડી રાખેલી એટલે પડી નહીં પણ એમણે એનું અર્થઘટન યુવાનો સમક્ષ એવું કરેલું કે આ ટોપી માથામાં ગાંધી નામના ખીલાથી જડી દીધેલી છે, એ ખીલો ખસે એ વાતમાં શું માલ છે ?!!

ભાવનગર દરબાર તરફથી ખાંડનું કારખાનું નખાયેલું. મહારાજાની જાણ બહાર જ હશે, પણ શેરડીના ભાવ ઘટાડીને ખેડુતોને ફરજીયાત શેરડી આપવા માટેના દબાણ સામે ઉમરાળા પંથકમાં આંદોલન થયેલું. મનુભાઈ પંચોળી,  ધારાસભ્ય છગનભાઈ ગોપાણી વગેરે આ આંદોલનમાં મુખ્ય હતા. મોટાભાઈ તો આગળ હોય જ. લડત જોરદાર થયેલી. છગનભાઈએ ઉપવાસ આદરેલા. ખેડુતોની જીત થતાં જ ઉપવાસનાં પારણાં પોતાના ગુરુ જેવા મોટાભાઈના હાથે કરાવાયેલાં.

ઉંચો, પડછંદ દેહ. બુલંદ અવાજ. ધારદાર વ્યક્તીત્વની પાછળ અત્યંત ભક્તીભાવે ભરેલું વાત્સલ્ય નજીક જનારને વળગી રહે. ઉજળવાવનું ડેલીબંધ પણ સાવ નાનકડું – એમની બન્નેની સંયમી રહેણીકરણીને શોભે તેવું – બે ઓરડીવાળું ફળીયા સાથેનું મકાન. શાળામાં ભણતા થયા પછી દર વેકેશનમાં જવા માટેનું અમારું જાણે તીર્થસ્થાન. મોટા થયા પછી ત્રણચાર વરસના પુત્રોને લઈને પણ ગયેલા. ને છેલ્લે તેમની મોટી બીમારીમાં સતત છ દીવસ સુધી ગરમી અને માખીઓથી બચવા તેમને પંખો નાખવાનું મહાભાગ્ય પ્રાપ્ત થયેલું તે જ બસ…સાતમે દીવસે તો અગ્નીને સોંપ્યા તે જ.

વનમાળીભાઈને ગયાં આજે પાંત્રીસેક વરસ થયાં. નશ્વર દેહ તો જાય જ, પણ વીચાર મરતો નથી. એમાંય આટલો નજીકનો સહવાસ હોય તેની અસરો તો કેમ છુટે ? ડગલે ને પગલે જ્યારે પણ કસોટીભરી નબળાઈઓ નજીક આવતી લાગે ત્યારે કોણ જાણે કઈ દીશાએથી મોટાભાઈ હૃદયનો કબજો લઈ લે છે. બચી જવાય છે.

આજે ગાંધીદીને આ લખીને અંજલી મોટાભાઈને આપી રહ્યો છું, પણ થાય છે કે ગાંધીવીચારને પણ આ અંજલી પહોંચે તો નવાઈ નહીં !

Posted in gandhimargio | 20 Comments

वीदेशी मालनो बहीष्कार… …

  • ગમે તેવી મોટી સલ્તનતને તકલીફ પાડી દેવાની આ બહીષ્કાર–યુક્તી ભારત એક વાર આઝાદીની લડત દરમ્યાન અપનાવી ચુક્યું છે. વીદેશી માલની હોળી કરવાની રાષ્ટ્રીય હાકલનો જવાબ લોકોએ જે ઉત્સાહભેર આપેલો તેણે માન્ચેસ્ટરને હલાવી મુક્યું હતું.
  • આ કીમીયો સાધારણ નથી ! આપણને હેરાન કરનારા આડોડીયા દેશોની સામે આડકતરી રીતે, સાવ જ અહીંસક રીતે ને સમગ્ર સમાજને એમાં ઈન્વોલ કરીને ચલાવાતી લડતનું નામ છે બહીષ્કાર !!
  • અનીષ્ટ તત્વોની સામે ફક્ત રાડારાડ કરવાથી આપણે બહાદુર બની જતાં નથી કે લશ્કરના જવાનોને ફક્ત સલામો કરી નાખવાથી કશું વળતું નથી પણ સમાજનો નાનામાં નાનો માણસ પણ જો રાષ્ટ્રસેવા કરવા માગતો હોય તો તે આ વીદેશી માલના બહીષ્કાર દ્વારા સજ્જડ અને સચોટતાથી કરી શકે તેવું કામ છે !!!
  • ભારતનો એકએક નાગરીક આજે રાષ્ટ્રની સેવા કરવા માગતો હોય તો તે સ્વદેશીનો જ આગ્રહ રાખીને અનેક અનીષ્ટ તત્ત્વોને લપડાક મારી શકે છે.
  • બધા નાગરીકોએ સરહદ પર જઈને લડવાની જરુર નથી; એણે બીજી કોઈ આકરી કામગીરી કરીને પોતાની આરામદાયક જીંદગીને તકલીફ આપવાની પણ જરુર નથી !! એણે ફક્ત અનીષ્ટ વીદેશી તત્વોને ત્યાંથી આપણા દેશમાં ઠલવાતી ચીજોને વાપરવાની બંધ કરવાનું સાવ સામાન્ય ને છતાં મોટા શસ્ત્ર જેવું અસરકારક હથીયાર હાથમાં લેવા પુરતી જ કામગીરી કરવાની છે !!!
  • બોલો ! કોણ કોણ થાય છે તૈયાર ?!
  • નવરાત્રી આવી ગઈ છે ! કાલથી જ કરો શરુઆત ! ગરબે ઘુમવાની સાથે માતાજીનાં ગીતોની પહેલાં રાષ્ટ્રસન્માનની આરતી ગાઈ શકીશું આપણે ?!
  • ગરબામાં આવનારાઓ પાસે સ્વદેશીવાળી વાતની ટહેલ નાખીને આડોડાઈ કરતા દેશોના માલને જાહેરમાં છોડવાના સંકલ્પો લેવડાવી શકીશું આપણે ?
  • શુભસ્ય શીઘ્રમ્ !

Posted in lekho | 2 Comments

ઉત્તમ અનુવાદીત વાર્તાઓ માણો !

‘ભૂમિપૂત્ર’ના છેલ્લા પાને આવેલી વાર્તાઓ ‘વીણેલાં ફૂલ’ના નામે પુસ્તીકાઓના સ્વરુપે બહાર પડી છે. તેના 18 ભાગ છે. દરેક ભાગમાં 40 વાર્તાઓ સમાવવામાં આવી છે. બીજી ભાશાઓની વાર્તાઓને ગુજરાતીમાં અવતારવા માટે આપણે ‘હરિશ્ચંદ્ર’ (સ્વ. કાન્તાબહેન અને સ્વ. હરવિલાસબહેન)ના રુણી છીએ.

જે વાર્તાઓ મને વધારે ગમી છે તેને મારી અનુકુળતાએ ઈન્ટરનેટ મારફત વહેતી મુકવાનો મારો ઈરાદો છે જેથી કરીને ખાસ તો પરદેશમાં રહેતા વડીલો તે માણી શકે.

આ સાથે પહેલી વાર્તા (ઉંઝા-જોડણીમાં) મોકલું છું. જો આવી વાર્તાઓ ભવીષ્યમાં પણ તમને મળતી રહે તેમ તમે ઈચ્છતા હોવ તો રીપ્લાયમાં મારા ઈમેઈલ આઈડી inkabhai@gmail.com ઉપર

‘yes’ લખીને તમારું નામ નોંધાવશો.

તમારા પરીચીતોને આ મેલ ફોરવર્ડ કરવા વીનન્તી.

– વીક્રમ દલાલ
ટે.નં. (02717) 249 825 / e-mail : inkabhai@gmail.com

Posted in 'madhukari' | 11 Comments

સ્વાગતમ્ શરદ !

શ્રી શરદ શાહને જન્મદીને

આવી ઋતુ શરદની, અહીં શારદી જો,

નીરભ્ર આકાશ મહીં –

“ઉગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચન્દ્રરાજ !”

આ નેટનું વીસ્ફુર્યું આભ કેવું

ઝીલી રહે ‘શરદ’ની મધુ ચાંદની, ને

માણી રહે સુફલ ગોઠડી નેટમીત્ર સૌ.

પ્રાગટ્યનો દીનસુભગ શો આ શશાાનો !

સૌને વહેંચી દઈ શીતળ ચાંદની ને

પોતે સ્વયં નીજનીમગ્ન રહે સુશાંત.

શશા તણો શારદી સ્નેહ સૌમાં

પ્રકાશતો નીત્ય રહે 

અને હા,

પ્રકાશનાં પર્વ હજી હજી હ્યાં

સૌ ઉત્સવી એમ રહો સદાય !!

– જુગલકીશોર.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

Posted in kavitadan | 6 Comments

ચાર રસપ્રદ ને સંઘરવા જેવાં પુસ્તકો અરધાથી પણ ઓછી કિંમતે મેળવો !!

(પુસ્તકને સંસ્કૃતિના વાહકો માનનારા પુસ્તકરસિકોને જણાવતાં આનંદ અનુભવું છું. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને પ્રેમ કરનારાં સૌ કોઈ માટે નેટગુર્જરીના આ પાના પર આજે એક રોમાંચિત કરનારા સમાચાર આપવા છે ! પોતાના ને અન્ય પરિચિતોને ઘરે એક સાંસ્કૃતિક થાપણરૂપ કિંમતી ભેટ આવનારા મહાપર્વો નિમિત્તે આપ સૌ પહોંચાડી શકો એવી તક ઊભી થઈ છે !! વાંચો આ મનભાવન યોજના – જુ.)

અહીં તત્કાલ પ્રકાશિત કરવા ધારેલાં ચારેક પુસ્તકોની વિગતો અને યોજના આપી છે. અત્યારે તો આપ પ્રત્યેક પુસ્તકની કેટલી નકલો મંગાવવા ઇચ્છો છો તેની જાણ જ કરવાની છે. પુસ્તકો પ્રગટ થયેથી આપે રકમ મોકલવાની રહેશે. અલબત્ત, આગોતરી રકમ મોકલવા ઇચ્છો તો નીચે વિગતો આપી જ છે.  રકમ મોકલ્યાની જાણ ફોન અથવા ટપાલથી કરવાનું અનિવાર્ય ગણાય.

૧) મનીષીની સ્નેહધારા : (દર્શકના રેણુકા પારેખને લખેલા પત્રો.) દર્શક આપણા બહુપરિમાણી સંસ્કૃતિપુરુષ હતા. તેમણે અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે પણ વિપુલ પ્રમાણમાં પત્રો લખ્યા છે. એમના પત્રો એટલે “ચેતો વિસ્તારની યાત્રા” અને “પત્રતીર્થ” (મૃદુલાબહેનનાં બે પુસ્તકો). દર્શક જે રીતે પોતાનું અંતરંગ મનોજગત અને જીવનકેન્દ્રી મૂલ્યવાન ચિંતન પ્રગટ કરે છે તે વાચકને પણ સમૃદ્ધ કરે છે…..આ પુસ્તક ડેમી સાઇઝમાં ૨૫૦ પાનાંનું થશે. મુદ્રિત કિંમત રૂ. ૨૨૦/– પણ આગોતરી વર્ધીથી રૂ. ૯૫/–માં અપાશે.

૨) ભગવાન બુદ્ધ અને તેમનો ધર્મસંદેશ : ભગવાન બુદ્ધના તેઓ ઊંડા અભ્યાસી હતા. તેમની બે નવલકથાઓમાં તે દેખાઈ આવે છે. તેમના પુસ્તક “ભગવાન બુદ્ધ અને તેમનો ધર્મસંદેશ” નામની રોચક શૈલીમાં લખાયેલી સુંદર પુસ્તિકાનું આ પુનર્મુદ્રણ હશે. ક્રાઉન સાઇઝના આશરે પચાસેક પાનાંની મુફદ્રિત કિંમત રૂ. ૫૦/– હશે પણ આગોતરી વરધી રૂ. ૨૦/–માં.

૩) બે પુણ્યશ્લોક પુરુષો (પૂ. રવિશંકર મહારાજ અને પં. સુખલાલજી) : સ્વ. મૃદુલાબહેને એકાધિક વાર લીધેલી આ બન્ને મહાનુભાવોની મુલાકાતો અને તેમની સાથેનાં સંસ્મરણોનું આ એક નોખું પુસ્તક છે. દર્શકે આ બન્ને પુરુષોને “કૈલાસ અને ગૌરીશંકર શિખર” કહેલા. અને આ પુસ્તકને “ચારુ ચરિત્ર કિર્તન” કહીને આવકારેલું. ત્રણેક દાયકાથી અપ્રાપ્ય રહેલા આ પુસ્તકનું પુનર્મુદ્રણ ડેમી સાઇઝમાં આશરે ૧૨૫ પાનાનું થશે. કિંમત રૂ. ૧૨૦/– પણ આગોતરી વેશરધીમાં રૂ. ૫૫/–

૪) મિલે સૂર મેરા તુમ્હારા (સંસ્મરણાત્મક આત્મકથન – મીરાંબહેન ભટ્ટ) : લેખિકા આપણાં સર્વોદય અગ્રણી અને વિદૂષી સર્જક છે. તેમનાં વિનોબાજી તથા અન્ય મહાનુભાવો સાથેના સંસ્મરણો ઉપરાંત પ્રવાસ, જીવનના મહત્ત્વના પડાવો, ગહન ચિંતન વગેરેને તાજગીભરી ને રસભરપૂર શૈલીમાં રજૂ કર્યાં છે. ડેમી સાઇઝમાં આશરે ૨૨૫ પાનાંની કિંમત રૂ. ૨૦૦/– પરંતુ આગોતરી વરધીમાં રૂ. ૯૦/– ફક્ત.

નોંધ : કોઈ પણ એક કે બધાં પુસ્તકો આગોતરી વરધીથી મંગાવી શકાશે. પૂરો એક સૅટ મુદ્રિત ૫૯૦/– કિંમતનો આગોતરી વરધીમાં રૂ. ૨૬૦/–માં અને એક સાથે દસ કે તેથી વધુ મંગાવનારને રૂ. ૨૫૦/–માં મળશે. આગોતરી કિંમતના ૧૦% રકમ રવાનગી ખર્ચ પેટે વિશેષ મોકલવાની થશે.

સંપર્ક

અક્ષરભારતી, વાણિયાવાડ, ભુજ (કચ્છ) ફોન નં. ૦૨૮૩૨–૨૫૫૬૫૯/૨૩૦૧૪૩

(ઓર્ડર સાથે આપનો ફોન નં. લખવો)

બૅંકની વિગત : અક્ષરભારતી પ્રકાશન, બૅંક ઓફ બરોડા.

બૅંકના ખાતા નં. 25450200000185 IFSC CODE – BARBOBHUKUT

પુસ્તકો દર્શકની જન્મતિથિ ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના પ્રગટ થઈ તરત રવાનગી થશે.

 

વિનીત,

પ્રવીણ મહેતા (મણાર)  રામચંદ્ર પંચોલી (સણોસરા)  રેણુકા પારેખ (રાજકોટ)  રમેશ સંઘવી (ભુજ)

 

Posted in samacharo | 3 Comments

રાધે રાધે !

radha th

જન્માષ્ટમીને દીવસે સૌની સાથે એક મોટ્ટા કૃષ્ણમંદીરે દર્શને જવાનુ થયું. રાધા ને કૃષ્ણની મુર્તી શણગારોમાં જ ઢંકાઈ ગઇ હોવાથી શણગારનાં દર્શન થયાં. કૃષ્ણનું મુખારવીંદ માંડ જોવા મળ્યું. રાધાનું તો એના કરતાંય ઓછું દેખાતું હતું ! શ્વેત ફુલો વધુ હોવાથી રાધા એમાં ખોવાઈ જતી હતી ને કૃષ્ણ કાળા એટલે આછા રંગોના શણગારમાં એનું દર્શન વીરોધાભાસી રંગોને કારણે ઠીક થતું હતું.

લોકો “રાધેકૃષ્ણ”ના જયઘોષમાં રાધાને પહેલી યાદ કરતા હતા. આમેય તે નામસ્મરણોમાં મોટા ભાગે માતા પહેલી સંભારાતી હોય છે. સીતારામ; રાધેકૃષ્ણ, લક્ષ્મીનારાયણ વગેરે….જોકે “શંકર–પાર્વતી”માં સાવ ઉલટું છે પણ મહાદેવની તો વાત જ નોખી ગણાય !

રાધાને ઘણા ઐતીહાસિક પાત્ર ગણતા નથી. એ કેવળ કલ્પનાનું પાત્ર કહેવાય છે. ને જે લોકો એના અસ્તીત્વને માને છે તેઓ પણ એને કૃષ્ણથી મોટી, પરણેલી ને છતાં કૃષ્ણ પાછળ પાગલ ગણીને કેટલીય વીરોધી વાતો કરતાં રહે છે. કૃષ્ણને અનેક રાણીઓ હોવા છતાં નામસ્મરણમાં કોઈને સ્થાન નથી ! નામસ્મરણે તો રાધે જ સદા રહી છે. ‘રાધેકૃષ્ણ’નો જાપ સદા થતો રહ્યો છે.

પીતાજી હવેલીમાં મુખીયાજી હતા ને ઘરમાં મારા કીશોરવય સુધી વૈષ્ણવી વાતાવરણ હોવા છતાં મારા ફૈબાના પુત્ર એવા મોટાભાઈ – ઉમરાળા પંથકના ગાંધી ગણાયેલા એવા – વનમાળીભાઈના સંપર્કે પીતાજી સૌ કોઈને માટે મંદીરપ્રવેશની ઝુંબેશમાં અગ્રેસર હતા ! ને મને એમની ગાંધીનામની ગળથુથી ઉપરાંત લોકશાળા અને ગ્રામવીદ્યાપીઠોના ભણતરે કરીને ગાંધીવીચાર કંઈક અંશે સમજાયેલો તેથી મંદીરો મને વળગેલાં નહીં…..

છતાં કૃષ્ણ મારું પ્રીયપાત્ર જ રહ્યા. રાધા ભલે કાલ્પનીક હોય કે પરણેલી ને કૃષ્ણ કરતાં મોટી હોય પણ એના ભાવજગતે કરીને મન–હૈયે સદાય વસી રહી છે. રાધા એ પ્રેમભક્તીનું એક પ્રતીક અને ભક્તહૃદયને તો નામસ્મરણ માટેનું હાથવગું માધ્યમ !!

આપણા રામ, ભક્તી વગેરે આધ્યાત્મીક માર્ગે કાંઈ આગળ વધેલા નહીં. સામાજીક ધર્મોમાં રસ ખરો. પહેલાં કુટુંબ ને પછી પડોશી એટલે કે સમાજની સાથે સંકળાયેલો ધર્મ અર્થાત્ આપણે ભાગે આવેલી ફરજોને જ ધર્મ સમજીને યથા શક્તી–મતી આપણે ગાડું ગબડાવ્યે રાખ્યું…..એમાં આવું મંદીરે જવાનું પણ બને તો એમાંય કુટુંબધર્મે કરીને ભાગ લેવાનો મજો લુંટ્યાં કરીએ !

રાધા હોય કે સીતા. જન્મ્યાં હોય કે કેવળ કાલ્પનીક હોય; લોકહૃદયે સ્થાન પામીને આ નારીરત્નોએ કોઈનુંય કશું બગાડ્યું નથી !! રાધા કાલ્પનીક હોવા છતાં એના નામની ધુનો બોલાય ને મંદીરો બંધાય તેટલા માત્રથી લોકો રાધાને વગોવે ત્યારે સામે ગાળો દેવાને બદલે વીચારશક્તી અંગે વીચારો આવી જાય ખરા. રાધા એક નવલકથાનું પાત્ર માત્ર ભલે ને હોય. એમ તો મુનશીની નવલકથાનાં કાક ને મંજરી પણ કાલ્પનીક જ છે ને, છતાં મીનળદેવી અને મુંજાલ સાથે કેવાં વણાઈ ગયાં છે ! કથામાં કાક તો નાયકથીય ચડીયાતો બની ગયો છે, ને કાલ સવારે અખંડ ભારતના સ્વપ્ન નીમીત્તે એનાંય મંદીરો બની જાય તો શી નવાઈ ? આપણા સુપેર સ્ટારોનાં મંદીરો તો બનવાય માંડ્યાં છે – ભલે ને ભ્રષ્ટાચારની ગંગોત્રીનાં વહેણો ત્યાંથી જ નીકળી આવે !!

રાધાએ આ દેશમાં કોઈનુંય બગાડ્યું નથી. એણે પોતાનાં કાર્યો થકી સમાજમાં ભક્તીને વહેતી રાખવામાં બળ પુર્યું છે. રાધાકૃષ્ણનાં આલીંગનચીત્રોથી કોઈને ગંધારી પ્રેરણા મળ્યાંનું સાંભળ્યું નથી. નટનટીઓનાં ભાતભાતનાં ચીત્રોએ અનેકાનેકોને એ માર્ગે પ્રેર્યાં છે પણ એમના વીશે કોઈને લખવાનું સુઝતું નથી !! રાધાનું નામ પડે ને કોઈની નસો દુખવા લાગે ત્યારે થાય કે કાલ્પનીકતા સામે વાંધો છે કે પછી બીજા કોઈ વાંધા હશે ? આજકાલ ધર્મ નામના શબ્દ સામે બહુ વાંધાવચકા થવા લાગ્યા છે. ધાર્મીકતામાં સાત્વીકતા હોય તોય શંકા કરીને ધાર્મીકતાને વગોવવામાં આવે !

આ દેશમાં ૮૦ ટકાથી વધુ લોકો “સારા” કહેવાય તેવું – કોઈનેય ન નડે તેવું – જીવન જીવતાં હોય છે. ૯૦ ટકા લોકો કહેવાતી અજ્ઞાનતા ધરાવતાં હશે પણ તેઓ કોઈનેય નડતાં નથી ને જેવું મળ્યં છે તેવું જીવન જીવી જાય છે. તેઓ કોઈનેય હેરાન કરવામાં માનતા નથી કે કોઈના વીરોધી વીચારને ભાંડતાં નથી. તેઓ સૌ તો “તમેય સારા ને અમેય સારા” એવા વ્યવહારો સાથે સંપીને રહે છે. આવું સાદું ને સારું જીવન આ ૮૦થીય વધુ ટકાના લોકોને ક્યાંથી મળ્યું ? હું તો કહીશ કે આટલી મોટી સંખ્યામાં હજી પણ બચી ગયેલી સારપનું મુળ કોઈ પ્રકારના ધર્મમાં જ હોય છે ! એ ધર્મ પછી ગમે તે હોય પણ આ ધાર્મીકતા જ એમની સારપની ગંગોત્રી હોય છે.

રાધા આ મહાકાર્યમાં અનેકોને પ્રેરણારુપ બનતી રહી છે. ઈસુ, મહાવીર, બુદ્ધ, રામ, કૃષ્ણ ને એ બધાંની સાથે સાથે જોડાયેલાં રહેલાં અન્ય પાત્રો જો સમાજના મોટા વર્ગને સાદે ને સારે રસ્તે રહેવામાં મદદરુપ બનતા હોય તો તે સૌને મારાં દંડવત્ પ્રણામ. ને એટલે પણ મંદીરોથી આઘે રહેતો મારા જેવો અર્ધનાસ્તીક પણ ક્યારેક વારતહેવારે મંદીરે જઈને રાધાકૃષ્ણની મુર્તીને ભાવથી નીરખે તો ખોટું નહીં !

રાધેકૃષ્ણ !

Posted in lekho | 3 Comments

કેટલાક ધાર્મીક (!) શબ્દોની તોડમરોડ

                                                                                                                              – જુગલકીશોર.

ગઈ કાલે જન્માષ્ટમી નીમીત્તે ધર્મપત્નીના ધર્માગ્રહે વશ રહીને આ અર્ધનાસ્તીક આત્મા કૃષ્ણના એક ભવ્યાતીભવ્ય મંદીરે ગયો. ત્યાંની ભયંકર ભીડ છતાં ઓળખકૃપાએ કરીને નજીકથી દર્શનલાભ પણ લીધો. મને સારું લાગ્યું. (ભગવાનની તો ખબર ન પડી.)

બીજે દીવસે પારણાં નીમીત્તે પ્રસાદ લેવાનું પણ પાસ–નીમંત્રણ હતું.

ને અહીંથી જ પ્રગટ થઈ ‘ધાર્મીક’ શબ્દલીલા !

પારણાં શબ્દનો મારો અભીપ્રેત અર્થ તાજા જ જન્મેલા કૃષ્ણને પારણીયે ઝુલાવવાનો – મારા મતે ને મને હતો. પણ પારણાંનો સાવ સહજ અર્થ તો અહીં, આગળના દીવસે કરાયેલા મહાન ધાર્મીક ઉપવાસને તોડવાના પુણ્યકાર્યને લગતો હતો ! ફાસ્ટ કહેતાં ઉપવાસને બ્રેક કહેતાં છોડવાની વાત કે જેનું પણ અત્યંત મહત્ત્વ ધાર્મીક ઉદરે રહેતું હોય છે તેનું ભાન મને ત્યારે થયું.  

એટલે કે કૃષ્ણને ઝુલાવવાની વાત તો હોય તોય જશોદાને હોય; આપણે કેટલા ટકા ?! આપણે તો તેના જન્મ નીમીત્તે કરેલા પુણ્યકાર્યરુપ ઉપવાસને છોડવાની અત્યંત મહત્ત્વની ને મજાની પ્રવૃત્તી કરવાની હોય. અને આમેય આખો દીવસ ફરાળીયું ‘ખાઈખાઈ’ને પેટ ‘ખાલીખાલી’ જેવું જ ગણાય. એટલે રાંધણ છઠને દીવસે જે ધગશથી અનેક વાનગીઓ ઘરમાં બનતી હતી તેના કરતાંય આ અતી પવીત્ર કાર્યે કરીને થનારી આ ધમધમાટ રસોઈને ન્યાય આપવાનું કામ કાંઈ નાનુંસુનું કે સાધારણ તો ન જ ગણાય. ને એટલે મહાપ્રસાદ લેવા મંદીરે લાઈનમાં ઉભા રહેવા કરતાં ઘરે જ આગ્રહ પુર્વક પીરસાતી ફાસ્ટબ્રેકીંગ વાનગીઓને ન્યાય આપવાનું ગનીમત અને ન્યાયી ગણાય.

પણ આ આટલી નાનકડી બાબતે મારા ધાર્મીક સંસ્કારોમાં થોડો ખળભળાટ (ઉદરસ્થીત વાનગીઓના પાચન પછી સ્તો) થયો. મને કેટલાક શબ્દો કે જેને ધાર્મીકોએ થોડાઘણા મચકોડીને જેનાં અર્થાન્તરો કર્યાં છે તે યાદ આવી ગયા ! જેમ કે પારણાંનો અર્થ ઘોડીયું ઝુલાવવું તથા ઉપવાસને છોડવો એવો થાય છે અને જે અર્થનો લાભ ઉદરપ્રીય પ્રવૃત્તી નીમીત્તે જ ખાસ કરવામાં આવતો હોય છે.

આવો જ એક શબ્દ છે તે ફરાળ.

ઉપરોક્ત પવીત્ર કાર્યક્રમરુપ ઉપવાસને દીવસે કેટલીક ચીજો જેવી કે અનાજ, કઠોળ વગેરે ખાદ્ય ગણાતી નથી. ભોજનની રોજીંદી વાનગીઓ કે જે ઘઉંબાજરીચોખા વગેરે અનાજ તથા કઠોળોથી બને છે તેનો ઉપવાસને દીવસે નીષેધ હોય છે. વઘારમાં વપરાતી કેટલીક જણસોને પણ તે દીવસ પુરતી રજા હોય છે. ઉપવાસનું જે શાસ્ત્રીય સ્વરુપ છે તેમાં શાકો ખાદ્ય હોવા છતાં વઘારની કેટલીક ચીજો વર્જ્ય હોઈ તે દીવસે શાક પણ અખાદ્ય બની રહે છે. ફળો અને કંદમુળ ઉપરાંત મોરૈયો, રાજગરો, વગેરેને પ્રવેશ છે. દુધની કેટલીક મીઠાઈઓ આ દીવસે ખાસ માન ધરાવે છે.

પરંતુ જુના જમાનામાં સાધુસંતો અને આશ્રમે ભણતા વીદ્યાર્થીઓના આહારમાં ફળોનું જ સ્થાન વીશેષ રહેતું. કારણ કે એને પકાવવા–રાંધવા વગેરેની કોઈ માથાકુટ રહેતી નથી ! ને એટલે જ ઉપવાસનો મુખ્ય ખોરાક પણ ફળો જ હોવાથી તે દીવસના ભોજનનું વીશેષ નામ “ફળાહાર” પડ્યું હતું. ફળનો આહાર એટલે ફળાહાર.

પરંતુ જેમજેમ સ્વાદેન્દ્રીયનું પલ્લું ભારે થતું ગયું ને ઉપવાસરુપ ધર્મક્રીયા પાછી પડતી ગઈ તેમતેમ ફળાહારનું અપભ્રંશ “ફળાર” થયા બાદ કોણ જાણે ક્યારે, કહો ને, કે બહુ જ જલદી ફળારનું “ફરાળ” થઈ ગયું ! ને એમ ઉપવાસવાનગીઓમાંથી ફળોની બાદબાકી તથા જાતભાતની ચટાકેદાર વાનગીઓની – મસ મોટ્ટી થાળીમાં – પધરામણી થઈ ગઈ ! ફરાળ શબ્દની કોઈ સંધી છુટી પડતી નથી….ને એવી કોઈ જરુર પણ નથી. હવે તો બધાં જ પ્રીય વ્યંજનો હોટેલોમાં “ફરાળી” તરીકે બનાવીને ધુમ વેચાય છે.

નહાવું અને ખાવું (જમવું) એ બન્ને કાર્યો ધર્મ સાથે સીધાં કે આડકતરાં જોડાયલાં છે. માનવીએ કેટલું ને કેવું નહાવું–ખાવું તેના કોઈ નીયમો નહોતા ત્યારે કોઈએ જાણકાર સમક્ષ એને અંગે માર્ગદર્શન માગેલું ત્યારે તે વડીલે (અહીં વડીલને બદલે આપણને બહુ ગમતો શબ્દ ‘ભગવાન’ વાપરી શકો !) કહેલું કે –

“તમારે દીવસમાં ત્રણ વાર નહાવું ને એક વાર ખાવું.”

ખબર નથી ગરબડ કોણે કરી હશે – પેલા પુછનારે કે પછી આગળ જતાં કોઈ અન્યે, પણ દીવસમાં ત્રણ વાર ખાવું ને એક વાર નહાવું એ પરંપરા બની રહી. ધાર્મીકતાના માર્યા લોકો આવા સરસ મજાના પ્રાસયુક્ત બે શબ્દોમાં “સમજફેર” કરી બેસે તો આપણા ધર્મોમાં એને દોષ ગણાતો ન હોઈ, આવી ગેરસમજોનું પણ એક શાસ્ત્ર વીકસીત થઈને જ રહે છે !!

કેટલીક ધાર્મીક વીધીઓમાં પણ આવી જ કેટલીક ગેરસમજો પ્રસ્થાપીત થઈ ચુકી છે જેને અંગે આ પવીત્ર તહેવારોમાં વીચારો આવતા રહે છે…..પણ તેને અંગે ક્યારેક…..વળી –

Posted in mari nibandhikao | 2 Comments

“नेट-गुर्जरी॓॑” પર ૧૦૧૧+ લખાણો પ્રગટ થયાં !!! આજે ‘માધુકરી’માં વાર્તા.

પ્રમોદની માંદગી                                                                                                 – ધનસુખ ગોહેલ

 

પ્રમોદના દીકરાનો ફોન હતો કે પપ્પાને સર ટી.**  હોસ્પીટલના  સ્પેસીઅલ રૂમમાં દાખલ કર્યા છે ને તમારા નામનું રટણ કર્યા કરે છે તો તમે એક આંટો આવી જાવ. મેં પ્રમોદના દીકરાને પૂછ્યું કે પ્રમોદને શું થયું તે દાખલ કરવો પડ્યો ? તેણે કહ્યું કે ત્રણ-ચાર દિવસથી,  બસ અબલકાકા આવ્યા ત્યારથી સુનમુન રહે છે. નથી કોઈની સાથે વાત કરતા કે ખાતાપિતા. દાકતર પણ ફાંફા મારે છે પણ કળી નથી શકતા કે શું દરદ છે. તમે આવી જાવ ને પછી બધી વાત. રાજધાનીની બસની ટીકીટ કઢાવી ને હું ઉપડયો ભાવનગર.

હું ને પ્રમોદ સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રમાં સાથે હતા. વળી તે મારો અંગત ગોઠીયો હતો. હું, અબલ ને પ્રમોદ બાળપણના મીત્રો.

હું સીધો ગયો સર ટી. હોસ્પીટલ સ્પેસીઅલ રૂમે. મને રૂમ નંબર તો પ્રમોદના દીકરાએ આપ્યો જ હતો.

મને જોઈને પ્રમોદની આંખોમાં ઝળઝળીયાં આવી ગયાં. હું ગયો સીધો જે દાક્તરની સારવાર પ્રમોદની ચાલતી હતી એમની પાસે ને પૂછ્યું કે શું લાગે છે પ્રમોદનું દર્દ ? દાક્તરે કહ્યું કે ડીપ્રેશનનો કેસ લાગે છે. બાકી ટેસ્ટ તો ઘણા કર્યા. બધુંય નોર્મલ છે.

પ્રમોદ ને ડીપ્રેશન ? હોય નહીં. મેં દાક્તરને કહ્યું. મેં દાક્તરને વીનંતી કરી કે પ્રમોદને હું બહાર લઈ જઈ  શકું ? દાક્તરે હા પાડી કે તમારા જોખમે લઈ જાવ. એક કાગળમાં મેં સહી કરીને પ્રમોદની રૂમે આવ્યો. તેનો દીકરો તેની પાસે જ બેઠો હતો. મેં બધી વાત દીકરાને કરી અને પ્રમોદને લઈ ને સર ટી. હોસ્પીટલમાંથી બહાર આવ્યો.

હું રીક્ષા ગોતતો હતો તો પ્રમોદે કહ્યું કે આપણે ચાલીને જ જઈએ. મેં કહ્યું કે આપણે મતવા ચોક અબલની દુકાને જવું છે. તું ચાલી શકીશ ?  અબલ મોટો ભંગારી હતો ને તેની દુકાન મતવા ચોકમાં હતી. અરે, એમાં શું? ચાલી શકીશ. પ્રમોદ બોલ્યો કે અહીંથી આપણે ઘોઘા દરવાજે જઈએ. ત્યાંથી ઢાળ બઝાર – સી.સોમાભાઈ ચાવાળાની દુકાનથી ડાબી બાજુ વળી જશું ને આંબા ચોક, સંઘેડિયા બઝાર થતાં મતવા ચોક પહોચી જઈશું. ત્યાં ચોકમાં જ અબલની દુકાન છે. બરોબર ઘોઘાબોરી બીલ્ડીંગ સામે. ક્યાં આઘું છે. ચાલને ખેંતાળી મુકીએ.

પ્રમોદની ઈચ્છા હતી તેમ ચાલીને અમે ઘોઘા દરવાજે પહોંચ્યા. ત્યાંથી ઢાળ બઝાર ઉતરતાં જમણી બાજુએ મ્યુઝીક હાઉસકે એવી દુકાન આવતાં પ્રમોદ ઉભો રહ્યો ને બોલ્યો કે કંઈ યાદ આવે છે ?

હા. કેમ ભુલાય? તેં ને મેં, બેન્કમાંથી મળેલ પહેલા બોનસમાંથી, આ દુકાનેથી આપણે બે નાના રેડીઓ ખરીદ્યા હતા. એક તારા માટે ને બીજો મારા માટે. વાત છે લગભગ ૧૯૭૧ની.

રેડીયાનો પ્રમોદને ગાંડો શોખ. મને ખ્યાલ છે કે પ્રમોદ રાતે સુતો ત્યારે પણ રેડીયો સોડમાં લઈને સુતો. એ વખતે પ્રમોદ નવી ગરાશીયા વાડ, ઢાળ ચડતાં ડાબી બાજુના ખાંચામાં રહેતો ને હું દૂધવાળી શેરીમાં. મોડી રાત સુધી પ્રમોદ રેડીયો સાંભળતો. એક વાર રેડીયામાં કૈંક ખરાબી આવી ગઈ ત્યારે જરૂરી પાર્ટ્સ ભાવનગર મળતા નોતા ને મારે બરોબર મુંબઈ જવાનું થયું ત્યારે મુંબઈથી રેડીયા માટે પાર્ટ્સ મારી પાસે મંગાવેલ. એ વખતે ભાવનગરના રૂપમ થીએટરમાં આવેલ મુગલ એ આઝમ”, ”હમરાહી”, ”આશીક”, પેલેસમાં આવેલ મેં ચુપ રહુંગી”, દીપક ટોકીઝ માં આવેલ બીસ સાલ બાદ”, ”ધુલકા ફૂલવગેરેનાં ગીતો બહુ વાગતાં ને પ્રમોદ સાંભળતો.

અમે ચાલતાં ચાલતાં અબલની દુકાને પહોચ્યા. મને જોઈને અબલ બોલ્યો કે તું ક્યારે આવ્યો ? હમણાં થોડા દીવસ પહેલા જ પ્રમોદના ઘેર ગયો હતો. પ્રમોદના દીકરાએ કહ્યું કે કાકા હવે આ રેડીયો વાગતોય નથી. લઈ જાવ ને તમે. આપી દેજો કોઈ ઘરાક મળે તો. નહીતર આપી દેજો કોઈ ભંગારીને.

મેં અબલને પૂછ્યું કે તેં રેડીયો વેચી દીધો ? અબલે કહ્યું કે ના હજુ સુધી તો કોઈ ઘરાક મળ્યો નથી. મેં દુકાનમાં નજર નાખી. રેડીયો હું ભાળી ગયો. મેં અબલને વાત કરી. તે રેડીયો પાછો આપવા તૈયાર થયો.

રેડીયો મેં પ્રમોદને આપ્યો. તેની આંખોમાં રેડીયો જોઈને પાણી આવી ગયાં.

ઘેર પાછા આવ્યા. પ્રમોદના દીકરાને બધી વાત કરી. બસ એટલી અમસ્તી વાત હતી !

દીકરો બોલ્યો કે પપ્પા, પહેલાં બોલ્યા હોત તો અબલ કાકાને હું આપત જ નહીં. મેં કહ્યું, “બેટા તારા માટે એટલી અમસ્તી વાત હશે પણ પ્રમોદ માટે તો જીવનમરણનો સવાલ હતો.”

જે થયું તે. ભૂલી જા બધું ને પેલા દાકતર પાસે જઈને બધી વાત કરીને ડીસ્ચાર્જ સર્ટીફીકેટ લઈ આવ.

 ધનસુખ ગોહેલ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

લેખક પરીચય:

શ્રી ધનસુખભાઈ બાબુભાઇ ગોહેલ (જન્મ: ૧૯૪૮) ગ્રામ્ય જીવનની પૃષ્ઠભુમી ધરાવે છે. ભાવનગરની સનાતન ધર્મ હાઈસ્કૂલમાં શાળા અભ્યાસ અને સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી ઇનસ્ટીટ્યુટ ઑફ સાયન્‍સના સ્નાતક છે. સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રના કર્મચારી રહ્યા. સ્વૈછીક નીવૃત્તી લઈને હાલ પુત્ર સાથે અમદાવાદનીવાસી છે.

પાત્ર લેખન, જીવન પ્રસંગો, કાવ્યો, લઘુકથા, ટુંકા અનુભવ આધારીત લેખો વગેરે કૉલેજકાળથી  ગ્રામ્ય જીવનની સુવાસ સાથે લખે છે.

એમના લેખોને બ્લોગ પર મુકવાની અને એ લેખોને સંપાદીત કરવાની પરવાનગી આપવા બદલ અમે એમના આભારી છીએ.

મુદ્રણ અને સંપાદન : તુષાર મહેતા અને અશોક પંડ્યા

Posted in 'madhukari' | 6 Comments

“કેવા કાઢી મુક્યા !!”

---------(૧૯૭૦–’૭૨ આસપાસનાં શ્રી ચંદ્ર ત્રિવેદીના મારા કાર્ટુનસંગ્રહમાંથી)

સાથે જ રહેતા હોય ને છતાં એમાંના કોકને દુર કરવા પડે તે બાબત દુખદ ગણાય. પણ દર વખતે એવું ન પણ હોય ! આ બાબતે આપણો અનુભવ બહુ જુનો છે.

કૈકેયીએ એમના સૌથી પ્રીય કહેવાતા પુત્ર રામને ૧૪ વરસ વનમાં કાઢી મુક્યા ત્યારથી આપણે આ કાઢી મુકવાવાળું કાવત્રું જાણીએ છીએ. કૃષ્ણાવતારમાં તો કંસે એનાં બહેનબનેવીને કાઢી મુકવાની સાથે જેલમાં બંધક રાખેલાં ને એટલે જ એમના આઠમા પુત્રને શ્રાવણમાસની મેઘલી રાતે ધોધમાર વરસતા વરસાદમાં છેક ગોકુલ સુધી તગડી મુકવો પડયો હતો તેય જાણીતી વાત છે. તો વળી કુંતીએ પણ પોતાના જ તાજા જન્મેલા કર્ણને નદીમાં વહાવી દેવો પડેલો તેય ક્યાં અજાણ્યું છે ?

કાઢી મુકવાની વાત દર વખતે દુખદ જ હોય તેવું નથી; અંગ્રેજોને આપણે સારી એવી લડત ચુકવીને “માંડ કાઢ્યા” હતા ! સુખદ હોય કે દુખદ પણ કોઈને કાઢી મુકવાનું સાવ સહેલું તો નથી જ હોતું….ને એવે સમયે “માંડ કાઢ્યા !”નું “હા….શ, કાઢ્યા છેવટે !” બની રહેતું હોય છે.

મોરારજીભાઈને પ્રધાનમંડળમાંથી દુર કરવામાં આવ્યા તે વાત “રીંગણાં–બટેટાની જેમ” ગણાવાયેલી ! તો ઈન્દીરાજીને ૧૯૭૫માં અલાહાબાદ કોર્ટે ચુંટણીપ્રક્રીયા નીમીત્તે ગેરલાયક ગણીને કાઢેલાં તેથી તેના વળતા જવાબરુપે દેશમાં ઈમર્જન્સી નામે લોકશાહીને ૧૮ મહીના માટે કાઢી મુકવામાં આવેલી !

કેટલાકોને નવરા કરી દઈને સારી ભાષામાં નીવૃત્તી આપી દેવામાં આવતી હોય છે ને એવા દાખલા રાજકારણમાં બહુ સહજ હોય છે. વડીલોને માર્ગદર્શક બનાવી દઈને એક કોરે મુકી દેવાની વાત કાઢી મુકવાથી જરાય ઓછી હોતી નથી પણ રાજકારણમાં ‘કાઢનારાઓ’ અને ‘નીકળી જનારાઓ’ બન્ને માટે એ વ્યવસ્થા સારી ને માનવંતી ગણાતી હોઈ ઘીના ઠામમાં ઘી પડી રહે છે ને “તેરી બી ચુપ ને મેરી તો ચુપ હી સહી !!” થઈ રહે છે.

આ કાઢી મુકવાવાળી વાતને એક સામાજીક, રાજકીય કે વ્યાવસાયીક વ્યવસ્થા તરીકે ગણવી જોઈએ એવું લાગે છે. આ કાર્યવાહીથી ગીરદી ઓછી થાય છે; રહેનારાં સરળતાથી પોતાની ગોઠવણીઓ કરી શકે છે; પોતાના નક્કી કરેલા ધંધાધાપામાં સરળતા રહે છે ને જરુર પડ્યે પોતાને અનુકુળ–અનુરુપ એવાઓને ગોઠવી દેવાનું શક્ય બને છે.

ઘરમાંથી ને કુટુંબમાંથી પણ બાપ દીકરાને તો ક્યારેક (શું, હવે તો ઘણી વાર) દીકરો બાપને કાઢી મુકતો હોય છે તેથી ઘરડાંઘરોની સામાજીકસેવાપ્રવૃત્તીઓ ફાલીફુલી શકે છે. પતીઓ દ્વારા પત્નીને કાઢી મુકવાનું તો બનતું જ રહે કારણ કે આપણે ત્યાં પુરુષપ્રધાન વ્યવસ્થા છે છતાં પત્નીઓય હવે પતીઓને રવાના કરી દેવા સક્ષમ બની રહી હોઈ તેને સામાજીક પ્રગતી ગણવાઈ શકે છે.

સંસ્થામાંથી કાર્યકરોને છુટા કરવાની બાબત દરેક વખતે કાયદેસર જ હોય તેવું માની લેવું જરુરી નથી ! કાવાદાવા દ્વારા પાણીચું પકડાવી દેવાનું બની શકે છે. સરકારમાં દુરના સ્થળે કે તકલીફી જગ્યો પર બદલી કરાવી દેવાના કારસાને કાઢી મુકવાની કક્ષાનો જ દરજ્જો મળતો હોય છે.

કાઢી મુકાયલાઓ પોતાને થયેલા અન્યાય સામે અવાજ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય તો તે સમજી શકાય તેવી વાત છે. પણ કાઢી મુકનારાઓ આવા અવાજને દબાવી દેવા માટે પુરતા સક્ષમ હોય જ તેથી કાઢી મુકાયલાઓ વીરોધ કર્યા પછી પણ થુંકેલું ચાટીને ડાહ્યાડમરા બની રહે તો તેને વ્યાવહારીક જ્ઞાનમાં ખપાવી શકાય. કારણ કે “શક્તી આગળ શાણપણ નકામું” કહેવાયું છે. એને “ભક્તી”નું શાણું લેબલ પણ લગાડી શકાય છે.

પરંતુ મજાની વાત તો ત્યારે બને છે કે જ્યારે શક્તીવાન એક જ વ્યક્તી દ્વારા એકથી વધુ લોકોને કાઢી મુકાયા પછી પેલાઓ પોતાનાં ગળાં ખોખારતાં ખોંખારતાં કહેતા રહે કે જુઓ, અમે પેલી વ્યક્તીને કેવી કાઢી મુકી ?!! વર્ષો પહેલાં ઈન્દીરાજીએ જુની કોંગ્રેસના પીઢ આગેવાનોને તગેડી મુકેલા ત્યારે એક કાર્ટુનીસ્ટે એનો જે ફોટો પાડેલો તે યાદ આવી જાય છે !! એ કાર્ટુન જોઈને પછી આપણે “કેવા કાઢી મુક્યા !” કે પછી “માંડ કાઢ્યાં !” કે વળી “હાશ……માંડ ગયા !” વગેરે જેવા ઉદ્ગારોનું માહાત્મ્ય સમજી શકીશું.

Posted in lekho | 8 Comments

માવતર સરીખા શીક્ષકોની છત્રછાયામાં –

માના મમતાભર્યા આશીર્વાદ લઈને ભણવા બેઠેલો કીશોરને કેવા કેવા શીક્ષકો મળ્યા હતા ?

વાંચો આગળ –

માની ખોટે ચિત્ત આક્રંદ કરી ઊઠ્યું. પણ એ વખતે આશ્વાસન આપતી અને માની મમતા અને હૂંફ પૂરી પાડતી એક આધારશિલા મળી. જેણે મને દ્વિજત્વ આપ્યું, માટીમાંથી માનવ સર્જ્યો, ઈંધણાંને સમિધનું સ્વરૂપ આપ્યું, એ હતી અમારી વ્હાલી ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળા; જેની હવાએ મારામાં નવી ચેતના ફૂંકી, જેના વાતાવરણે અંદરની શક્તિઓને મોકળે મને વહેવાની ગતી આપી, જ્યાં માનવીની બુલંદીને આંબવાના કોડ જાગ્યા, જ્યાંથી જીવનના અનેક ઝંઝાવાતો વચ્ચે ટકી રહેવાની શક્તિ સાંપડી. આ સરજત કેવી રીતે થઈ, એ પણ એક લીલા છે ! અહીં તો એટલું જ કે-

ગુરુ કુંભાર શિષ્ય કુંભ હૈ, ગઢ ગઢ કાઢે ખોટ;

અંતરસે સહારા દિયે, બાહરસે લગાયે ચોટ.

આ ચોટનો ઘા માની ટપલી સમાન હતો. એનો કોઈ ઘા તો શું, ઉઝરડો પણ જોવા-જાણવા મળતો નથી ! આ અનુભવો તો જેણે જાણ્યા હોય તે જ જાણે ! ગુજરાતના મહાકવિ પ્રેમાનંદ જેવો કોઈ મહાકવિ “પછી સુદામોજી બોલિયા, તને સાંભરે રે, હા જી, બાળપણાની પેર મને કેમ વિસરે રે !” જેવાં મધુર સંભારણાંને સંવાદમાં ઉતારી રજૂ કરે તો જ માણી શકાય ! આજે તો વરસો થયાં એ વાતને, છતાં જ્યારે જ્યારે અમે એ વખતના સહાધ્યાયી મિત્રો મળીએ છીએ ત્યારે એ વખતનાં મધુર સંભારણાંનું પારાયણ જ અમારા તન-મનનો થાક ઉતારે છે, અને નોળવેલ સૂંઘ્યા જેટલો સધિયારો આપે છે. આવી આ અભિનવ સંસ્થાના આંગણે આવી અમારી ઘોડાગાડી ઊભી રહી. હું ને મુરબ્બી શ્રી ભગવાનજીભાઈ નીચે ઊતર્યા.

વાડીની વચ્ચે પાંચ-સાત માટીનાં બેઠા ઘાટનાં લીંપેલ નાનકડાં મકાન હતાં. નળિયાની જગ્યાએ સિમેન્ટનાં ખાળિયાવાળાં પતરાં જડ્યાં હતાં, વચ્ચે મજાનો વિશાળ ચોક હતો, ફૂલછોડ અને વેલોથી એને શણગાર્યો હતો, નાનકડી નદી વળાંકો સર્જતી વહેતી હતી, નદીકાંઠા પરનાં આંબાવાડિયાં લોકશાળાની શોભામાં વૃદ્ધિ કરતાં હતાં, સાંજ ઢળવા આવી હતી, ખૂણાની ગોશાળામાંથી ગાયોના હીંહોરા ને વાછરું ભાંભરવાના અવાજો આવતા હતા, સાંધ્યરંગોની રમણા આંબાવાડિયા પર રેલાઈને સમગ્ર વાતાવરણને રંગમાં ઝબકોળી રહી હતી. આવા રૂપકડા પરિવેશમાં પદાર્પણ કરતાં રખેને કંઈક વેર-વિખેર ન થઈ જાય તે રીતે એક બાજુ અમે ઊભા રહ્યા. અમને જોઈ ઊંચા પડથારવાળી ઓસરી પરથી પગથિયાં ઊતરવાની વાટ જોયા વિના ઠેકડા મારતા પાંચ-છ વિદ્યાર્થીઓ દોડી આવ્યા. ઘરના કુટુંબી હોય તેવી રીતે હસતા હસતા સામાન ઉપાડી તેઓ છાત્રાલયમાં લઈ ગયા. થોડી વારમાં સફેદ વસ્ત્રોમાં શોભતાં મમતામૂર્તિ વિજયાબહેન આવ્યાં. મુ. શ્રી ભગવાનજીભાઈ સાથે વાતો કરતાં કરતાં મારે માથે, વાંસે હાથ ફેરવતાં હળવેથી મારું નામ જાણી લીધું. એક ખાલી કબાટમાં મારો સામાન મૂકી અમે સૌ બહાર નીકળ્યાં, ત્યાં ગોશાળામાંથી ગાયો દોહીને આવતા પૂજ્ય મનુભાઈ મળ્યા. માથે મૂંડો, વિશાળ ભાલપ્રદેશ, બ્લ્યૂ એકતારી નાડીવાળી ઘૂંટણથી નીચે જતી ચડ્ડી અને પહોળી બાંયવાળો બરછટ ખાદીનો ટૂંકો ઝભ્ભો, કશુંક પામવા મથતી માંજરી આંખોમાં એક અપૂર્વ ઉજાસ જોવા મળ્યો. હસતા હસતા આવી વાંસો થાબડી પડખામાં લીધો. તે દિવસથી આજ સુધી એ પડખાની હૂંફે મલક આખા સામે બાથ ભીડી કંઈક નવાં કામ કર્યાં છે, અને કરી રહ્યાં છીએ.

અમારી આ લોકશાળા એક નવા જગતને, નવા માનવીને સર્જવાનું કામ કરતી હતી. એની હવામાં મુક્તિનો આહ્.લાદ હતો, એના ઘડતરમાં આત્મીયતાની હૂંફ હતી, એની પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તનનું સંકલન હતું, એના અભ્યાસક્રમમાં આજ અને આવતી કાલને સાકાર કરતો આળેખ હતો. મારા જેવા વગડામાં ભમી ભટકી આવનારાને ઘર આંગણાની પ્રવૃત્તિઓ જેવાં કામોમાં મઝા પડી. આંબા-ચીકુના ઊંડા ખાડા ખોદવામાં અમે શિક્ષકોને પાછળ રાખતા. ઘાસના બીડમાં રાત્રે ભટકવામાં રસ્તો ચીંધતા, હરણ કે રોઝથી પાકને બચાવવા રાતની ચોકીમાં અમે શિક્ષકોને “આમાં તમારું કામ નહીં” કહી પાછા મોકલતા. પણ, અમારા આ શિક્ષકોયે અમારાથી ગાંજ્યા જાય તેવા નહોતા ! ભલે પાછળ રહે, પડે આખડે કે હાથીની સૂંઢ જેવી રમતોમાં ઢીંકા પણ ખાય, છતાં અમારી સાથે માળાના દોરની જેમ પરોવાયેલા રહેતા, એ જ એમની કેળવણીની ખૂબી હતી. ઊંચા ડુંગર પરની છાવણીનો કબજો લેવા જ્યારે સામસામી ટુકડીઓ મેદાને પડતી ત્યારે ડુંગરાનાં ઝાડવાં પણ એ રમત જોવા થોડો વખત પવનમાં પણ સ્થિર થઈ જતાં ! સામસામા ડુંગરેથી વાંદરસેના દડમજલ કરતી ઊતરતી, ખીણમાં એક બીજાને આગળ વધતા અટકાવવાના પેંતરા થતા, એ બધામાંથી છટકી મનુભાઈ, ગુણવંતભાઈ જેવા પડતા, આખડતા, છોલાતા ડુંગરની ટોચે જઈ ઈડરિયો ગઢ જીતતા ત્યારે અમે મોંમાં આંગળાં નાખી જતાં. બે કાંઠે વહેતી નદીમાં ઝંપલાવી સામે પાર જતા અમે તેઓને ઊંચા શ્વાસે જોઈ રહેતા. જીવતરના પાઠો આમ રમતાં રમતાં ઘૂંટવાની સરળતા મળતાં અમારું ચિત્ત પ્રસન્નતાથી ઊભરાઈ ઊઠતું. અહીં અભ્યાસનો બોજો નહોતો, શિક્ષકોનો ભય નહોતો, નિયમોનાં જડબંધન નહોતાં, સમૂહજીવનને પોષક એવી સામાન્ય મર્યાદાઓ હતી, પણ એ કાંઈ લક્ષ્મણરેખા નહોતી. અહીં માણસ માટે નિયમ હતા, નિયમ માટે માણસ નહોતા. અને આ કારણે જ બધું ઘડિયાળના ટકોરે, સમયપત્રક મુજબ ચાલતું. નાસ્તા વખતે નાસ્તો, ઉદ્યોગ વખતે ઉદ્યોગ અને અભ્યાસ સમયે અભ્યાસ ચાલતો. અમારા કેટલાક મિત્રો આમાંની કેટલીક પ્રવૃત્તિમાં ગેરહાજર રહી પોતાની આગવી પ્રવૃત્તિમાં ગૂંથાઈ જતા. શિક્ષકો આવાઓની શોધમાં નીકળી કોઈકને ગોશાળાની ગમાણમાં વાછરું ને ગાજર ખવરાવતો ને ખાતો પકડી લાવતા કે કોઈને બિસ્ત્રાના ઢગ વચ્ચે નિરાંતે ઊંઘતો જોઈ ધીરેથી ચાદર ઓઢાડી દેતા. કોઈ ઝાડ પર મેડો બાંધવાની મથામણ કરનારને જોઈતી ચીજ વસ્તુ અંબાવી પ્રેત્સાહન આપતા કે કોઈ ડુંગરમાં ગાયો ચારી પાછા ફરેલાના ખબર-અંતર પૂછી સ્વયં શિક્ષણનું સરવૈયું તપાસતા રહેતા.

        અમારી આ બધી અવળચંડાઈ ક્યારે સબળાઈ બની બેઠી, એનું અમને પોતાને પણ આશ્ચર્ય થાય છે. અમારાં એ બધાં અડપલાં ને દોષો દૂર કરી ક્યારે તેમાંથી સંઘેડાઉતાર ઘાટ ઘડાયો તે મારા જેવા માટે આજ સુધી એક અકળ કોયડો રહ્યો છે. જીવનઘડતરની આ કારમી પ્રક્રિયાને ક્યા શબ્દોમાં અર્ઘ્ય  આપું ?

અમે રે હતા રે ગુરુજી, કડવી વેલે તૂંબડાં;

તમ થકી મીઠડાં કહેવાઈએ…

નરપતસિંહ અને નરોત્તમની જોડી ગાયો ને વાછરું વચ્ચે જ વધારે સમય વિતાવતી. અભ્યાસની તો તેમને યાદ આપવી પડે. પણ એમનામાં પ્રગટેલી નીડરતા ને પશુપરખ આજે પણ પૂછવા ઠેકાણું ગણાય છે. બંનેએ એ ક્ષેત્રમાં નામના કાઢે તેવું કામ કર્યું છે. ત્રણ ત્રણ વરસની લમણાઝીંક પછી પણ જેમણે સ અને ચ વચ્ચે ના ભેદને સમાનોચ્ચાર કે લેખનમાં જરા પણ વારા-તારા વિનાના વ્યવહાર દ્વારા સાચવ્યો હતો, તેવા અભેદના યોગીઓ આજે જ્યારે જબ્બર મોટી સંસ્થાઓ વિકસાવી કુશળ વહીવટ ચલાવી ઊંચા ઉત્પાદન આંકને વટાવતા જોઉં છું ત્યારે વરસો પૂર્વેના એ ઘડતરકાળનાં મૂળતત્વોનું પગેરું શોધવા દૂર જવું પડતું નથી.

વજુ બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં ઊછરેલો, પણ બ્રહ્મવિદ્યા કરતાં ભ્રમવિદ્યામાં એની સૂઝ-સમજ વધારે ! મળે ત્યારે બસ “બુટડી બળદ આજ એકામાં કેમ બેસી ગયો ને ભાયડે કેમ ઊભો કરી દોડાવ્યો, ઘોડાગાડી સોનગઢથી કેટલા ઓછા સમયમાં હું લાવ્યો અને આપણી ઘાણી જાન મહમદ ઘાંચીની ઘાણી કરતાં દોરાવા કેમ ચડિયાતી.” તેની જ વાતો કરે. અમે કહીએ : “વજુ આ તારું બ્રાહ્મણનું ખોળિયું, ક્યારેક નાનાભાઈના સંસ્કૃતના બે-પાંચ શ્લોક તો પાકા કર.”

વજુ કહે : “જુઓ, એ વાત આપણી પાસે નહીં. હું નાનાભાઈને ઘણી વાર સોનગઢ ઘોડાગાડીમાં લઈને મૂકવા જાવ છું. તેઓ પણ કોઈ દિવસ મને શ્લોપૂછતા નથી ને તમે શીદ મંડ્યા છો ?”

        આજે એ જ વજુ ઘોડાગાડીનો કોચમેન મટી બે કેરિયર-ટ્રક અને એક એમ્બેસેડર ગાડીનો માલિક બની રાજકોટ-ભાવનગરના ધોરી રસ્તા પર બંગલો બાંધી પોતાના સુખી કુટુંબ સાથે રહે છે. અકિંચન બ્રાહ્મણમાં આ બળ ક્યાંથી આવ્યું ? મેં પૂછ્યું તો કહે ? “સારા પરતાપ આ સંસ્થાના.”

(“ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી” એ નામની ૨૬ પુસ્તીકાઓની શ્રેણીમાંની કરમશીભાઈ મકવાણાની બુકમાંથી લીધેલું…..આ ૨૬ બુકો ઇ–બુકરુપે ટુંક સમયમાં પ્રગટ થવાની છે.)

Posted in parichay | 4 Comments

વગડાઉ ફુલો પર સાત્ત્વીક ફળોને પ્રગટાવતી સંસ્થા !!

(પ્રીય વાચક !

આજે એક એવી કથા સંભળાવવી છે જેમાં ભારોભાર જીવનસંજીવની ભરી પડ્યાનો અનુભવ કરી શકાય. આજના આ સમયમાં તો કેવળ કલ્પનાવ્યાપાર જેવી વાત લાગે તે વાત મારા જેવાએ તો જાત અનુભવે માણી છે…..તેનું એક પ્રકરણ બે ભાગમાં મુકવા માગું છું.

પૈસા માટે દર દર ભટકીને કીશોરાવસ્થા ભોગવીને જીવનનો કપરો કાળ અનુભવી ચુકેલો એક ગ્રામીણ વીધાનસભાને ત્રણ ત્રણ વાર ગજવી ચુક્યો હતો !

માનવમાં રહેલી અસલી તાકાતને શોધીને બહાર લાવનારા નાનાભાઈ, મૂળશંકરભાઈ, દર્શક મનુભાઈ વગેરેની વાતો તો આ બ્લૉગ પર ઘણી થઈ છે પણ આજે તો એવા એક પ્રચંડ વ્યક્તીત્વની વાત મુકવી છે જેણે આ ગુરુજનોનો ખોળો ખુંદીને શીક્ષણજગતની તાકાતનો પરચો બતાવ્યો છે. આશા છે તમને ગમશે. 

– જુ.)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

વગડાઉ ફૂલ

હું આમ તો એક વગડાઉ ફૂલ છું. પંચાળની કંટકવરણી ભોમકામાં મારો જન્મ થયો છે. નાનકડા નેસડા જેવું અડળા ગામ મારી જનમભોમકા. ધજાળા સાથેની લાગણીની લેણ-દેણ તો હજી હમણાં જ શરૂ થઈ. એ પહેલાં તો “ખડ, પાણી ને ખાખરા, ધરતી લાંપડિયાળ,   વાળુ કરે એ પડ જુઓ પાંચાળ”ની એ વેરાન ધરતીમાં જ આળોટી-આથડી મોટો થયો છું. સંકટો જેને કોઠે પડી ગયાં છે એવાં અનેકો વચ્ચે જીવતરનાં ગુલાબી દિવસો ગુજાર્યા છે. ગામની એ આછી-પાતળી જમીન પર મેં ઢોર ચાર્યાં છે, અવાવરુ ડુંગરગાળા અને નદી-નાળાંનાં મીઠાં સંભારણાં ખોઈ વાળીને ભેગાં કર્યાં છે. આછી જમીનને ખેડી-ખૂંદી વરસ પણ પહોંચે નહીં તેટલા દાણા મેળવવા મથામણ કરી છે. અંધારી રાતે જીવજંતુનો ડર રાખ્યા વિના પાણી વાળ્યું છે. છાણ-વાસીદાં કર્યાં છે. દુષ્કાળના દિવસોમાં ગામ છોડી શહેરની ગલીઓમાં લારીઓ ખેંચી છે, સ્ટેશન પર મજૂર બની મજૂરી કરી છે. શેરીએ શેરીએ માથે બોઘરણું મૂકી દૂધ વેચ્યું છે. સસ્તા અનાજનું સડેલું-બગડેલું અનાજ ખાઈ નોકરી કરી છે. જિનપ્રેસની કાળજાતૂટ મજૂરીએ સખત પરિશ્રમની દીક્ષા આપી છે. આમ પાંખી વસ્તીવાળા નિર્જન નેસડાથી માંડીને સગવડ ભરેલા શહેર સુધીના અનેક અનુભવોએ મારું ઘડતર કર્યું છે.

        પાંચાળની કોળી કોમનું ઓઢણું ઓછું. એવા એક કબીલામાં મારો ઉછેર થયો છે. અમારા પૂર્વજો ચોર હતા, રંજાડી હતા, માંસાહારી હતા. મેં પણ નાનપણમાં માંસાહાર કરેલો, બીડી પીધેલી, મારામારી કરેલી. તેરચૌદ વરસની ઉંમર સુધી મને દાતણ કરવાનું પણ ભાન નહોતું. પણ દુષ્કાળના ધક્કાએ, શહેરના સહવાસે અને પિતાની અધૂરી રહેલી અબળખાએ મને એકડા-બગડા ઘૂંટતો કર્યો. 

        મારાં મા-બાપ ગરવા સ્વભાવનાં હતાં. મા તો મારા મનનું એક સ્વપ્નું બની ગઈ છે. પડછંદ ખમીરવંતી દેહયષ્ટી, ધઉં વરણો વાત્સલ્યસભર ચહેરો, જમીન પર છબ્યાં ન છબ્યાં પગલાં માંડતી ઉતાવળી ચાલ, અમારા સુખ માટે દુઃખ વેઠતી એ અમ્માના હૈયામાંથી ગજવેલના રણકા સમો આત્મવિશ્વાસનો રણકો જ નીકળતો. કોઈ દિવસ એના મોંમાંથી હીણું વેણ નીકળ્યું નથી. હરપળે દોડી દોડી કામ કરતી મા જ મારી આંખ સામે તરે છે. મારી મા, એ સાચે જ મારી મા હતી.

        પિતા ઋજુ સ્વભાવના હતા પણ અડીખમ પુરુષાર્થનું જીવંત પ્રતીક હતા. અનેકવિધ આવડત એમનાં આંગળાંમાંથી નીતરતી. ખેતી તો અમારો જન્મજાત ધંધો હતો; પણ જિન-પ્રેસનાં કામો, દોરડાં ભાંગવાના-ગૂંથવાના ઉદ્યોગો, ચણતરકામ, પશુપાલન, સામાન ઊંચકવો-ગોઠવવો વગેરે કામોમાં તેમની આગવી હથરોટી. આ કારણે જ અમે આછું-પાતળું કામ મેળવી જિંદગીના વસમા દિવસો આસાનીથી વિતાવી શકતા.

અમારા દાદાએ પિતાજીને ધાંધલપુર ભણવા મોકલેલા, પણ જિંદગીના લેખાજોખામાં એ અધૂરું જ રહ્યું. પણ તેઓના મનની અતૃપ્ત ઝંખનાએ અમારા અભ્યાસ માટે ચિંતા સેવી. મારા બે ભાઈઓ દુકાળ ઊતરવા જોરાવરનગર ગયા ત્યારે શાળાએ બેસારી એમનાં અધૂરાં અરમાન પૂરાં કર્યાં. હું તો પિતા સાથે કુટુંબના નિર્વાહની જવાબદારીમાં જોડાયો હતો. પિતાજીને માસિક રૂપિયા આઠ અને મને રૂપિયા બેનો પગાર મળતો. દસ રૂપિયામાં અમારું જીવન સુખેથી વીતતું. એ જમાનો સોંઘવારીનો હતો. પંજાબનો બોર જેવો બાજરો ત્યારે બે રૂપિયે મણ મળતો. અમારાં મા-બાપ બંને માયાળુ અને સંતોષી સ્વભાવનાં હતાં. પ્રામાણિકતા ને પુરુષાર્થ એનાં જીવતરની મહત્ત્વની મૂડી હતાં. અમને વારસામાં આ જ મળ્યું છે. બીજી સ્થૂળ મિલકત તો ૧૯૩૯ના ભીષણ દુષ્કાળના ખપ્પરમાં ખરચાઈ ચૂકી હતી. ખેતી એમ જ ગઈ, બળદ પાણીના મૂલે વેચ્યા, ગાયો મહાજનમાં મૂકી અને પોટલામાં ઉપાડી શકાય તેટલી માયા-મૂડી સાથે મધરાતના બે વાગ્યે ઠંડીથી ધ્રૂજતા ઉઘાડા પગે ચાર ગાઉનો પંથ કાપી સુદામડા જવા રવાના થયાં. ત્યાંથી જોરાવરનગર ગયાં. જિંદગીમાં શહેરનું દર્શન પહેલવહેલાં કર્યું અને ત્યાંથી જ જીવનને નવો માર્ગ મળ્યો; નવી દિશા સાંપડી.

જીવનના આ નવા વળાંકે એક દિવસ હું મજૂરીની શોધમાં ખાદીભંડારના બારણે આવી ઊભો. ખાદીભંડારનું સંચાલન કરતા શ્રી કાંતિભાઈ શાહ એક ઉમદા પરગજુ માણસ હતા. સાદા અને સ્વચ્છ ખાદીનાં કપડાંમાં શોભતા એ સજ્જનની સાદાઈ અને સચ્ચાઈ મનને સ્પર્શી જાય તેવી હતી. ખાદીભંડારમાં તેમની સાથે કામ કરતાં કરતાં તેઓએ મારા શિક્ષણની ચિંતા કરી. મને અનુકૂળતાએ સમય કાઢી ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમની અથાક મહેનત છતાં મારી અક્ષરજ્ઞાનની પ્રગતિ સંતોષજનક ન બની; કારણ આગલા દિવસે શીખવેલ બીજે દિવસે ભુલાઈ જતું. મારામાં સાચું કહું તો સ્મરણશક્તિ કરતાં વિસ્મરણશક્તિ વધારે હતી. છેવટે તેઓએ મને આગળ વધવાનું પ્રોત્સાહન આપ્યું. મારામાં મરતા વાંકે જીવતા આત્મવિશ્વાસને બેઠો કર્યો. રોજનું પેટિયું રળવાની ઉપાધિમાં આથડતાને આત્મા કે પરમાત્મામાં વિશ્વાસ કયાંથી હોય ! ભિક્ષુજી પાસેથી મને આ ભાથું મળ્યું. અને મને અક્ષરજ્ઞાનના અજવાળે નવી દુનિયાનાં દર્શન થયાં. બે ચોપડી જેટલું હું એમની પાસેથી મહામહેનતે પામ્યો.

એ અરસામાં મને એક એવા સજ્જનનો સથવારો મળ્યો કે જેણે મને દ્વિજત્વ અપાવવામાં બહુ મદદ કરી. એમનું નામ છે મુરબ્બી શ્રી ભગવાનભાઈ પંડ્યા. હમણાં જ એ બુઝર્ગને મળવાનું થયું. હૃદયથી નમસ્કાર કરી પાવન થયો. આ ઉંમરે પણ તેઓ અતૂટ ગાંધીભક્તિની રટણા જ કરે છે. વર્ષો પહેલાંના તેમની સાથેના સહવાસનાં સંસ્મરણોમાં સ્નાન કરી પરિશુદ્ધ થયા જેટલો આનંદ મળ્યો હતો.

મુ. શ્રી ભગવાનભાઈના આગ્રહથી હું બહુ મોટી ઉંમરે હરિજન સેવક સંઘ સંચાલિત હરિજનશાળામાં સંકોચ સાથે દાખલ થયો. ત્રીજું અને ચોથું ધોરણ હું ત્યાં ભણ્યો, પણ અવારનવાર રાતના તેઓશ્રી સાથે આશ્રમમાં રહેતો. તેમની વાતોમાં રસ પડતો. મારી મોટી ઉંમર ને શરમાળ પ્રકૃત્તિ જોઈ તેઓએ મને આગળ અભ્યાસ માટે બે સંસ્થાનાં નામ આપ્યાં. તેમાં એક હતી વેડછી સંસ્થા અને બીજી હતી ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ આંબલા સંસ્થા. વેડછીમાં ખાદીકામ દ્વારા શિક્ષણ આપવામાં આવતું અને આંબલામાં ખેતી મારફત કેળવણીનું કામ ચાલતું. ખાદીભંડારના અનુભવે ખાદી કરતાં ખેતીમાં જવાનું મને વધારે ગમ્યું. અને ૧૯૪૩ના જૂનની ત્રીજી તારીખે મુ. શ્રી ભગવાનજીભાઈના સથવારે નાનકડો બિસ્ત્રો ઉપાડી હું વઢવાણ સ્ટેશને આવ્યો.

મને હજીયે એ દૃશ્ય આંખ સામે તરવરે છે. મારાં માતા-પિતા અમને વળાવવા આવ્યાં હતાં. પિતાજીના ચહેરા પર પુત્રવિયોગની વિહ્વળતા એટલી નહોતી ઊપસતી જેટલી માની આંખોમાંથી  ઝરતાં બોર બોર જેવડાં બિન્દુઓમાં ટપકતી હતી. થોડી થોડી વારે ડૂસકાંને દબાવતી, મસ્તકને પંપાળતી બોલતી હતી : “દીકરા કરમશી ! તું અહીં રહી જેટલું ભણાય તેટલું ભણ પણ આપણે બહારગામ નથી જવું.” માના આ શબ્દોમાં પુત્રવિયોગની વેદના હતી તે તો પાછળથી ખબર પડી.

ગાડી આવી, ગાડીમાં બેસવાનો જીવતરનો આ પહેલો અનુભવ. થર્ડ ક્લાસના ડબ્બામાં સામાન ગોઠવાયો, પિતાએ હિંમત આપી શિખામણના બે શબ્દો કહ્યા. એ ઘડી જ એવી હતી કે જ્યારે શબ્દો પણ એ વખતની પળોને પ્રગટ કરવામાં ટૂંકા પડતા હતા, ટાંચા જણાતા હતા. ખરી રીતે તો એ વખતે શબ્દોની જરૂર જ નહોતી. મા સાડલાના છેડાને દાંત વચ્ચે દાબી ડૂસકાં દબાવી આખરી વિદાય આપતી હતી; દીકરાને ઊજળા ભવિષ્યની આશિષ આપતો માનો હાથ ગાડીએ વળાંક લીધો ત્યાં સુધી હું જોઈ રહ્યો. મને ત્યારે ખબર નહોતી કે માની આ આખરી વિદાય છે. અમારું એ છેવટનું મિલન હતું. માને ગરીબાઈ ગળી ગઈ. માની એ મધુર સ્મૃતિઓએ મને આજ સુધી મારા જીવતરમાં કામોમાં બળ પૂર્યું છે. (વધુ આવતા અંકે)

Posted in parichay | 1 Comment

આતંકીઓ બહારના–અંદરના

તુર્કીમાં બળવો થયો ને દેશના લોકોએ જ દબાવી દીધો એ સમાચાર છેલ્લા મળ્યા તે પહેલાં સતત કેટલાય દીવસથી આતંકવાદના પરચા વાંચી, સાંભળી, જોઈ રહ્યા છીએ.

છેલ્લે તો ટ્રક લઈને વાર્ષીકોત્સવ ઉજવી રહેલાં લોકો પર ખટારો ફેરવી દઈને જે રીતે માણસોને કચરી નાખ્યાં તે જોઈને તો અરેરાટીય ફાસફુસીયું લાગે ! આ સમાચારો નજરે જોનારની તો શી દશા થઈ હશે તે તો સવાલ જ રહી જાય છે.

અમેરીકાના બે તોતીંગ રહેઠાણી ટાવરની વચ્ચેથી આખું વીમાન ઘુસાડી દઈને વીમાનમાંનાં તો ખરાં જ પણ બન્ને ટાવરોનાં હજારો લોકોને સળગાવી મારવાની વાત તો હવે જાણે કે ભુલી જ જવાઈ છે !

મંકોડાનેય મારતાં જીવ ન ચાલે તેવા માનસને આ બધું શી રીતે સહન થાય ? પણ તે જોવું, જાણવું, દાઝવું ને છતાં સહન કર્યે જ જવું તે જ કદાચ આ જીવનનું કારુણ્ય અને વાસ્તવીકતા !!

પણ એ બધાં તો બાહ્ય દેશના, બહારના દુશ્મનોનો આતંક છે; આપણા પોતાના દેશના ને આપણા જ ધર્મના લોકોને પોતાના જ ધર્મના લોકો જાહેરમાં નગ્ન કરીને ફટકારે ત્યારે તે આતંકને શું કહીશું ? રક્ષકો પાસે જઈને યુવાન સ્ત્રી ફરીયાદ કરે તો પતીપત્ની બન્નેને જાહેરમાં અનાવૃત કરીને જોનારાંઓની સામે ખડાં કરી દેવાં કે વગર વાંકે – પોતાના વ્યવસાયને પ્રામાણીકતાથી કરવામાંય કહેવાતી ધાર્મીકતાને આગળ કરીને ફટકારવામાં આવે ત્યારે તે આતંકને શું કહીશું ભલા ?

આ બધું તો ખરું જ પણ ધાર્મીકતાને નામે ચલાવાતા ગુનાઓને એની સજા પણ ન મળે અને નીર્દોષોને ઉપરથી ડંડા પડે ત્યારે ન્યાયના નામે ચાલતા આતંકને તો કોઈ નામ પણ આપી શકાશે ખરું ??

ને સૌથી વધુ તો આતંક મારા મનમાં જ ફુટી નીકળતો અનુભવાય –

કે આ બધું શું જોયા જ કરવાનું ?! આનો કોઈ ઉકેલ કરવા–કરાવવાને બદલે ફક્ત ચારપાંચ લીટી જાહેરમાં લખીને જાતનો વાંહો થાબડ્યા કરવાનો કે સામાજીક નેટવર્કો પર લાઈક નામની વાહવાહી મેળવીને સંતોષ ઉઘરાવી લેવાનો એનેય આતંકનો જ એક સુક્ષ્મ ભાગ નહીં ગણવાનો શું ? આ બધું લખતાં લખતાંય કશું ન કરી શકાવાનો અફસોસ પણ મનને મુંઝવી મારે છે તો તે પુરતું કાંઈક સારું લાગે છે પણ બીજે દીવસે પાછાં એના એ જ સમાચારો વાંચવાના આવતા જ રહે ત્યારે પેલું કંઈક સારું લાગેલું વરાળ થઈ જાય છે……

હજારો વરસના અનુભવો, હજારો વરસનાં તપ–પુણ્ય, વીજ્ઞાનની અનેકાનેક શોધો અને કરોડો પૃથ્વીઓની વચ્ચેના સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં આપણે જ ફક્ત જીવંત હોવાની ચમત્કારીક ને આનંદકારી શક્યતાઓનું ગૌરવ પણ આપણી કને રહ્યું નથી તે ખ્યાલમાં આવે છે ત્યારે પારાવાર વેદના અનનુભવાય છે. પરમાણુ હથીયારો ધરાવતાં રાષ્ટ્રો એકબીજાને ધમકીઓ આપે ત્યારે થાય કે પૃથ્વીનું આયુષ્ય આ લોકો છીનવી લે તો શી નવાઈ ?

લાગે છે કે મારી બુદ્ધી હવે રજા ઉપર ઉતરી જવામાં છે……(‘મારી એકલાની જ’ એમ માની લઉં છું !!)

 

– જુ.

 

Posted in lekho | 6 Comments

આકાશવાણીના નાટ્યકાર શ્રી ભગવત સુથાર

પ્રાસ્તાવીક :

શ્રી ભગવતભાઈનો પરીચય ઓચીંતાં જ થયેલો. ફોન પર વાત થયા બાદ તેમણે મને એમનો એક લઘુકથા સંગ્રહ ‘પ્રતિચ્છવિ’ મોકલી આપેલો. એ મુજબ બ્લૉગ પર એમનો પરીચય પણ કરાવાયો હતો. ને ત્યાર બાદ તો સમય સારો એવો વીતી ગયો……

તા. ૧૩, ૦૭, ૨૦૧૩ના એમના એ પત્ર બાદ સંપર્ક તુટી ગયેલો. પણ કોણ જાણે કેમ, બરાબર ત્રણ વરસના ગાળા બાદ, બરાબર એ જ તારીખે એટલે કે ગઈ કાલે મને એમનો પત્ર ફાઈલમાંથી ઓચીતાંનો જ મળી આવતાં મેં એમના ઘરે ફોન કર્યો !! પણ…….

કલ્પના પણ ન આવે તેવી વાત ફોન પર સાંભળીને હું થોડો મુંઝાઈ ગયો – તેઓ ગઈ ૨૩મી તારીખે, એટલે કે બરાબર ૨૦ દીવસ પહેલાં જ સૌને છોડીને ચીર વીદાય લઈ ચુક્યા હતા !!!

એમના જેવા સફળ સર્જક અને વીશેષ તો ઉમદા માનવને અંજલી આપવાનું રહ્યું તે વાતે સંકોચ અને દુ:ખભર્યા ભાવ સહીત એમની કેટલીક રચનાઓ મારા બ્લૉગ પરથી પ્રગટ કરવાનો એક ઉપક્રમ ગોઠવીને મારા વાચકો સમક્ષ એમને પ્રગટ કરી રહ્યો છું. આશા છે, સૌને એમનાં સર્જનોનો થોડોકેય લાભ આ રીતે મળશે.

એમના પરીવારજનોના દુખમાં ભાગીદાર થવાના પ્રયત્ન સાથે એમના આત્માને શાંતી પ્રાર્થીએ.

********************

પરીચય :

Bhagwat Suthar

શ્રી ભગવત સુથારનું નામ આકાશવાણીનાં નાટકો સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે. શાળાસમયથી જ નાટકો અને મનોરંજન કાર્યક્રમોમાં ભાગ લઈને શાળાને નામ અપાવનાર શ્રી સુથાર સાહેબે કૉલેજમાં પણ અધ્યાપક તરીકે યુનીવર્સીટી કક્ષાની નાટ્યહરીફાઈઓમાં કૉલેજને અગ્રસ્થાન અપાવ્યું હતું.

એમણે કહેલી એક મજાની વાતને વ્યાવસાયિક સંદર્ભે જોઈએ તો એમના બાપુજી વ્યવસાયે મીસ્ત્રી એટલે આજુબાજુનાં ગામોમાં નાટકમંડળીઓ આવે ત્યારે નાટ્યમંચ તૈયાર કરવામાં તેમનો મુખ્ય હાથ હોય અને મીસ્ત્રીના છોકરા તરીકે પહેલી હરોળમાં બેસવા સ્થાન પણ મળે ! નાનપણથી મળેલો નાટ્યરસ પોષવામાં આ બાબતે પણ ભાગ ભજવેલો !

યુનીવર્સીટી આયોજીત નાટ્યશીબીરમાં જ એમનો સંપર્ક નાટ્યવીદ્, કવી–મર્મી અને આકાશવાણી નાટ્યવીભાગના વડા શ્રી પિનાકિન ઠાકોર સાથે થયો ને તેણે શ્રી સુથાર સાહેબને ઘણી મોટી જવાબદારીઓમાં ભાગીદાર બનાવ્યા…..અને એમ જ એક બહુ મોટું ને મુલ્યવાન કાર્ય તેમને સોંપવામાં આવેલું. આબુનાં દેલવાડાનાં દહેરાંનાં શીલ્પોમાંની કલાત્મક મુર્તીઓનું દર્શન કરાવવાની સાથે સાથે નાટ્યરુપે પણ તે બધું ભજવાતું જાય તેવી આકાશવાણીની યોજના માટે એક નાટ્યકૃતી તૈયાર કરવાનું આમંત્રણ તેમને મળ્યું !!

પ્રથમ નાટક “બે આંખ” લખાયું. ઠાકોર સાહેબના ધન્યવાદની સાથે જ કાયમી ધોરણે નાટકો લખતાં રહેવાનું ઈજન પણ મળ્યું ને એમ આ યાત્રા ચાલી હતી !

“અમારો સૂર્ય”, “નાટક એક, નાટક બે”, “અમે દોસ્તો” વગેરે અનેક વાર પુરસ્કૃત થયાં છે. જ્યારે પાંચ, પંદર, ત્રીસ અને સાઈઠ મીનીટનાં નાટકો તો આકાશવાણી અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત, વડોદરા અને મુંબઈથી અવારનવાર પ્રસારીત થયાં છે જ્યારે એમનું એકાંકી “સાચું સગપણ” તો વીસેક વાર પ્રગટ થયું હતું !!

પારીતોષીકો તેમને –  ફુલવાડી, ભગિની સમાજ – ખેતવાડી, મુંબઈ, લોકલહરી નડીયાદ, ધૂમકેતુ પારીતોષીક (નવચેતન), શબ્દસૃષ્ટિ, જીઈબી જેતપુર, ગુજ. સમાચાર, રાજબુક્સ અમદાવાદ તથા આકાશવાણી વગેરે તરફથી મળતાં રહ્યાં છે.

સર્જનો : કાહેકો મનવા ! (નવલકથા), એક એ પળ (વાર્તાસંગ્રહ),

બાલસાહીત્ય : વીર નર્મદ, નાનો ગોપાલ, દેખ્યું દેખ્યું, વીર બાળક, બીલાડીનો ઘંટ, આપણે સૌ, દાનનું પુણ્ય, મહાન ઘડિયાળી વગેરે…..

––––––––––––––––––––––––––

હવે એમની એક લઘુકથા પણ માણીએ ! :

પ્રતિચ્છવિ

– ભગવત સુથાર

 

તેણે લાલ રંગ હાથમાં લઈ દીવાલ પર મોટું કુંડાળું દોર્યું. આખુંયે કુંડાળું લાલ રંગથી ભરી દીધું. લાલ રંગ નીચે મૂકીને તેણે કાળો રંગ લીધો.

પેલા લાલ કુંડાળાની વચ્ચે કાળું ટપકું કરીને લખ્યું : ‘દાદાની આંખ.’

તેણે સફાળા પાછળ ફરીને જોયું….. કદાચ દાદા જોઈ ગયા તો નથી ને ! તેને દાદાએ વારંવાર આપેલી ધમકી યાદ આવી ગઈ, ‘મૂર્ખા ! બે કાન વચ્ચે જ માથું કરી દઈશ…..’ પણ હવે તો બીક ક્યાં હતી !

કારણ કે દાદાને ઉપાડીને લઈ જતાં જોતાં જ તેણે બાને પૂછેલું તો બા કહે, ‘બાબા, દાદા તો ભગવાનને ઘેર ગયા….’

તેણે ફરીથી પેલા કુંડાળા તરફ જોયું. તેને મનમાં થયું, “પોતે પણ એક દિવસ દાદા બનશે….” માથે પાઘડી ખોસશે, હાથમાં લાકડી લઈને, વાંકો વળી ચાલશે, મોંમાંથી ગંદાં ચોગઠાં કાઢીને પાછાં ગોઠવી દેશે. બાળકો જો આમ દીવાલ બગાડશે તો તેમને ધમકાવતાં કહેશે….‘મૂર્ખા ! બે કાન વચ્ચે માથું કરી નાખીશ.’

વળી એણે લાલ રંગ લઈને બીજું કુંડાળું કર્યું. તેમાં લાલ રંગ ભર્યો ને વચ્ચોવચ કાળું ટપકું બનાવ્યું…..ને લખ્યું…..

‘મારી આંખ.’

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

 

 

 

 

Posted in parichay | 6 Comments

‘એક વેંત ઉંચી’ કાવ્યરચના – શ્રી સરયુ પરીખ

એક ગીતકાવ્ય “એક વેંત ઊંચી” મને શ્રી સરયુબહેન તરફથી (જે જુન ૨૦૧૬માં ‘અખંડઆનંદ’માં પ્રગટ થયેલું) મળેલું. મને એ રચનાનો લય – ભલે ક્યાંક તુટતો એવો, છતાં ગમ્યો હતો. ખાસ કરીને એમાં પ્રયોજાયેલાં રે, કે વગેરે – કાનમાંનાં કુંડળ જેવાં – લટકણીયાંને કારણે એ ગીતે ધ્યાન ખેંચેલું.
મેં એક પ્રયોગ ખાતર, બહેનને એ કાવ્ય ગદ્યમાં પરીવર્તીક કરવા કહેલું. ને એમણે એ પ્રમાણે મોકલ્યું. પછી મેં એનો અન્વય પણ કર્યો. ઉપરાંત કેટલુંક મને સ્પષ્ટ ન થયેલું પુછ્યું તેના જવાબરુપ કામગીરી પણ તેમણે આગળ વધારી ને પછી જે બધું ભેગું થયું તેને નેટગુર્જરી પર પ્રગટ કરવું ન કરવું તેવી અવઢવ પછી પણ પેલા લયને જ કારણે આજે એ ગીત રજુ કરી રહ્યો છું.
જમીનથી એક વેંત ઉંચા ચાલવું કાંઈ સાધારણ વાત નથી. ક્યારેક ઉલ્લાસ, તો ક્યારેક કોઈ સફળતા તો ક્યારેક કોઈ જીવનની ઓચીંતાં જ થઈ જતી ચોખવટ વ્યક્તીને નીખાલસપણે વ્યક્ત થઈ જવા મજબુર કરી દે છે. ઘણી વાર માણસ પોતાના ગુણગાન કરવા માટે ઉંચેરો ચાલતો રહે છે; પણ સર્જકકક્ષાની વ્યક્તી પોતાના ભીતરની ગતીવીધીઓને, અંતરની સામાન્ય લાગતી પણ અગત્યની વાતોને ક્યારેક સમાજ–કુટુંબ–મીત્રો સમક્ષ જાણે કે કોઈ હીસાબ આપતા હોય તેમ પ્રગટ કરી દે છે.
કોઈ ખુમારીથી નહીં; કોઈ ગૌરવ લેવા માટે નહીં પણ સાવ સહજપણે સહેજ ઉંચી ઉઠી ચુકેલી મનોભાવનાને વ્યક્ત કરી દેતું આ કાવ્ય ગમ્યું તો પ્રગટ કરી દીધું લ્યો !! – જુ.
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
એક વેંત ઊંચી
– સરયૂ પરીખ
 
અસુખ  અડકે  ના  મારે  અંતરે.
જીવન  ઝંઝાળજાળ  જગત રે
ઊડતી  રહું  એક વેંત  ઊંચી  કે,
સરતી   રેતીની    સરત  સેર  રે
નીચે   સમયની   સરત  સેર  રે.

સરખા   ઉજાસ   મારે   આંગણે,
નહીં  રે  પડછાયા  મારી  પાંપણે.
પહેલાં   આપીને  લીધું   આપણે,
છોડીને    સ્વાર્થ   દહર   બારણે.
વટને   વેર્યો   રે   ઊભી   વાટમાં,
માફી  લળી  મળીહળી  વાસમાં.
ઈશના    અનેક   રૂપ    રાસમાં,
એક એક  શ્વાસ એના  પ્રાસમાં.
ક્ષણ  ક્ષણનાં  સ્પંદનો  સુગંધમાં,
નવલ નવાં  સર્જન  શર  બુંદમાં.
છોપહેરી  ઓઢી   ફરું  વૃંદમાં,
એકલી   મલપતી    મનોકુંજમાં.
––––––––––––––––––––––––––––
સરત=સ્મૃતિદહર=દિલ, શર=પાણી
 
 
 
Posted in rasaswad | 1 Comment

તુષાર મહેતા, બકુલભાઈ ભટ્ટ અને અમારી વચ્ચે એક કાવ્ય !

(આપણા જાણીતા અને માનીતા સાહસકથાલેખક શ્રી મૂળશંકરભાઈ ભટ્ટ (મૂમોભટ્ટ)ના પુત્ર શ્રી બકુલભાઈના અમેરીકેથી ઘણી વાર ફોન આવી જાય ત્યારે જાણે સણોસરું તાજું થઈ જાય છે ! એક દીવસ એમ જ બસ, એક ઈપત્ર આવ્યો. મને તેમાં બહુ મજા પડી. કાવ્યસર્જકનો ખાસ પરીચય નહીં પણ સર્જનમાં જ સર્જકનો ખરો પરીચય હોય છે તેમ તુષારભાઈને હું કાવ્ય દ્વારા મળ્યો. હવે તો નીયમીત મળવાનું બનતું થયું છે. આ પત્ર અને તેનો જવાબ અહીં પ્રગટ કરીને મારા સૌ વાચકોને સુખના ભાગીદાર કરવા મથું. – જુ.)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ભાઈ જુગલભાઈ,

નીચેની કવિતા અમારા કુટુંબીજન ગણાય  તેવા મિત્રે લખેલી છે.

આ કવિતા વિષે તમને કહેવા જેવું લાગે તે વિના સંકોચ જણાવવા વિનંતી કરું છું.

મજામાં હશો.

બકુલ ————————————————————————————–

શબદ શબદ જગ કરે, શબદમેં સબ જગ સમાયો

શબદ શબદ મૈં ભી કરું,  શબદમેં હી તૂ  છુપાયો  । 

શબદ આકાશ, શબદ પૃથ્વી, શબદ જલ, શબદ વાયુ,

શબદ અગ્નિ, શબદ ચિત્ત,  શબદ  તો અશ્રુ સમાયો  । 

શબદ (સબ) છલ, શબદ પ્રપંચ, શબદ હી સબ જૂઠ ચલાયો

શબદ  તૂ  હી  ઘુમાયો  રે  બંદે,  શબદ તૂ  હી  ભુલાયો  । 

શબદ શબદ ક્યા કરે બંદે, શબદ  તો મૌન  સમાયો,

બિન શબદકો તુઝે સૂનું, શબદ સબ નાચ નચાયો  ।।

–  તુષાર મહેતા

24 / 03 / 2016. બ્રાહ્મ મુહૂર્ત. મુંબઈ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સ્નેહી મુ. શ્રી બકુલભાઈ,

ખુબ આભાર, કૃતી મોકલવા માટે.

મને તો રચના ગમી ગઈ.

શબ્દને બે રીતે જોવાય છે. એક તો વ્યાકરણગત વાક્યના એકમ અને અક્ષરના અર્થસભર સમુહ તરીકે. અક્ષરોનો એવો સમુહ જેને કોઈ અર્થ હોય છે.

બીજી રીતે જોઈએ તો શબ્દ એટલે ધ્વની, અવાજ. “ત્યાં શબ્દ થયો” એટલે ત્યાં કશો અવાજ થયો.  શબ્દને બ્રહ્મ કહ્યો છે. બીગબેન્ગમાં ધ્વનીનો અર્થ નીહીત છે. એ રીતે પણ બ્રહ્મ શબ્દમાં પણ બન્ને અર્થો સચવાય છે !

શબદ એ સંતોનો પ્રીય શબ્દ છે. એ ગુરુના શબ્દ તરીકે આદેશાત્મક બને છે. શબ્દને ગુરુના આશીર્વાદરુપે પણ ઓળખાવી શકાય. ગુરુનો શબ્દ એટલે બ્રહ્મવાક્ય એ અર્થમાં પણ શબદને લઈ શકાય. પાંચતત્ત્વોમાં પણ વાયુની સાથે શબ્દનું સંધાન છે. પાંચ જ્ઞાનઈન્દ્રીયોમાં પણ એને સ્થાન મળેલું જ છે.

શબ્દને આકાશ સાથે સંબંધ હોવા છતાં અવકાશ એટલે કે જ્યાં ખાલી જગ્યા છે ને વાતાવરણ નથી ત્યાં ધ્વની નથી એમ કહી શકાય પણ કાનમાં આંગળીઓ ભરાવીને સાંભળતાં એક અવાજ સંભળાય છે તેને અનાહત નાદ કહે છે. અનાહત એટલે આહત થયા વીનાનો અવાજ. આપણે જાણીએ છીએ કે કાંઈ પણ અથડાયા વીના અવાજ શક્ય નથી પણ યોગીઓએ કોઈ પણ જાતની અથડામણ વીના પણ ધ્વનીના અનુભવો કર્યા ત્યારે તેને અનાહત નાદ કહીને ઓળખાવ્યો. અવકાશમાં પણ કહેવાય છે કે એક સંગીતનો અનુભવ થાય છે !

એટલે શબ્દ સર્વત્ર છે અને શબ્દમાં સઘળું સમાવીષ્ટ છે ! ઓમ એ અર્થમાં હીન્દુઓનો મંત્ર બને છે. શબ્દને જ ઈશ્વર ગણનારાઓ એનામાં જ સઘળું સમાવીષ્ટ હોવાનું કહીને એનાં યશોગાન કરે તો શી નવાઈ !!

આ રચનામાં શબદને અનેક રીતે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. મને અંતીમ બન્ને પંક્તીઓ બહુ ગમી છે. જોકે છેલ્લેથી ચોથીમાં સબ શબ્દ વધારાનો લાગ્યો છે કારણ કે સબ વીના પણ બધું કહેવાઈ ગયું છે. સબની જરુર રહેતી નથી. કદાચ પક્તીના બંધારણમાં પણ એ વધારાનો જણાય છે. (રચનાનો લય મને પકડાયો નથી. એમાં કોઈ બંધારણ જેવું હોય તો મારા ખ્યાલમાં નથી. પણ તે છતાં એની જરુર પણ લાગતી નથી.)

આભાર. – જુ.

Posted in rasaswad | 4 Comments

સોનાની ગાય !!

“ગૌમુત્રમાંથી સોનું મળ્યું” એટલે કે એવાં તત્ત્વો મળ્યાં.

સારું થયું કે આ વાત વીજ્ઞાનીએ ઘણી મહેનત પછી સાબીતીઓ સાથે કહી. નહીંતર જુનાગઢના એટલે દેશી એમ ગણીને એમની ઉપર પસ્તાળ પાડનારાં કાંઈ ઓછાં નથી. ઘરકી મુર્ગીમાં કોઈ ગણ ના હોય એ વાતને ચોરેચૌટે ચર્ચવાનો રીવાજ છે.

આયુર્વેદે ગૌમુત્રને અનેક રીતે વખાણ્યું છે અને ગાયનાં દુધ–ઘીના અનેકાનેક ગુણો બતાવ્યા છે. ભેંસ અને ગાય વચ્ચે જે મોટા તફાવતો છે તેમાંના ગાયના ગુણોને ભેંસ દ્વારા હલકા બનાવી દેવાયા છે. આપણા દેશમાંનું આ પણ એક પાસું છે.

સાંભળ્યા મુજબ, આઝાદી પછી ભારતને માર્ગદર્શન (?) માટે કેટલાંક સુચનો ફુલફોર્ડ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલાં તેમાંનું એક આ પણ હતું :

ભારતમાં ચાર પ્રકારનાં ખેતી સાથે સંકળાયેલાં પશુઓ છે : ૧) ખેતી માટે બળદ; ૨) બળદ માટે ગાય; ૩) દુધ માટે ભેંસ, ૪) અને સાવ નકામો તેવો પાડો.

હવે ભારતના કુલ ગૌચરમાં આ ચાર પશુઓ ભાગ પડાવતાં હોય છે. તેને બદલે તેમણે કહ્યું કે ગાયને જ પુરતું પૌષ્ટીક ખવડાવીને તાજીમાજી કરો. એટલે બળદ માટે અને દુધ માટે પણ ગાય રહેશે. ભેંસને રવાના કરી દો. એટલે પાડો પણ નહીં રહે ! ગાય અને તેનો દીકરો આ બન્ને મળીને ગૌચર વાપરશે !!

આ દેશમાં ગાયને માતા અને પવીત્ર પ્રાણી કહી છે. પણ કેટલાંકોનાં મોં ફક્ત ધાર્મીકતાનું નામ સાંભળીને જ મચકોડાઈ જાય છે. પણ આ દેશમાં લોકશીક્ષણ માટે ધાર્મીક વાર્તાઓને માધ્યમ બનાવીને વાત સહેલી કરવામાં આવી હતી…..જોકે કેટલાક હુંશીયાર વર્ણોએ આ વાર્તાઓનો ગેરલાભ લઈને લોકોને શીક્ષણથી જ વંચીત રાખ્યાં !

પણ જે ઉચ્ચ કક્ષાનું બુદ્ધીધન હતું તેમણે એ સમયની સગવડોને સંયોજીને કેટલીક મહાન શોધો કરી. આયુર્વેદના ચરક મુની માટે કહેવાયું કે વનસ્પતી ખુદ સામે આવીને ચરકને પોતાના ગુણો બતાવતી હતી ! હવે આ પણ એક રુપક જ છે ! કોઈ પણ વીજ્ઞાનીને આવાં ‘દર્શન’ થતાં જ હોય છે. પણ જેમનો ઈતીહાસ જ હજારો વરસનો હોય તેમને ત્યાં વાતનું વતેસર થતું રહેવાનો ભય રહે જ !! એટલે કાલ સવારના આપણા વીજ્ઞાનીઓની પ્રયોગશાળાઓને આ ભય હોતો નથી. વળી હવે તો શીક્ષણ વ્યાપક બની જવાથી વાર્તાઓ બનવાની નથી.

આયુર્વેદે હળદરને, લીમડાને, અશ્વગંધાને કે આમળાં–ગળો–શતાવરી વગેરેને ઓળખીને હજારો વરસ સુધી તેનો લાભ પ્રજાને આપ્યો છે. એવું નથી કે આયુર્વેદ રાજાઓ માટે જ હતો. આ દેશમાં “ડોશી વૈદું” વગોવાયું પણ તે શબ્દના જ અર્થમાં આયુર્વેદની વ્યાપકતા–સર્વજન સુલભતા દેખાય છે તે કોઈના ધ્યાનમાં ઝટ નથી આવતી. આયુર્વેદ તો ઘરઘરમાં વ્યાપ્ત હતો.

ગૌમુત્રમાં સોનું એ કોઈ નવી વાત, આમ જોવા જઈએ તો નથી. પણ ચાલો, એ બહાને હવે ગાયને પાછી આ દેશમાં–

૧) રાજકારણથી મુક્ત કરીને; ૨) કાગળ ને પ્લાસ્ટીક ખાવામાંથી બચાવીને; ૩) સોસાયટીઓમાં એંઠો ને વાસી ખોરાક “ગાય માતા માટે” ન જ રાખીને કે પછી ૪) ખરેખર તેને માતા કહેવાની શરમ મુકી દઈને,

આપણે સૌ નવેસરથી એને અપનાવીએ;

– અને સોનું મેળવવાની લ્હાયમાં ઈન્જેક્ષનો આપીને એનું મુત્ર ભેગું કરવાની ત્રાસદાયક પ્રવૃત્તી તો ન જ કરીએ !!

Posted in lekho | 5 Comments

છુટાછેડા !

કાઢ્યાં તો કાઢ્યાં’તાં  હૈયેથી ભલે, તમે

                          હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

‘હેત–હેત’ કરતાં–કરતાંમાં તો  કરી દીધું

                       હૈયાને ખાલીખમ આંય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

હૈયું તો હેતભર્યું હોય એને હૈયું કે’વાય, કાંય

                          વૅરઝેર એમાં ના સમાય;

ઉંડાં ધરબેલ ન્હોય વૅર ભલે તોય આમ

                      ‘ઠેસ–ઠેસ’ રમત્યું રમાય ? 

‘આજીવન સાથ’ હતી વાતું હંધી જ, એની

                  “ખબર્યું તો ખળે જઈ” થાય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

રાતોની રાતોના રાતા ઉજાગરાય

                     અમને નૈં યાદ હવે આવે,

આવડતો ઓછી પડી તો પડી, ભલે – આમ

                ‘કજોડા’નું બ્હાનું કાંઈ ચાલે ?!

આવકાર દીધો ’તો એમ ભલા, જાકારો

                       હળવેથી દીધ્યો પોસાય… … … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

પાંચીકે રમતાં’તાં; રમતાંરમતાં તમે

                ‘જાન’ લઈ તેડવાને આવ્યા,

“જા, ન હવે તારું કૈં કામ” કહી કાઢ્યાં, અમે

                 તોય કશું મનમાં ના લાવ્યાં;

આ તો સંસાર; સાર એનો આ આટલો –

                     ‘ધાર્યું તો ધણીનું જ થાય’ !!

કાંય, હૈયાને પુછવા જવાય ?!

 

 – જુગલકીશોર

Posted in kavitadan | 2 Comments

ડૉ. મહેશ રાવલની રચના : ‘કાં હા અને કાં ના !!’

ડૉ. મહેશ રાવલની એક રચનાની વાત

 

કાં હા અને કાં ના, હકીકત બે જ છે

કાં આપ, કાં લઈજા હકીકત બે જ છે

અંતર, નિરંતર થાય વધઘટ તોય શું ?

કાં સાદ કાં પડઘા,  હકીકત બે જ છે !

બહુ છેતરે અડધાં ઉઘાડાં બારણાં

કાં બંધ કાં ખુલ્લાં હકીકત બે જ છે

વચ્ચેની કક્ષા જોખમી હોવા છતાં

કાં સમજુ કાં મૂર્ખા, હકીકત બે જ છે !

અધકચરાનો તૂટો નથી પણ, આખરે

કાં અડધા કાં આખા હકીકત બે જ છે

ત્રીજી વકલનાં જળ નથી ભાળ્યાં કદી

ખારાં અને મીઠાં, હકીકત બે જ છે

પર્યાય છે બન્ને પરસ્પરના ‘મહેશ’

ઈશ્વર અને કાં મા, હકીકત બે જ છે

– ડૉ. મહેશ રાવલ (ફેસબુક પરથી)

 –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

નક્કર હકીકતોની કેટલીક વાત                                                                                                 – જુગલકીશોર

જીવનમાં વારંવાર એવો સમય આવીને ઉભો રહે છે જ્યારે નીર્ણય કરવાનું અઘરું બની જાય છે. પસંદ કરવાના રસ્તા એકથી વધુ હોય ત્યારે તો તકલીફ ઓર વધી જતી હોય છે પણ સામે જ્યારે ફક્ત બે જ વીકલ્પો હોય ત્યારે વળી સાવ નવા જ પ્રકારની મુંઝવણ ઉભી થઈ જાય છે. “ચોઈસ ઈઝ યોર્સ” એમ કહેનારા વેપારીઓ ખરીદનારાંની સામે ઢગલો ચીજ પાથરી દે ત્યારે પસંદગીને મોકળાશ હોય છે તે તો ખરું જ પણ એની સામે કયું પસંદ કરવું અને કયું છોડવું ? એ સવાલ તો મીઠી મુંઝવણનો બની રહે છે !

 

એક બાજુ મન વીચારે કે બહુ બધા વીકલ્પો હોય તેમ સારું; પણ સામે છેડે મુંઝવણને મીઠી બનાવી મુકનારા વીકલ્પો હોય ત્યારે થાય કે આના કરતાં તો વીકલ્પો ન જ હોય તે સારું !!

 

આપણા જાણીતા કાવ્યસર્જક મહેશભાઈ કદાચ આ મીઠી મુંઝવણનો રોગ જાણી ગયા છે ને એટલે જ એમણે (હકીકતના નામે) વાચકો સમક્ષ એક એવી રચના મુકી છે જેમાં પસંદગીને અવકાશ હોવા છતાં મુંઝવણ તો રાખી જ છે ને છતાં એને મીઠી રહેવા દીધી નથી ! કહે છે કે તમારી સાથે બે જ રસ્તા છે ને એક તો લેવો જ પડવાનો છે તો ખબરદાર બનીને નક્કી કરી લો ! જીવનની અનેક સમસ્યાઓ કે પછી અનેક પ્રસંગો સામે આવીને ઉભાં રહે ત્યારે બેમાંથી કોઈ એકની પસંદગી કરી લેવાના વખતે મદદરુપ પણ થઈ શકે એવી કેટલીક સંભાવનો સામે મુકીને બહુ મજાની સ્થીતી વાચકો સમક્ષ તેમણે રજુ કરી દીધી છે !

 

જીવનમાં હા ને ના એ બેની વચ્ચે જો મૌનને મુકવામાં આવે તો કાં તો એ મનની શીથીલતા દર્શાવનારું બને છે. દહીં–દુધ બન્નેમાં પગ રાખનારને જાણે કહેતા હોય તેમ નીશ્ચય કરી લેવાની તાકીદ એમણે કરી છે. જોકે શેરની બીજી જ પંક્તીમાં તો એમણે જબરો ઉદાર પ્રસ્તાવ મુક્યો છે ! કાં તો આપી દે ને કાં તો લઈ જા ! (શું આપવાનું કે લઈ જવાનું છે ? તેવો સવાલ અહીં અસ્થાને છે કારણ કે આ આપવા–લઈ જવાની વાતને મોઘમ રાખીને વ્યક્તીવ્યક્તીએ અલગ પડતા સંબંધો કે અલગ પડતા વીચારોને આધારે કોઈ પણ માટે કોઈ પણ પરીસ્થીતીનું સુચન કરી દીધું છે) પણ મુળ વાત તો અત્યંત કીમતી કહી છે ! સામેના પાત્ર પરનો સધ્ધર વીશ્વાસ અહીં જોવા મળે છે. (અર્જુન–દુર્યોધન સમક્ષ પોતે અને પોતાની સેનાના ભાગ પાડીને કૃષ્ણે બન્નેની સમક્ષ પ્રસ્તાવ મુકીને કેવો વીશ્વાસ મુક્યો હતો તે તો દુર્યોધને જો કૃષ્ણની પસંદગી કરી હોત તો ખ્યાલ આવે !!) આપનારનો લેનાર પરનો ધડવીશ્વાસ આ પંક્તીમાં રજુ થયો છે.

 

પછીના શેરમાં નીરંતર શબ્દના બે અર્થોમાંનો ન–અંતર એટલે કે નજીકપણું અહીં લેવાનો છે. નીરંતર એટલે સતત એવો અર્થ અહીં અભીપ્રેત નથી. જેના પડઘા પડતા હોય છે તે ‘સાદ’ (એટલે કે પ્રસ્તાવ કે ઓફર)અને ‘પડઘા’ (મુળ વસ્તુની નકલ) એ બેનો આધાર અંતર ઉપર જ હોય છે એટલે પછી જો અંતર ઓછું હોય તો તમને સાદ દેનાર તરફથી ઓફર મળશે પણ જો અંતર તમે વધુ રાખ્યું હશે તો તમારા નસીબે પડઘા જ મળવાના છે !! “થાય વધઘટ તોય શું” એમ ભલે કવીએ કહ્યું પરંતુ ઝીલનારને તો અંતર વધુઓછું રાખવામાં અનુક્રમે નુકસાન/ફાયદો છે જ !

 

બારણાં એટલે તક. આવનજાવનનું એ માધ્યમ છે. બારણાં માણસો–મહેમાનોની જેમ જ હવા–પ્રકાશ એટલે કે વીચારો, તકો વગેરેને આવા દે છે કે જવા પણ દે છે ! બારણાં કાં તો બંધ હોય કાં સાવ ખુલ્લાં પરંતુ જો એ છેતરનારાં બારણાં અધખુલ્લાં હોય તો તકલીફોનો પાર નહીં ! એ હકારનાં પ્રતીક છે કે નકારનાં તે સમજવું અઘરું કરી મુકે છે. અધખુલ્લાં બારણાને કઈ તક આપવી છે તે તો આપણા હાથની વાત છે તેમ બતાવીને કવી સવાલ વાચક સમક્ષ મુકીને પસંદગી કરવાનું કહે છે.   

 

માણસો સમજવાળાં હોય તેમ અણસમજુ પણ હોવાના. એ બન્ને વચ્ચે એક ત્રીજી શક્યતા, જેનો ઉલ્લેખ સર્જકે કર્યો નથી (ને કરે તો સમગ્ર ગઝલનો બે જ વીકલ્પોવાળો સુર તરડાઈ જાય તેમ છે ! તે શક્યતાને પાછી કવીએ પોતે જ જોખમી પણ કહી છે) તેને એક બાજુ મુકીને માણસોના બે જ પ્રકારો રજુ કર્યા છે. અહીં હકીકત શબ્દનો અર્થ વીકલ્પ નહીં કરી શકાય કારણ કે અહીં પસંદગીની વાત નથી.

 

પાંચમા શેરમાં કવી બારણાંની જેમ જ અધખુલ્લાની જગ્યાએ અધકચરું મુકે છે. પણ આખું અને અધુરું બે જ શક્યતાઓ હોઈ શકે. અડધું એ પણ ખરેખર તો અધકચરું જ ગણાય ! એટલે અડધામાં ને એમાં કોઈ ફેર નથી…તેથી પ્રથમ પંક્તીના તુટો અને આખરે એ બન્ને શબ્દો કદાચ અર્થ ગુમાવી બેસતા જણાય છે.

 

જળને જીવન કહ્યું છે. ને જીવનની જેમ જ જળને પણ અનેક સ્વાદ હોય જ છે. પણ સંસારમાં જેમ મીરાંને ખારાશ દેખાઈ હતી તેમ બાકીના બધા સ્વાદો મીઠા ગણીને બે મુખ્ય સ્થીતી સંસારની કલ્પીએ તો ખારું એટલે નકારાત્મક અને મીઠું તે હકારાત્મક એમ ગણી શકાય. ત્રીજો કોઈ પણ વકલ આપણે આ બેમાંનાં કોઈ પણ સાથે જોડી દઈ શકીએ. (અહીં ‘ભાળ્યાં’ શબ્દની જગ્યાએ ‘ચાખ્યાં’ રાખ્યું હોત તો જળને સર્જકે દૃષ્યમાન કર્યું છે તેને બદલે સ્વાદેન્દ્રીય સાથે જોડી શકાત.)

 

છેલ્લો શેર સર્જકે માતાને અર્પણ કર્યો છે. વાચક સમજી શકશે કે ઈશ્વર કરતાંય જાણેઅજાણે માતાનું પલ્લું ભારે જણાયા વીના રહેતું નથી. મજાની વાત તો એ જ છે કે સર્જકે આરંભમાં જ બન્ને – માતા અને ઈશ્વર –ને એકબીજાંના પર્યાય કહીને જ માતાને એના અતી ઉંચેરા સ્થાને મુકી જ દીધી છે ! પણ જ્યારે હકીકત અર્થાત વીકલ્પની વાત આવે તો / અને ત્યારે / માતાને ઈશ્વરની હારોહાર ઉભી રાખી દઈને કવીએ માતૃવંદના જ કરી છે !!

 

ડૉ. મહેશ રાવલનાં સર્જનો બહુ જ ધ્યાન ખેંચનારાં હોય છે. એમાંય તે વળી તેઓ કાવ્યોને શણગારીને જ સૌ સમક્ષ મુકતાં રહે છે એટલે ખાસ મન રહે છે વાંચી જવાનું. પણ ક્યારેક તો એને વાંચીને આમ જ અભીપ્રાય આપી દેવાની ઈચ્છા દબાવી શકાતી નથી. આજે એમ જ આ અભીપ્રાય મુકી દીધો. હા, એક વાત મનમાં શરુથી જ હતી તે હવે છેલ્લે –

 

ગઝલનો રદ્દીફ ‘હકીકત’ છે પણ કોણ જાણે કેમ મને હકીકતની જગ્યાએ “વીકલ્પ” શબ્દ જ સંભળાતો રહ્યો છે…….ધન્યવાદ અને શુભેચ્છાઓ સાથે – જુ.

Posted in rasaswad | 7 Comments

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

બનું ભક્ત હું, તું ઈશ્વર, આપણ આપણને ગમીએ !……ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

મારી આ કરતાલ, તારું એ ચક્ર સુદર્શન,

મારાં એકેએક ગીતમાં માગું; તું આપી દે દર્શન;

ગીત–તાલના ઘુંટાયેલા ભાવ મહીં પહેલાં, તારી બંસી સાંભળીએ !….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

 

મારા–તારા વચ્ચે આમ તો કેટકેટલું અંતર !

ભવભવનું છેટું ઉકેલવા વીતી ગયા મન્વંતર.

આ વખતે મળવાનું નક્કી કરીએ, છાતી ભીંસી, ગળે વળગીએ….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ!

 

જનમારાની ભુખ, દોહ્યલાં દુ:ખ હવે અકળાવે,

અંદર–બાહર અગન; જગત આ સકળ અકળ, કકળાવે;

ના ધનુષ્ય, ના પાંચજન્ય; તારો શીતળ સંદેશો જગે જગવીએ !….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

 

ભુલ્યો હું સંસાર–નીયમ; તું ભુલ્યો તારું વચન,

યુગેયુગે નહીં, ક્ષણેક્ષણે તારા આવ્યાનું રટણ !

રાહ નહીં અવતરવાની અવ, સૌમાં સાચી ભક્તી–શક્તી સંચરીએ !

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ ! 

 

– જુગલકીશોર. તા. ૧૩, ૦૬, ૧૬

 

Posted in kavitadan | 4 Comments

દરુપદી દોડે રે બજારમાં !

દરુપદી દોડે રે બજારમાં !

દીશાયું પ્હેરીને દોડે એકલી, બધાં જોવે તમાશો ‘સહકાર’માં !………દરુપદી૦

હજ્જાર હાથીનાં બળુકાં બાવડાં,

                ખેંચે કાચા સુતરના રે તાર;

કીડીને માથે રે કટક આવડાં !

                એનો ક્યાં રે ગીયો કીરતાર ?

ટાણું ચુક્યો હરી; હરી લીધું – બધું નાખ્યું ‘પ્રહરી’એ વખારમાં !……..દરુપદી૦

સદીયું વીતી ને જુગ વીતી ગયા

                સહુને સદી રે ગયો વહેવાર;

બળુકા બળુકા સૌ જીતી ગયા –

                રાંકડાં રડતાં વાર–તહેવાર;

એકલ–દોકલનો ધણી શોધવો બાકી રહ્યો બીજા હજારમાં !!……દરુપદી૦

પાંચ પાંચ વરસે રે બાવો બોલતો :

                બચ્ચા ! પ્હેરી લેજે શણગાર;

પાંચે આંગળીયે વેઢ પ્હેરજે –

                (તારી ‘મુઠ્ઠી’ વળશે નહીં લગાર !)

પાંચે–પંચે રહી ગઈ પાંગળી, કશું પામી નહીં રે અવતારમાં !

દરુપદી દોડતી રહેશે શું બજારમાં ?!

– જુગલકીશોર. તા. ૧૩, ૦૬, ૧૬.

 

Posted in kavitadan | 2 Comments

સીદ્ધાંતના દોસ્ત સુનીલભાઈનો ગઝલસંગ્રહ ‘પાંખોની દોસ્તી’

સુનીલ શાહ. સાયન્સના શીક્ષક ને પછી નીવૃત્તી સુધીના એ જ શાળાના આચાર્ય; રૅશનલીઝમના સક્રીય પ્રચારક અને “ચલો ચમત્કાર કરીએ”, “વીવેક–વલ્લભ” તથા “રૅશનલીઝમ” એ ત્રણ પુસ્તકોના લેખક–સંપાદક.

શાળાનાં કાર્યો માટેના સન્માનરુપ ઍવૉર્ડને પણ “મારી સફળતા કાંઈ મારા એકલાની  ન હોય; વળી પગાર તો લીધો જ હતો ને, તો સન્માન શાનું ?!” એમ કહીને ન સ્વીકારનાર આ પ્રીન્સીપલી વ્યક્તીનો પરીચય આપવાનો ઉત્સાહ રહે જ.

એમાંય તે પાછા કવીજીવ ! સુંદર ગઝલોના સર્જક. ને વળી મારા જેવાના એકાદ વાક્ય માત્રથી સખત અને સતત મહેનતપુર્વક ગઝલના છંદો અંગે તૈયારી કરવાની ધગશવાળા સુનીલભાઈ – આમ પાછા અમારા જોડણીસુધારના ભેરુય ખરા !

એમનો પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ “પાંખોની દોસ્તી” ટપાલમાં મળતાં જ જાણે કે મનેય પાંખો ફુટી – આટલું આ લખવા માટે !

એમને અભીનંદન અને હવે નીવૃત્તીસમયે કાવ્યજગતમાં વ્યાપી વળવા સર્વ પ્રકારે શુભેચ્છા સાથે એમની એક રચના પણ અહીં મુકીને મારો આનંદ વ્યક્ત કરું.

 

થયું જે ભલે એ અચાનક થયું છે,

અમારુંય કોઈ ચાહક થયું છે !

ન નક્કી હતું કંઈ, વીચારેલું પણ નહીં,

છતાં એને મળવાનું સાર્થક થયું છે.

બધાની સમાવી શકે લાગણીઓ,

હૃદય એટલું, દોસ્ત ! વ્યાપક થયું છે.

હકીકતની સાથે પરણવું છે એને,

હવે સપનું ઉંમરને લાયક થયું છે.

સતત તુટતા પ્હાડ જોયા છે એણે,

ઝરણ બ્હાવરું ને અવાચક થયું છે.

– સુનીલ શાહ.

Posted in parichay | 1 Comment

હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

હળવે રહી કાઢ્યાં ’તાં  હૈયેથી ભલે તમે,

                        હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

‘હેત–હેત’ કરતાં–કરતાંમાં તો  કરી દીધું

                    હૈયાને ખાલીખમ આંય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

હૈયું તો હેતભર્યું હોય એને હૈયું કે’વાય, કાંય

                           વૅરઝેર એમાં ના સમાય;

ઉંડાં ધરબેલ ન્હોય વૅર ભલે તોય આમ

                         ‘ઠેસ–ઠેસ’ રમત્યું રમાય ? 

‘આજીવન સાથ’ હતી વાતું હંધી જ, એની

                “ખબર્યું તો ખળે જઈ” થાય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

રાતોની રાતોના રાતા ઉજાગરાય

                           અમને નૈં યાદ હવે આવે,

આવડતો ઓછી પડી તો પડી, ભલે – આમ

                     ‘કજોડા’નું બ્હાનું કાંઈ ચાલે ?!

આવકાર દીધો ’તો એમ ભલા, જાકારો

                           હળવેથી દીધ્યો પોસાય… … … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

પાંચીકે રમતાં’તાં; રમતાંરમતાં તમે

                     ‘જાન’ લઈ તેડવાને આવ્યા,

“જા, ન હવે તારું કૈં કામ” કહી કાઢ્યાં, અમે

                    તોય કશું મનમાં ના લાવ્યાં;

આ તો સંસાર; સાર એનો આ આટલો –

                     ‘ધાર્યું તો ધણીનું જ થાય’ !!

કાંય, હૈયાને પુછવા જવાય ?!

– જુગલકીશોર

 

Posted in kavitadan | 1 Comment

‘શબદ’ની આરાધના ?

શબ્દ માટેની સાધના                                                                                                             – જુગલકીશોર.

 

મૌનનો સાક્ષાત્કાર થાય તેને પછી શબ્દની જરુર કદાચ ન રહે છતાં શબ્દ તો જીવવાનો જ. જીભ પણ સળવળે નહીં એવી રીતે આવતા વીચારોય ખરેખર તો શબ્દના વાઘા પહેરીને જ આવતા હોય છે. કાવ્યમાં વીચારથીય ઉપરની ભુમીકા હોય છે તે ભાવની હોય છે જ્યાં શબ્દો નથી હોતા.

ભાવજગત અને વીચારજગત વચ્ચે જે ફેર છે તે જ ફેર કાવ્યને વીચારપ્રધાન કે ભાવપ્રધાનનાં ખાનાંઓમાં વહેંચે છે. વીચારનો બોજ ઘણી વાર કાવ્યનો નાજુક દેહ ઝીલી ન શકે. ઉર્મીકાવ્યના નાજુક દેહને ઝાકળનોય ભાર લાગે, જો ઝાકળને વીચાર પ્રચારાવવાનું માધ્યમ બનાવીએ તો !

મૌન તો વ્યાખ્યાન માટેનું પણ માધ્યમ બની શકતું હતું આ દેશની શીક્ષણપ્રણાલીમાં : ‘ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્’ જે શીષ્યને ‘છીન્નસંશયા’ બનાવી શકે છે !!

સર્જક મૌન રહી શકે ? એની જીભ કદાચ સક્રીય ન હોય તેથી શું ? સાહીત્યના સર્જકને જીભની શી જરુર ?! એનો સર્જાયેલો શબ્દ, ભલેને તે ફક્ત કાગળ પર જ સર્જાયો હોય,  એટલો શક્તીશાળી હોય છે કે આકાશના ભેદનની માફક હૈયાંનેય ભેદી શકે.  એ શબ્દ આરપાર નીકળી જાય એવો તીક્ષ્ણ પણ હોય છે.

શબ્દની સાધના સૌનો અધીકાર છે. બાળક બોલતાં શીખે છે તે પણ તેની વયને અનુરુપ સાધના જ હોય છે. માતા જ ફક્ત જાણી શકે કે એ બોલતાં શીખ્યો તે સમયે એણે શબ્દની સાથે કેટકેટલી પ્રવૃત્તી કરી હતી ! ખોટું ઉચ્ચારણ કે ખોટી રજુઆતની કેવી શરમ એણે કેવી છોભીલા પડી જઈને પ્રગટ કરી હતી !! માતા (અને જો દાનત હોય તો બાપ પણ) બાળકની શબ્દસાધનામાંથી ઘણું શીખી શકે છે !

આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?

આ તપાસ એ પણ સાધનાનો જ એક પ્રકાર છે. શબ્દ ભાવથી ભીંજાઈને કે વીચારથી શણગારાઈને પ્રગટ થવા માગતો હોય છે. ગદ્યમાં શું કે શું પદ્યમાં – શબ્દને સાંગોપાંગ અવતારવા માટે આપણે સાધકની ગંભીરાઈથી મથવું જોઈએ.

 

Posted in vivechan | 1 Comment

સાહીત્યમાં ‘ભાવ’ અને ‘રસ’ની કેટલીક વાતો

ભાવ, રસ અને રસનીષ્પત્તી                                                                                                                          – જુગલકીશોર

 

ગયા લેખમાં આપણે નવ સ્થાયીભાવોનાં નામ જોયાં હતાં. હવે જોઈએ કે આ ભાવો શાં કારણે

રહેલા હોય છે ને ક્યારે પ્રગટતા હોય છે ?

જન્મથી જ મનુષ્યોમાં નવ પ્રકારની લાગણીઓ રહેલી હોય છે. તે દરેકને પ્રગટવાનાં કારણો :

રમમાણ થઈ જવાની ઈચ્છા (રતી); પોતાને શ્રષ્ઠ સમજીને બીજાને ઉતરતો ગણીને હસવાની વૃત્તી (હાસ); ઈચ્છીત વસ્તુ દુર થાય તો (શોક); વીયોગને લીધે મગજ તપી જાય (ક્રોધ); તે મેળવવા માટે પોતે નબળો હોય તો (ભય); પોતાનામાં તે મેળવવાની તાકાત હોય તો વીજયી બનવાની તત્પરતા રાખે છે (ઉત્સાહ); ન ગમતી વસ્તુ જોઈને તેનાથી દુર ભાગવું (જુગુપ્સા); અસામાન્ય દૃષ્ય કે કાર્ય જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે (વીસ્મય) તથા કેટલીય બાબતોનો/વસ્તુનો ત્યાગ કરવા મન તત્પર થાય છે (નીર્વેદ).

રસનીષ્પત્તી :

નીષ્પત્તીનો અર્થ કોશકાર કરે છે તે મુજબ સમાપ્તી, અંત, ઉપરાંત ‘ઉત્પત્તી’, ‘પ્રાપ્તી’, ‘સીદ્ધી’, ‘પરીપક્વતા’ જેવા અર્થો મળે છે. આપણે અહીં રસ “ઉત્પન્ન” થવા બાબત વાત હોઈ રસનું “પ્રાગટ્ય” એવો અર્થ લઈશું. ગુજરાતીમાં “રસ પડવો” એમ કહીએ છીએ. એમાં પડવો એટલે ઉંચેથી ટપકવો કે એવો અર્થ નીહીત ન હોય પણ રસ “અનુભવવો” એમ લઈ શકાય.

કાવ્ય–સાહીત્યમાં અનુભવાતો આ રસ જીભને થતા અનુભવ કરતાં સાવ જુદો જ છે. ભોજ્ય પદાર્થોનો જીભને જે સ્વાદ મળે છે તેનો અનુભવ કે આનંદ પણ જીભને નથી થતો.

એવી જ રીતે કલાની બાબતમાં ચીત્ર કે શીલ્પને જોયાનો આનંદ આંખ દ્વારા કે સંગીતને સાંભળ્યાનો આનંદ કાન દ્વારા મનને થાય છે પરંતુ કાવ્યાનંદ આ બધા કરતાં વીશેષ પ્રકારનો અને દીવ્ય હોય છે. આપણે ગયા લેખમાં જોઈ ગયા તેમ આ રસાસ્વાદ માનવમનના ભાવોનું –અલૌકીક રુપાંતર થઈને અનુભવાય છે. આ રસને મીમાંસકોએ બ્રહ્માનંદસહોદર પણ કહ્યો છે ! અને તે રસ ક્યાંય બહારથી આવતો નથી પણ વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવોના સંયોજનને કારણે આપણી જ ભીતરે રહેલા ભાવોના રુપાંતરણ પછી પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે કે તે રસાસ્વાદ આપણી ભીતરનો જ એક વ્યાપાર છે.

ભારતીય કાવ્યમીમાંસા (વીવેચના)નો ગ્રંથરુપે સૌથી પહેલો આવીષ્કાર ભરતમુનીના “નાટ્યશાસ્ત્ર”થી થયો મનાય છે. અને તે સમયે મીમાંસા મુખ્યત્વે નાટકને જ ધ્યાનમાં રાખીને કરાઈ હતી. ઈ.સ. પુર્વની છેલ્લીથી ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં આ રચના થયાનું મનાય છે.  ભરતના નાટ્યશાસ્ત્ર પરથી જ બધાં કાવ્ય–સાહીત્યશાસ્ત્રો પ્રગટ્યાં એમ કહી શકાય.

ગયા લેખમાં માનવમનના ભાવો વીશે આપણે જોઈ ગયા. એમ જ માનવીના મનના ‘સંચારીભાવો’ પણ હોય છે. કાવ્યનો આપણને જે આસ્વાદ થાય છે તેમાં જેમ સ્થાયી ભાવોનું રુપાંતર રસમાં થાય છે તેમ આ સંચારીભાવો પણ રસાસ્વાદમાં બહુ ઉપયોગી કાર્ય કરે છે. પરંતુ સ્થાયીભાવો કરતાં સંચારીભાવો ક્ષણીક હોય છે અને સ્થાયીભાવોની ઉપસ્થીતીમાં જ તે સક્રીય બને છે. કહો કે, સમુદ્રનો જલરાશી જો સ્થાયીભાવ છે તો સંચારીભાવો તે સાગરમાંનાં મોજાં છે ! જેમ સ્થાયીભાવો આઠ (નવ) છે તેમ સંચારીભાવો ૩૩ છે ! આપણા માટે તેને યાદ રાખવાનું બહુ જરુરી નથી છતાં પાથરણું પાથર્યું જ છે તો તેમનેય સંભારી લઈએ ! આ ૩૩ સંચારીભાવો (એને ‘વ્યભીચારી ભાવો’ પણ કહે છે) નામ આ મુજબ છે :

નીર્વેદ, ગ્લાની, શંકા, અસુયા (ઈર્ષ્યા), મદ, શ્રમ, આલસ્ય, દૈન્ય, ચીંતા, મોહ, સ્મૃતી, ધૃતી, વ્રીડા(લજ્જા), ચપલતા, હર્ષ, આવેગ, જડતા, ગર્વ, વીષાદ, ઔત્સુક્ય, નીદ્રા, અપસ્માર(વીસ્મૃતી), સુપ્ત, વીબોધ, અમર્ષ(અસહીષ્ણુતા), અવહીત્થ(મનોવીકાર છુપાવવા તે), ઉગ્રતા, મતી, વ્યાધી, ઉન્માદ, મરણ, ત્રાસ અને વીતર્ક – આ ૩૩ સંચારી ભાવો ગણાયા છે.

કેટલાક “સાત્ત્વીકભાવો–અનુભાવો (એટલે કે નાયકનાયીકાની ચેષ્ટાઓ)” પણ વીચારાયા છે તેને પણ ગણાવી દઈએ : તે છે, સ્તંભ, સ્વેદ, રોમાંચ, સ્વરભંગ, વેપથુ(કંપ, ધ્રુજારી), વૈવર્ણ્ય(ફીકાશ), અશ્રુ અને પ્રણય આઠ સાત્ત્વીક ભાવો. (આ આઠ અંગે આપોઆપ સમજ પડી જ જશે તેથી વીવરણ નહીં કરીએ.)

રસનીષ્પત્તી (રસાસ્વાદ) કઈ રીતે થાય છે ?

હવે જરા વધુ ઉંડાં પાણીમાં ડુબકી મારી લઈશું….કાવ્યશાસ્ત્રના આદ્ય કહી શકાય તેવા ભરતમુનીએ પોતાના ગ્રંથ નાટ્યશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે : “विभावानुभावव्यभिचारि संयोगाद् रसनिष्पत्ति:” અર્થાત્

વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવનો સંગોય થાય ત્યારે રસનીષ્પત્તી થાય છે. એટલે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં ભાવકને રસ પડવામાં કારણભુત જે બનાવ છે તે વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીનો સંયોગ થવો તે !   આ ત્રણેય ભેગાં થાય ત્યારે રસ પડે છે. એટલે જ હવે વાતને જરા સહેલી કરીને આ સૌને સમજીએ :

સ્થાયીભાવ તો ભીતરે સુતો છે. કાવ્યવાચન કે નાટક–સીનેમા જોતી વખતે આપણી સામે શબ્દોય આવે અને નટરુપી પાત્રોય આવે. જો શૃંગારરસ પ્રગટવાનો હોય તો તેને માટે સ્થાયીભાવ “રતી”ની સાથે જ કેટલું ‘વર્ણાનાત્મક’ (જેમ કે સંવાદો)કે સ્ટેજ ઉપરનાં કેટલાંક દૃષ્યો વગેરે હાજર રહેવાં જોઈશે. દા.ત. રતી નામના ભાવને જાગ્રત કરીને એનું શૃંગારરસમાં રુપાંતર કરવા માટે ફુલની માળા, એકાંત, સુંદર શણગારો, મજાનું ગીત વગેરે “વીભાવો” એમાં જોડાશે. કરુણરસની નીષ્પત્તી માટે કરુણનો સ્થાયીભાવ શોકને જાગ્રત કરવા માટે સ્વજનનો વીયોગ, સંપત્તીનો નાશ, કોઈ અકસ્માત વગેરે દૃષ્યો આવશે જે કરુણરસ માટેના “વીભાવો” છે.

આટલું પણ જાણે પુરતું ન હોય તેમ, વીભાવની સાથે અનુભાવની પણ જરુર પડશે ! આ “અનુભાવો” એટલે નાટકના પાત્રોમાં જે બાહ્ય ફેરફારો સ્ટેજ ઉપર “દેખાડવા”માં આવે છે તે (ચેષ્ટાઓ). જેનાથી  પ્રેક્ષકોને ખબર પડે કે આ પાત્રને રતી કે શોકની અસર થઈ છે. કથામાંના પાત્રના કોઈ સગાંને અકસ્માત થયાનું સ્ટેજ પર સર્જક દ્વારા જાહેર કરાયું હોય ને છતાં તે પાત્ર હસતો હોય તો પ્રેક્ષકોને પાત્રના કરુણભાવની ખબર કેમ પડે ? નાટકો–સીનેમાઓમાં જોકરનો ‘વેશ’ ઉપરાંત એનાં ‘નખરાં’ એ હાસ્ય માટેના “અનુભાવો” છે ! વીરરસના અનુભાવરુપે પાત્ર ધ્રુજારી બતાવે છે, ક્યારેક પગ પછાડતો બતાવાય છે તે બધું અનુભાવો જ કહેવાય છે. સીનેમામાં બૅકગ્રાઉન્ડ સંગીત પણ ઘણી વાર અનુભાવનું કામ કરતાં જણાશે. બીજી રીતે કહું તો અનુભાવ એટલે અભીનેતાની ચેષ્ટાઓ. આ ચેષ્ટાઓ બે પ્રકારની હોય છે. એક તો અભીનેતા સહેલાઈથી કરી શકે છે જેમ કે મારામારી, ગુસ્સો બતાવવો વગેરે પરંતુ બીજા પ્રકારની ચેષ્ટાઓ માટે પ્રયત્ન કરવો પડે છે, જેમ કે આંસુ લાવવાં, શરીરમાં કંપ બતાવવો, આંખો દ્વારા ભાવ પ્રગટ કરવો વગેરે ! નાટકમાં આ બધું બહુ ઘરું હતું પણ સીનેમામાં જાતજાતની ટૅકનીકોથી બધું સરળતાથી કરી/બતાવી શકાય છે.

આમ વીભાવ (બાહ્ય તત્ત્વો), અનુભાવ (પાત્રોની ચેષ્ટા વગેરે) તથા વ્યભીચારી ભાવો પાત્રોમાં જોવા મળતા ક્ષણીક ભાવો આ ત્રણેયના સંયોજનથી રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભરતમુની દાખલો આપીને સમજાવે છે કે જે રીતે “ગોળ વગેરે પદાર્થો” ઉપરાંત “વ્યંજન” (મરીમસાલા) વ.ના સંયોજનથી તૈયાર કરેલા પદાર્થ (રસોઈ વગેરે)માં રસ ઉત્પન્ન થાય છે તે જ રીતે વીભાવ, અનુભાવ અને વ્યભીચારીભાવનો સંયોગ થાય એટલે નાટ્યમાં રસની નીષ્પત્તી થાય છે. ને જેમ દ્રવ્ય વગેરેથી તૈયાર થયેલા ભોજનનો આસ્વાદ લઈને લોકો આનંદીત થાય છે તે જ રીતે નાટ્ય વગેરેમાં સહૃદય ભાવક (પ્રેક્ષક) આનંદ પામે છે.

નાટકમાં ચાર ઘટકો :

૧) સર્જક (કવી–સાહીત્યકાર); ૨) કથાનું પાત્ર દા.ત. દુષ્યંત, રામ વગેરે; ૩) પાત્રને ભજવનાર નટ/અભીનેતા તથા ૪) ભાવક (પ્રેક્ષક–વાચક).

(નાટકમાં આ ઉપરાંત, સ્ટેજવ્યવસ્થા, પોષાક, સંગીત વગેરે પણ હોય છે પણ તેને આજના આ લેખ સાથે સીધો સંબંધ નથી)

સર્જકની રચના જ્યારે ભાવક પાસે જાય છે ત્યારે સર્જક જાણે એક બાજુ થઈ જાય છે. પહેલાંના જમાનાના સર્જકો ભવભૂતિ, કાલીદાસ, બાણ વગેરેને સદીઓ પછી પણ સહુ યાદ કરે છે જ્યારે સીનેમાની કથા રચનારનું નામ પણ કોઈ લેતું નથી !! ખરેખર તો સર્જકના ચીત્તમાં જે દીવ્યરસ અનુભવાયો ને તેનાથી સર્જન કર્યા વગર રહી જ ન શકાયું તે અમુલ્ય કૃતીમાં સર્જકે ભરપુર રસ પુર્યો હતો. એના ચીત્તનો સમગ્ર ભાવસાગર ભાવક/પ્રેક્ષક–વાચકને તે સોંપી દે છે તે રસસાગર પછી સૌનો બની જાય છે. નાટક કે કથાનાં પાત્રો જેમ કે રામ વગેરેને નટો જીવતાં કરે છે. નટ પોતે પણ સર્જકના ચીત્તમાંથી પ્રગટેલાં પાત્રોને જાતે “અનુભવે” છે. નટ ભુલી જાય છે કે તે કોઈ ધંધાદારી નટ છે ! સ્ટેજ પણ આવતો નટ પ્રેક્ષકને મન નટ નથી પણ ખુદ રામ જ છે !

(આજે તો અભીનેતાઓનાં નખરાંને કારણે સમાજમાં તેઓ નાટકનાં પાત્રોરુપે નહીં પણ સેલીબ્રીટી. સ્ટારરુપે જીવે છે ને તેથી ઘણી વાર સીનેમાની સ્ટોરી કહેનારાંઓ “ધર્મેન્દ્રે આમ કર્યું ને અમીતાભે તેમ કર્યું…..ને પછી તો એણે વીલનને જે માર્યો છે !! કથામાં તો વીલન પણ કોઈ ‘પાત્ર’ હોય છે પણ તેને સ્ટોરી કહેનારો યાદ નહીં કરે ! ભાવક–પ્રેક્ષકના મનમાં અભીનેતાઓની એટલી ઘનીષ્ટ છાપ હોય છે કે કથા પાત્રોની નહીં પણ જાણે કે અભીનેતાઓની હોય !!

શ્યામ બેનેગલ જેવા ધુરંધર ડાયરેક્ટરે એટલે જ પોતાની પ્રથમ હીન્દી ફીલ્મો ‘અંકુર’ અને ‘નિશાંત’માં સાવ નવા અભીનેતાઓને લઈને પ્રેક્ષકોને કથાનાં “પાત્રો”માં જકડી રાખ્યા હતા !! જોકે આગળ જતાં પછી તો એ બધાં જ અભીનેતાઓ નામાંકીત થઈ ગયાં !)

પ્રેક્ષક કે “ભાવક–વાચક” પણ નટોના અભીનયથી (કે કથાના વાચનથી) સર્જકની મુળ કથામાં રહેલા ભાવસાગરમાં ડુબી જાય છે ! ને એમ વાચક, ભાવક, પ્રેક્ષક સુધી “સર્જક”નું ભાવજગત રસરુપે આસ્વાદ પામે છે ! કથાના વાચન દરમીયાન તે દરેક ઘુંટડે રસ અનુભવે છે ને કથાના અંતે દીવ્યાનુભુતી કરે છે.

આ બધું જે  કાંઈ સર્જક–પાત્ર–નટ–પ્રેક્ષક વચ્ચે બન્યું તે શાથી બન્યું ? તો જવાબ છે, સાધારણીકરણને કારણે ! સાધારણીકરણ એ કાવ્ય–સાહીત્યનું અનીવાર્ય અંગ છે. વાચક જો પોતાનું અસ્તીત્વ પણ ઘડીભર માટે ભુલી જઈને કથામાં રમમાણ ન બને તો કૃતી સફળ ગણાતી નથી. વાચક–ભાવક–પ્રેક્ષક કથાના માધ્યમથી સર્જકચીત્ત સાથે જોડાય છે. પોતે ખુરશીમાં બેસીને નવલકથા વાંચતો હોય કે સીનેમા–નાટક જોતો હોય ભલે, પણ તે ખુરશીમાં બેઠો છે તે ભુલીને કથાના જગતમાં ઘડીભર વીહાર કરી આવે છે !!

*****   *****   *****

આપણા માનવંતા વીવેચક શ્રી નગીનદાસ પારેખ પાસેથી કેટલુંક –

“રસનો આસ્વાદ બધાને જ થતો નથી. સહૃદયોને જ થાય છે. કવિના હૃદયની સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાની શક્તિ જેનામાં હોય તેને સહૃદય કહેવાય. જેમ કાવ્યરચના માટે પ્રતિભાની જરૂર પડે છે તેમ કાવ્યાસ્વાદ માટે પણ પ્રતિભાની જરૂર પડે છે.

“અભિનવગુપ્તે કહેલું કે, કવિના હૃદયમાં રહેલો રસ એ મૂળ છે; તેમાંથી પ્રગટેલું કાવ્ય તે વૃક્ષ છે; નાટકના અભિનયાદિ વ્યાપારો તે પુષ્પ છે અને સામાજિક (પ્રેક્ષક–ભાવક)ને થતો રસાસ્વાદ તે ફળ છે.”

કાવ્યશાસ્ત્રના અભ્યાસ બાબત :

 “આપણે ત્યાં નવું શિક્ષણ શરૂ થયા પછી આપણી પ્રાચીન જ્ઞાનપરંપરા સાથેનો આપણો સંબંધ લગભગ કકપાઈ ગયો અને તેથી આપણે એ જ્ઞાનવારસો ગુમાવી બેઠા જેવું થયું. કાવ્યશાસ્ત્રમાં પણ એમ જ થયું….આધ્યાત્મિક ચિંતન અને કાવ્યચિંતન એ બે ક્ષેત્રો એવાં છે, જેમાં જગતના વિચારરાશિમાં આપણા દેશનો ફાળો ઘણો મહત્ત્વનો અને કીમતી છે. એટલે એ બે જ્ઞાનશાખાઓમાં તો આપણે આપણા દેશની પરંપરા સાથે અનુસંધાન સાધવું જ જોઈએ.” રા.વિ. પાઠક (વી.નિરીક્ષા)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સંદર્ભો : ‘પ્રાચીન કાવ્યશાસ્ત્ર’ : મૂળ લેખક : ર.પં. કંગલે : અનુવાદ: જશવંતી દવે/જયા મહેતા

‘ભારતીય કાવ્યમીમાંસા’ ડૉ. અરુણચંદ્ર ડી. શાસ્ત્રી.

‘વીક્ષા અને નિરીક્ષા’ : નગીનદાસ પારેખ

‘ગુજરાતી સાહિત્યકોશ – ૩’ : ગુ.સા.પરિષદ

 

 

 

 

 

Posted in vivechan | 3 Comments

કરુણરસની ફીલ્મો પણ કેમ “માણવી” ગમે છે ?!

કરુણરસપ્રધાન વાર્તાઓ, ફીલ્મો, સીરીયલો કેમ વારંવાર “માણવી” ગમે છે ?!

– જુગલકીશોર

જીવનમાં કોઈ અજાણ્યાંનું દુખ પણ આપણને ગમતું નથી. કોઈ પણ કરુણ પ્રસંગ જીવનમાં બને છે ત્યારે આપણને અરેરેટી થઈ જાય છે. પરંતુ અનેક જાણીતી વાર્તાઓ, ફીલ્મો આપણને ક્યારેય કંટાળો પણ આપતી નથી !! રામાયણ–મહાભારતથી લઈને કેટલાંક મહાકાવ્યો તથા આજકાલ બહુ જોવાતી ફીલ્મોમાં અત્યંત કરુણ પ્રસંગો આવતા હોવા છતાં તે આપણે “રસપુર્વક” માણીએ છીએ ! તો શું કલાક્ષેત્રના આ બધા અનુભવ વેળાએ આપણે માનવતા ગુમાવી બેઠાં હોઈએ છીએ ? આવી દયા ઉપજાવતી બાબતો આપણને કેમ બહુ “ગમે” છે ?

વાત વીચારવા જેવી તો લાગે છે, ખરું ને ?

આ અંગે વીચારવું જ હોય તો ચાલો, કંઈક વીગતે વાતો કરીએ. અને આ વાતો કરતી વેળા આપણે કેટલાક શબ્દો સાથે ભાઈબંધી બાંધવી પડશે. આમાંના કેટલાક શબ્દો છે તે આ :

ભાવ, વીભાવ, અનુભાવ અને રસ. તો સાથે સાથે બેએક શબ્દો બીજા પણ છે તે સાધારણીકરણ અને બહ્માનંદસહોદર આનંદ !!

સાવ સરળ ભાષામાં કહું તો “ભાવો” છે તે દુનીયાભરના સૌ માનવોના જીવનમાં એકસરખી રીતે અસર કરનારી લાગણીઓ છે. દુનીયાના કોઈ પણ ભાગે જાઓ તો પણ દુખ, હાસ્ય, પ્રેમ, ભય, ક્રોધ વગેરે લાગણીઓ બધાં જ માનવીઓમાં એકસરખી જોવા મળશે. માનવજીવનમાં જોવા મળતી આ લાગણીઓને ભાવ કહેવામાં વે છે.

આ જ ભાવોને કાવ્ય–સાહીત્યમાં જ્યારે નીરુપવામાં, આવે છે ત્યારે તે સર્જકે રજુ કરેલી એની વીશીષ્ટ અને અ–લૌકીક દુનીયાની બાબત બની રહે છે. એ ભાવો આપણી “લાગણીઓ” જ હોવાને કારણે જ્યારે તે આપણા અંગત જીવનની હોય ત્યારે આપણને દુખ વગેરેનો અનુભવ કરાવે છે. આપણું કોઈ માણસ બીમાર પડે તો દુખ થાય તેવું બીજા માણસોને ન જ થાય; એક માણસને કોઈના પ્રત્યે પ્રેમ થાય તો તે જ વ્યક્તી માટે બીજાં સૌને પ્રેમ નહીં થાય કારણ કે તે તે બાબત આપણા જગતવ્યવહારોની હોવાથી આપણી “અંગત” બની રહે છે જ્યારે સાહીત્યની દુનીયાનાં પાત્રો દ્વારા તે બાબતો પ્રગટ થવાને કારણે જગતભરનાં સૌ કોઈ માટે એ “સર્વસાધારણ” બાબત બની જાય છે.

એ બાબતો કલ્પનાના જગતની હોવાથી આપણા પોતાના જીવનથી ઘણે ઉંચે રહેલી હોય છે. જેમ સુર્ય ને ચન્દ્ર બહુ ઉંચાઈ પર હોવાથી દુર દુર રહેલાં સૌ કોઈને તે સરખા જ અને એક જ જગ્યાએ રહેલા દેખાય છે ને એક સરખી જ અસર કરે છે તે જ રીતે સાહીત્યમાં નીરુપાયેલાં પાત્રોના જીવનમાં બનતી બાબતો સર્વસાધારણ અસર કરે છે. સાહીત્યનો શૃંગાર કે સાહીત્યનો કરુણ કે હાસ્ય આપણા પોતાનો સુવાંગ ન રહેતાં સૌનો હોવાથી એ એક “નવા જ પ્રકારનો અનુભવ” કરાવે છે…..

આ “નવા જ પ્રકારનો અનુભવ” એટલે કયો અનુભવ ?!

કાવ્યશાસ્ત્રમાં તેને “આનંદ”નો અનુભવ કહે છે.

પરંતુ આવી જુદાજુદા પ્રકારની ચીત્રવીચીત્ર  લાગણીઓનું પણ ‘આનંદ’માં કેમ રુપાંતર થતું હશે ?

તો તે માટે કહેવાયું છે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં નીરુપાયેલા ભાવો જ્યારે પ્રેક્ષક–વાચક પાસે પહોંચે છે ત્યારે તે ‘ભાવ’નું “રસ”માં રુપાંતર થઈ જાય છે !! બાહ્યજગતમાં આપણને થતી લાગણીઓ જેને

આપણે ભાવ કહીએ છીએ તે ઉંચા પ્રકારના કાવ્ય–સાહીત્યમાં “રસ”રુપ બની જાય છે ! અને તેથી જ તે દુખદાયક હોવા છતાં એ રસ, આપણને આનંદનો અનુભવ કરાવે છે જેને વારંવાર માણવું ગમે છે.

હવે જોઈએ કે એ ભાવ તથા રસ કયા કયા છે ?

ભાવો : ૧, રતી / ૨, હાસ /  ૩, શોક /  ૪, ક્રોધ /  ૫, ઉત્સાહ /  ૬, ભય / ૭, જુગુપ્સા / ૮, વીસ્મય

આ જ આઠ ભાવોનું રુપાંતર થતાં તે અનુક્રમે કહેવાય છે રસો :

૧, શૃંગારરસ / ૨, હાસ્યરસ / ૩, કરુણરસ / ૪, રૌદ્રરસ / ૫, વીરરસ / ૬, ભયાનકરસ / ૭, બીભત્સરસ અને / ૮, અદભુતરસ (આઠમો ભાવ તે ‘શમ’ જેનું રુપાંતર ‘શાંતરસ’માં થાય છે.)

(વધુ તા. ૬, ૬, ૧૬ના રોજ)

 

Posted in vivechan | 2 Comments

ટુંકી વાર્તા – નવલીકા અંગે

ટુંકી વાર્તા અંગે (૨)                                                                                                                                              – જુગલકીશોર

વીસમી સદીમાં હેન્રી જેમ્સ દ્વારા વાર્તા માટે સ્ટોરી શબ્દ વપરાતો થયો. એમાં પણ અવારનવાર આવનારો શબ્દ હતો ફીક્શન. ફીક્શન એટલે ઉપજાવી કાઢેલી વાત. બીજા અર્થોમાં તો “નોન ફેક્ચ્યુઅલ લીટરેચર” અને “ઈન્વેન્ટેડ આઈડીયા” પણ કહેવાયું હતું. બીજી રીતે ‘સર્જવું’ એ શબ્દ પણ ફિક્શનમાં ગણાયો….આપણે ત્યાં તો છેક આપણા મધ્યકાળમાં પણ વાર્તા શબ્દ હતો. પશ્ચીમમાં તે મોડો આવ્યો એમ કહેવાય…..

વાર્તામાં સર્જન, કશું ઉપજાવી કાઢેલું વગેરે આવે. આપણે ત્યાં સર્જકને બ્રહ્મ કહ્યો કારણ કે તે પોતાની એક નવી દુનીયા સર્જે છે. (આ સર્જનો માટે સર્જક, ઈશ્વરની કલ્પના મુજબની સર્જાયેલી આપણી દુનીયાનો આધાર લઈને તેની નકલ કરતો હોઈ પ્લેટોએ એને નકલની નકલનીય નકલ કરનારો કહીને પોતાના ‘આદર્શ નગર’માં રહેવાની ના પાડી હતી !!)

આ રીતે જોતાં સર્જકની વાર્તા કલ્પના અને વાસ્તવનું મીશ્રણ હોય છે. આ વસ્તુ–થીમ લઈને સર્જાતી વાર્તામાં કથા હોઈ એને પ્રગટ કરવાની રીતને ‘કથન’ અને વર્ણવીને કહેવાની હોવાથી ‘વર્ણન’ એ બે શૈલી આપણે ત્યાં પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવી છે. આખ્યીકાઓ પણ આની સાથે જ રહી. પ્રાચીન અને મધ્યકાળમાં ‘લોકો સમક્ષ’ બોલીને રજુ થતી આ રચનાઓ કથા–આખ્યાયીકાઓ કરતાં નવલીકા (ટુંકી વાર્તા) સહજ રીતે જ જુદી પડે. પરંતુ નવલકથાની જેમ જ નવલીકાનું સ્વરુપ પણ મુદ્રણકળાના વીકાસની સાથે જ વીકસ્યું છે. મુદ્રણકળા પછી આ સ્વરુપોમાં પણ આમુલ પરીવર્તન આવ્યું.

જુના સમયે લોકો સમક્ષ આદર્શ નાયક–નાયીકાઓ જ મુખ્ય પાત્રો હતાં. સામાન્ય માણસ અંગે વાર્તા સર્જાતી ન હતી. આધુનીક સમયમાં સામાન્ય માણસોના સામાન્ય પ્રસંગોને પણ વાર્તાનો વીષય બનાવાયો. પછી તો અત્યંત વાસ્તવીક વાતોને જ પ્રાધાન્ય મળતું ગયું. વાર્તા લખાતી થઈ તે પહેલાં કંઠોપકંઠ ચાલતી રહેલી વાર્તામાં નાયકનાયીકાઓને શ્રોતા સમક્ષ કઈ રીતે ઉપસાવી શકાતાં હશે ? આખ્યાન કરનારાઓ વાર્તાને લડાવી લડાવીને કહેતા હોય, માણભટ્ટ તરીકે આળખાતા એ પાઘડીયાળા કથાકારો સાથે સાથે ગીતસંગીતને પણ પ્રયોજતા હોય, સામે જ બેઠેલા શ્રોતાઓ સમક્ષ કેટલુંક, જરુર પડ્યે અભીનયથી પણ સમજાવતા હોય, સામે બેઠેલો રસીકગણ તાળીઓથી કે માથાં હલાવીને કથાકારને પોરસ ચડાવતા હોય કે આંખોમાં આશ્ચર્ય કે કરુણતાના ભાવો બતાવીને કથામાં ટેકો કરતા હોય ત્યારે વાર્તા કેવી જામતી હશે ?! આજે એકાદ કોમેન્ટ પણ મળતાં નેટલેખક કેટલો ખુશ થઈ જાય છે તેવે સમયે સામે જ બેઠેલો ભાવક કેવો ભાગ ભજવી જતો હશે ?!!

આજની વાર્તાનું સ્વરુપ ચેખોવ અને મોપાસાંથી ઘડાયું છે તેમ કહેવાય છે. મોપાસાંની શૈલી સીધીસાદી ને સરળ હતી જ્યારે ચેખોવનું કથાવસ્તુ સંકુલ, પ્રસંગોના સમયગાળાને આઘુંપાછું કરીને ગોઠવાયેલું રહેતું.

એડગર એલન પો પણ વાર્તાની રુપરચના અંગે ઘણું કહી ગયા છે. એમના કહેવા મુજબ વાચક સમક્ષ પુરી છાપ ઉપસાવવા માટે સ્વાભાવીક લાગે તેવા જ પ્રસંગોની સરખી ગોઠવણી થવી જોઈએ. એટલું જ નહીં પણ વાર્તામાં ઉપયોગી ન હોય તેવું કશું જ ન લેવું જોઈએ. આ જ વાતને ચેખોવના શબ્દોમાં કહીએ તો વાર્તામાં વાર્તાકારે જો ક્યાંય દીવાલે લટકતી બંદુક બતાવી હોય તો વાર્તામાં તે ક્યારેક ફુટવી તો જોઈએ જ ! અર્થાત ટુંકીવાર્તામાં કોઈ પણ બાબત નકામી ન હોવી જોઈએ. ઘટનાપ્રધાન વાર્તા એવો શબ્દ પ્રચલીત છે તે ખરું પણ ઘટના વગરની વાર્તા હોઈ શકે ખરી ?  પુછવા જેવો સવાલ છે. વાર્તામાં ઘટનાને જ બાદ કરીને વાર્તાને સાહીત્યના સ્વરુપે તેને બેસાડવાની ચેષ્ટા થતી રહે છે. પણ જેને કથાતત્ત્વથી જ ઓળખાતી હોય તેમાં ઘટના જ ન હોય તે શી રીતે બને ? ટુચકા કે રમુજોની જેમ મુકી દેવાતી ચીજને વાર્તા ગણી લેવાના પ્રયત્નો થતા હોય તો તે અંગેની વીવેચના પ્રગટ થતી રહે તે ઈચ્છનીય છે.

એક મત મુજબ, વાર્તાવસ્તુ (થીમ) જો વાસ્તવીક હોય અને એમાંથી કશું પણ બાદ કરી ન શકાય તેટલું સંક્ષેપમાં હોય તો તે સારી વસ્તુ ગણાય. એક મત મુજબ, વસ્તુ, પાત્રો અને રજુઆતની શૈલી – એ બધાંની ગુંથણી જ મહત્ત્વની બાબત હોય છે. કેટલાકને મતે એક બેઠકે વાંચી શકાય તેને ટુંકી વાર્તા કહેવાય ! છતાં હકીકત એ છે કે દુનીયાભરની વાર્તાઓ અને ગુજરાતની પણ – લંબાણ વગેરેમાં વીવીધ પ્રકારે વહેતી રહી છે.

વાર્તામાં શું હોવું  જોઈએ તે સવાલના જવાબમાં કહી શકાય કે માનવના જીવનઅનુભવો કે જે લાંબો સમય ટકી શકે તેવા ચીરસ્થાયી અંશોનું નીરુપણ થતું રહે તો ઈચ્છનીય છે. પાણીના પરપોટાની જેમ ક્ષણભંગુર તત્ત્વો પર વાર્તાની માંડણી ઉર્મીકાવ્યનો વીષય બની શકે પણ વાર્તામાં તે બહુ લાંબાગાળાની અસર મુકી શકે નહીં. એ જ રીતે વાર્તાકાર પોતાના આસપાસના સમાજને કોરાણે રાખીને વાર્તા રચવા જાય તો તે પણ બહુ ધારી અને લાંબી અસર ઉપજાવી શકે નહીં.

વળી વાર્તાનું વસ્તુ વાર્તાકારે સમાજમાંથી જ લીધું હોવા છતાં તેને તેમાં અનેક ફેરફારો કરવાની છુટ હોય જ છે. પરંતુ મજાની વાત એ છે કે કુશળ વાર્તાકાર વહેવારમાં જે સત્યો અમલમાં હોય છે તેને કલાના માધ્યમથી અ–લૌકીક બનાવીને તે મુકે છે ! આપણી જ દુનીયાની વાતો તેમાં હોવા છતાં તે જાણે કે સ્વપ્નલોકની હોય તેમ તેના અંશો આપણને સ્પર્શી જાય છે ! જે વસ્તુ આપણી સાવ જાણીતી અને રોજીંદી હતી તે જ વસ્તુ જાણે કે કોઈ અગોચર બનીને આવે છે !! આપણી રોજીંદી ઘટમાળમાંથી વાચક થોડા સમય પુરતો જાણે કે મુક્ત થઈને પારલૌકીક વીશ્વમાં સફર કરી આવે છે. ક્યારેક તો એવું પણ બની શકે કે આપણી ચીરપરીચીત દુનીયાને જોવાનાં આપણાં ચશ્માં જાણે બદલી જાય છે ને આપણે જીવનની ઘટમાળને નવારુપરંગમાં જોઈએ, માણીએ છીએ.

આપણે આ પહેલાં જોયું તેમ વાર્તાનાં પાત્રો મધ્યકાલીન સમયમાં રાજાઓ કે ઉપલા વર્ગના નાયકનાયીકાઓ તરીકે રજુ થતાં હતાં પરંતુ આધુનીક વાર્તાએ જીવનના દરેક ક્ષેત્રના માનવીઓને વાર્તામાં વણી લીધાં છે. વાર્તામાં ખાસ કરીને નવલકથામાં પાત્રોનું વૈવીધ્ય ધ્યાન ખેંચે છે. એટલું જ નહીં પણ દરેક પાત્રને વીકસવા માટેની પુરતી તકો નવલકથામાં હોય છે; હોવી જ જોઈએ પણ ટુંકી વાર્તામાં તેવું શક્ય નથી. તેથી ટુંકી વાર્તાનો લેખક પાત્રોનું ચીત્રણ અલપઝલપ કરીને મોટા ભાગનું વાચકની કલ્પના ઉપર છોડી દે છે. સાથે સાથે આ વાર્તાઓનાં પાત્રો એનાં આંતરીક સંચલનોને વીશેષ પ્રગટ કરે છે. બનાવો વધુ બની શકવાની શક્યતા ટુંકી વાર્તામાં નહીંવત હોવાથી પાત્રોના મનની ભીતરની વાતો જ વધુ પ્રકાશમાં આવતી રહે તે સહજ છે……આ પાત્રો જીવનમાંથી જ મળી આવેલાં હોવા છતાં તે જીવનના કેટલાય પ્રવાહોથી ઉફરાં ચાલતાં જોવા મળે છે. વાર્તાનાં પાત્રો આપણી સામાજીક મર્યાદોને કે ચીલાચાલુ પ્રણાલીઓને વશ ન રહે તો તે સહજ છે.

એક બાબત એ પણ છે કે વાર્તા કહેનારો કોણ હોય છે ? તેના અનુસંધાનમાં આપણે  પહેલાં અછડતો ઉલ્લેખ કરી ગયા છીએ કે મોટે ભાગે વાર્તાકાર પોતે જ વાર્તા કહેતો હોય છે જે કથામાં હાજર રહ્યા વગર કથા અને પાત્રો ઉપરાંત ઘટનાઓનું વર્ણન કરતો હોય છે પણ ઘણી વાર વાર્તામાંના પાત્રો દ્વારા જ વાર્તા કહેવડાવીને લેખક એક બાજુ ખસી પણ જાય છે. જો વાર્તાકાર પોતે ત્રીજા પુરુષ એકવચનથી વાર્તા માંડે છે તો તેમાં વર્ણન અને કથન હોય છે, જ્યારે પાત્રો બોલે ત્યારે તે આત્મકથનાત્મક બની રહે છે. બન્ને પદ્ધતીની પોતપોતાની વીશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ હોય છે. કોઈ પણ વાર્તાસ્વરુપમાં જોઈએ તો લેખક તો દરેક પાત્રને ઓળખતો જ હોય છે કારણ કે પોતે જ તેનો સર્જક છે. જ્યારે દરેક પાત્ર એકબીજાને પુરાં ઓળખી શકતાં ન જહોય તે સહજ છે. તેથી પાત્રાલેખનની શૈલીમાં  બાબત પણ મહત્તવની બની રહે છે.

ક્યારેક એવો પણ સવાલ થાય કે વાર્તામાં મહત્ત્વ કોનું, પાત્રોનું કે વસ્તુ/થીમનું ? આ બાબત ચર્ચાનો વીષય હોઈ શકે છે. પરંતુ સીદ્ધહસ્ત લેખક તો તેના મનમાં ફુટેલા અંકુરોને અનુરુપ વસ્તુ કે પાત્રોને સર્જે છે. ઘણી વાર વસ્તુ મનમાં પ્રગટે છે ને પછી એને અનુરુપ એવાં પાત્રો સર્જાતાં રહે છે તો ક્યારેક કોઈ એવું તેજસ્વી પાત્ર લેખકના મનમાં આવી વસે છે કે તેના માટે થઈને વાર્તાનું વસ્તુ ને પ્રસંગો સર્જ્યા વીના રહી જ ન શકાય…!

વાર્તાની શૈલીઓમાં એક શૈલી પત્રશૈલી પણ હોય છે. પાત્રો એકબીજાંને પત્રો લખીને વાર્તા આગળ વધારતાં રહે છે. પરંતુ આ એક શૈલીવીશેષથી વધું ખાસ કાંઈ નથી.

ગદ્યસાહીત્યનાં બીજાં સ્વરુપોમાં સૌથી વધુ પ્રચલીત, અને કદાચ વધુ લોકપ્રીય સ્વરુપ વાર્તાનું છે. નવલકથા કરતાં પણ ટુંકી વાર્તા વધુ પ્રમાણમાં લખાયવંચાય તે સહજ છે. લેખકોને પણ તે જ વધુ ફાવતો પ્રકાર છે અને તેના જ કારણે કદાચ એવું સમજાય છે કે ટુંકી વાર્તા લખવી સહેલી છે !! વાર્તાલેખન એ સરળ પ્રકાર છે એવો ભ્રમ સેવાતો જોવા મળે છે પણ ઉર્મીકાવ્યની જેમ જ ટુંકી વાર્તા એ સીદ્ધહસ્ત સર્જકને જ પોતાનું કલેવર સોંપતી હોય છે તે ભુલવા જેવું નથી.

આજે તો ટુંકીનીય ટુંકી ને એનાથીય ટુંકી વાર્તા માઈક્રોવાર્તા બની જવા મથે છે તેવા સમયે મારા જેવાને તેનો પરીચય ન હોવાથી તે અંગે કશું પણ કહેવાની હીંમત આ ક્ષણે તો નથી. આપણા સુજ્ઞ વાચકો–લેખકોમાંથી કોઈ માઈક્રોફીક્શનના નામે ઓળખાતી વાર્તાની શાસ્ત્રીયતા અંગે પ્રકાશ પાડશે તો આ લખનાર જરુર આભારી થશે.

અત્યારે તો ટુંકીવાર્તા અંગે આટલે જ અચ્ચુતમ્ !

 

Posted in vivechan | 11 Comments

વારતા રે વારતા…..

વારતા…..                                                                                                             – જુગલકીશોર

વાર્તા એટલે ૧) કથા.

કથા કાંઈ ૨) પાત્રો વગરની ન હોય. ને પાત્રો હોય એટલે–

૩) સંવાદ પણ હોય અને પાત્રો હોય એટલે–

૪) પ્રસંગો, બનાવો પણ હોય. લેખક જ્યારે વાર્તા લખે ત્યારે એને વાર્તા દ્વારા

૫) કશુંક કહેવાનું, કશુંક સોંપવાનું, કશુંક સમજાવવાનું અર્થાત કોઈ ગુપ્ત સંદેશો વાચકને પહોંચાડવાનો હોય. વળી વાર્તા કહેવા માટેની–

૬) ભાષા,

૭) સંવાદ–વર્ણન–કથનની શૈલી વગેરે પણ વાર્તાની કક્ષા નક્કી કરવામાં મદદરુપ બને છે.

આ ઉપરના ફકરામાં કહ્યા મુજબ વાર્તાનાં લગભગ બધાં તત્ત્વો આવી ગયાં.

વાર્તા કાંઈ આજકાનું સર્જન નથી. સંસ્કૃતમાં પણ તે હતી. પંચતંત્રની વાર્તાઓ પણ હતી ને પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો કે શામળની વાર્તોમાંય કથા હતી જ. બાણભટ્ટની કાદંબરી સંસ્કૃતગદ્યની મહાકથા જ હતી. વાર્તાઓ ગદ્યમાં પણ હતી ને પદ્યમાં પણ હતી. આ કથાઓ સૌથી પહેલાં કદાચ નાટકરુપે હતી.

વાર્તામાં જેમ પાત્રો હોય તેમ કથન–વર્ણન પણ હોય જ. લેખક કાંતો “ત્રીજા પુરુષ એકવચન”થી વાર્તા કહેતો હોય છે ને ક્યારેક વાર્તામાંનું કોઈ એક પાત્ર પણ વાત કહેતું હોય છે. આવે ટાણે તે પાત્ર “પ્રથમ પુરુષ એકવચન”માં વાત કહેતું હોય છે.

વાર્તા ‘કહેવા’ની હોય છે તેમ તેમાંના પ્રસંગો, પાત્રો કે વાર્તામાંનાં સ્થળોઅને વાતાવરણનું ‘વર્ણન’ પણ કરવાનું હોય છે. આ રીતે કથન અને વર્ણન પણ વાર્તાનાં મુખ્ય અંગો છે. આપણે ત્યાં અંગ્રેજી સાહીત્યના આધારે નવલકથા–નવલીકા સર્જાવા માંડી પછી વર્ણન–કથન ઉપરાંત સંવાદો પણ વાર્તાના મુખ્ય ભાગ ગણાયા. સંવાદને વર્ણન–કથન કરતાંય વધુ મહત્ત્વ અપાયું.

વાર્તા, પછી તે લાંબી નવલકથારુપે હોય કે ટુંકી નવલીકારુપે હોય પણ તેમાં પ્રસંગો પણ હોય જ. નવલકથામાં પ્રસંગો પાર વીનાના હોય પણ તેની ગુંથણી કેવી રીતે કરવામાં આવી છે તેની આવડત (કૌશલ્ય)ને આધારે ગુણવત્તા નક્કી થતી હોય છે. પાત્રો વાચકના મનમાં કેવાં અસરકારક રીતે પ્રગટે છે, તે બધાં કેટલાં વાસ્તવીક છે, તેઓના પરસ્પરના સંવાદો–વહેવારો અને કથાના વીકાસમાં આ બધાં પાત્રો કેવો ને કેટલો ભાગ ભજવે છે વગેરે બાબતોથી પાત્રાલેખનની સફળતા નક્કી થતી હોય છે. નવલકથા અને નવલીકામાં મુખ્ય તફાવત કથા વગેરેના વ્યાપનો હોય છે. નવલકથામાં પાત્રો, પ્રસંગો, વર્ણનો વગેરેને પ્રગટ કરવા માટે પુરતો અવકાશ હોય છે જ્યારે નવલીકામાં ઝાઝાં પાત્રો હોય તો પણ પ્રસંગો વગેરેને વ્યક્ત થવા માટે વાર્તાના નીયંત્રીત કથાવસ્તુ મુજબ મર્યાદાઓ હોય છે.

વારતાઓમાં પછી તે મોટી હોય કે નાની પણ તેમાં કથા વહેતી હોય છે. પાત્રો હોય એટલે તેઓ કોઈ એક જગ્યાએ બેસી રહેતાં નથી. વાર્તાના પ્રસંગો (કે કેવળ એક જ પ્રસંગ) દ્વારા કશીક મુવમેન્ટ થતી હોય છે. વાર્તામાંની કથા ફ્રીજમાં સ્થીર થઈ રહેતી નથી. એ વહેતી હોય છે. “કથાતત્ત્વનો લોપ” એવી વાત બહુ ચર્ચાઈ હતી ! આવું શી રીતે બને ?!! કથા આગળ વધે જ નહીં તો વાર્તા બને શી રીતે ?

પરંતુ લાભશંકર ઠાકરે ક્યાંક લખ્યાનું યાદ છે તે મુજબ “શતરંજ” કે પછી “શતરંજ કે ખીલાડી”માં કથાતત્ત્વનો લોપ છે જેમાં સંજીવકુમાર અને સૈયદ જાફરી (?) બન્ને પાત્રો સમગ્ર ફીલ્મમાં રમ્યા જ કરે છે. વાર્તા જરીકેય આગળ વધતી જ નથી ! દરરોજ નવાનવા પ્રસંગો બતાવાયા છે પણ કથા તો ત્યાંની ત્યાં જ રહે છે. છેલ્લે ક્ષીતીજ પર અંગ્રેજોનું સૈન્ય પડઘમ વગાડતું વગાડતું પસાર થતું દેખાડાયું છે તેથી “સત્તાપલટો થયો” એવું સુચન મળી રહે છે એટલા પુરતી કથા આગળ વધે છે.

ટુંકીવાર્તા, ટુચકો અને ઠઠ્ઠા(શબ્દ)ચીત્ર વગેરે અંગે ટુંકમાં હવે પછી –

  • જુગલકીશોર.

Posted in vivechan | 6 Comments

ઉડી ગયો ‘ટોડલે બેઠો મોર’ !

images

ગીતાંજલી

 

ટોડલે બેઠો

ઉડી ગયો મોરલો;

પડઘે ટહૌકો.

 

આદીવાસીનું

ગીત – નગરે ગુંજ્યું

કંઠોપકંઠ.

 

સ્વર્ગલોકમાં

“દેવાનાં પ્રીય” હવે

ગુર્જરી ગીતો.

 

ભીલનાં ગાન

સાંભળી, મોહી પડે

મ્હાદેવ સ્વર્ગે.

 

ગુર્જર ટહૌકો

સંભળાશે જૈ છેક

સ્વર્ગલોકમાં.

 

દીવાળી–ગાણું

થંભ્યું; થથર્યું જાણો

દીવાળીટાણું.

 

– જુગલકીશોર

 

Posted in anukavyo | 4 Comments

પાંચ પુસ્તકોનો લોકાર્પણ વીધી – મનભાવન ઉત્સવ

 

Book Launching Photo

‘અમદાવાદ નેશનલ બુક ફેર 2016’માં લેખિકા અને કવયિત્રી લતા હિરાણીના પ્રકાશિત થયેલા નવાં પાંચ પુસ્તકો – ‘સંવાદ’, ‘ગુજરાતના યુવારત્નો’, ‘બુલબુલ’ તથા કાવ્યસંગ્રહો ‘ઝળઝળિયાં’ અને ‘ઝરમર’ના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ તા. 4 મે 2016ના રોજ સંપન્ન થયો.  ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના અધ્યક્ષ અને જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી ભાગ્યેશ જહા, સુપ્રસિદ્ધ અને લોકપ્રિય વાર્તાકાર રજનીકુમાર પંડ્યા, જાણીતા વિવેચક પ્રો. સુમનભાઈ શાહ, ડે. મ્યુનિસિપલ કમિશ્નર શ્રી દેવાંગ દેસાઇ અને અમદાવાદ બુક ક્લબના સંચાલક શ્રીમતી ખુરશીદજીના હસ્તે પુસ્તકોનું લોકાર્પણ થયું. જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા સાહિત્યકાર શ્રી રઘુવીર ચૌધરીની કાર્યક્રમની મુલાકાતથી સોનામાં સુગંધ ભળી. 

– લતા હિરાણી

Posted in samacharo | 10 Comments

જઠરાગ્ની દીવ્ય !

ફેસબુકીયમ્ !

એ જઠરાગ્ની દીવ્ય !

છંદ ; ઉપજાતી (પરંપરીત)

ભુખ્યાંજનોનો જઠરાગ્ની

એક દી’

બની જશે યજ્ઞની વેદીમાં રહ્યા

ભભુકતા અગ્ની સમો –

‘સમીધો’ એ માગશે,

વીશ્વસમસ્તમાં છુપાં

સંપત્તીઓના સહુ લૉકરોનાં !

ને

યજ્ઞની ભસ્મ બધે

– બધે જ હા –

ફેલાવીને વીશ્વખુણેખુણે શી

પાવીત્ર્યની એક નવી વીભાવના

સ્થાપી રહેશે –

જઠરાગ્ની દીવ્ય એ !!

– જુગલકીશોર.

 

Posted in kavitadan | 1 Comment

કુકડે કુક

– જુગલકીશોર.

કુકડો બોલે એટલે સવાર પડતી નથી; સવાર પડે એટલે કુકડો બોલતો હોય છે. પણ તોય સવાર પડે એટલે કુકડાએ બોલવું જ જોઈએ એવું કોણે કહ્યું ?

રવીવારે ઘરનાં અને આજુબાજુનાં સૌ સુરજ માથે આવેે પછી જ જાગતાં હોય છે. એ લોકોનું ‘કુકડે કુક’ રવીવારે કાયદો પાળતું નથી. મારા જેવા દરરોજ પાંચ વાગે જાગી જઈને મોર્નીંગ વૉકને બહાને બીજાંને કનડતા હોય છે તેઓ તો રવીવારેય – સુરજના ઉગતાં પહેલાં જ – કુકડે કુક કરી મુકનારા હોય છે. રવીવારે પણ તેઓ સુરજને વહેલો થવા દેતા નથી હોતા.

કુકડાઓ ભલે જાણતા નથી હોતા કે તેમનું કુકડે કુક માણસોને માટે કહેવતરુપ બનેલું છે. એમ તો ભસતાં કુતરાં કરડે નહીં એવી કહેવત પણ આપણે વાપરીએ જ છીએ ને; પણ તેની જાણકારી કુતરાંઓને હોતી નથી છતાં ભસવા છતાં તેઓ કરડતાં નથી ! ‘કરડનારાં’ તો જાણ કર્યાં વીના જ એકદમ આવીને પીંડીએ વળગી બેસતાં હોય છે. અને આવું કરનારાં કાંઈ કુતરાં જ હોય તે અનીવાર્ય નથી !

કેટલાંકોને તો ભસતાં રહેવાની જ ટેવો હોય છે. એમનું ભસવું સતત અને સદાય ચાલતું રહે છે. એને સાંભળનારાંઓનો પણ એક વર્ગ હોય છે. તે લોકો જથ્થાબંધ – કહો ને કે ટોળાબંધ ભસવાના કાર્યને ભગવાનનું કાર્ય ગણીને ભસનારની આરતી ઉતારતા રહે છે જેથી ભસવાનું કાર્ય વ્યાપક – ક્યારેક તો વૈશ્વીક બની રહે છે ! 

કુકડે કુક પણ એક જાતની ટેવ જ હશે ? કે પછી કુકડા લોકોનો એ “અંદરનો અવાજ” હશે ? અંતરાત્માના અવાજની આગળ કોઈનું કશું સંભળાય નહીં ત્યારે અંતરાત્માને પુછવાનું ભુલી જવાય છે કે ભાઈ, અંતરાત્મા ! તારો અવાજ એવો તે કેવો કે મારાથી બીજાની વાત ‘સાંભળવા’ ને ‘સમજવા’ની તક જ રહેતી નથી ? મારું કુકડે કુક કોઈના પણ ચીં ચીં ચીંને દબાવી દેનારું બની રહે તે ઠીક કહેવાય શું ?

પણ જવા દો. હવે તો ચીં ચીં ચીંને પણ તાકાત મળતી થઈ ગઈ છે. હવે અંતરાત્મા તો શું, ખુદ આત્મા કે પરમાત્મા પણ સામે આવીને પોતાનો “અવાજ” થોપવા બેસે તો તેનુંય સાંભળવાનો રીવાજ રહ્યો નથી. હવે તો અંતરાત્મા કે પર–આત્માનો ભેદ નથી. “બોલે એનાં બોર” “ન બોલ્યામાં નવ ગુણ”ને અવગણીનેય વેચાઈ જાય છે. 

જોકે તોય એક અવાજ અંતરમાંથી ફુટીને સંભળાવે છે કે હવે બહુ બોલવામાંય બહુ લાભ નથી…….

Posted in lekho | 1 Comment

પહેલું કોણ – વસંત કે કોયલ ?

– જુગલકીશોર

કુકડો બોલે તો જ સવાર પડે એવી ખાંડ કુકડાભાઈ ખાધાં કરે તો તે વાજબી ન ગણાય. ખાંડ આમેય મોંઘી ને નુકસાનકર્તા તો છે જ. એ જ રીતે, કોયલદંપતીએ પણ પોતાના સ્વરો થકી વસંત ખીલતી હોવાનો વહેમ ન રખાય.

તો શું વસંત પોતે કોયલની પ્રેરણા હોવાનો દાવો કરી શકશે ?

વાત તો વીચારવા જેવી જ છે. વસંતના આગમની અસરો વનસ્પતીથી લઈને માણસજાત સુધીનાં સૌ કોઈ પર વધતાઓછા પ્રમાણમાં પડતી જ હોય છે. પણ આપણા આ લખાણના શીર્ષકે મુકાયેલો પ્રશ્નાર્થ ઘણા પ્રશ્નો ટહુકાવે છે.

૧) વસંત તો બે માસ પુરતી જ રહે છે ને કોયલદંપતીના સુરો તો છે….ક ચોમાસા સુધી ટહુકાતા રહે છે તેનું શું ?

૨) કોયલદંપતીને એના પોતાના પ્રશ્નો હોય તેવી જ રીતે પોતાના આનંદો પણ હોય ! વસંત તો એક બહાનુ છે; મીસ્ટર એન્ડ મીસીસ કોયલને ટહુકવા સીવાયનાં પણ બીજાં ઘણાં કામો હોય છે એ બધાંને વસંતનો સંદર્ભ આપી દેવાની શી જરુર ?

૩) સામાન્ય રીતે, ગયા લેખમાં વંચાયું તે મુજબ પક્ષીઓમાં મધુર ગળું જેને અપાયું છે તે નરપક્ષી પ્રજનનકાર્ય ઉપરાંત માળો બનાવવામાં, ઈંડાં મુકાઈ ગયા પછી માદાને ખોરાક લાવી દેવામાં વગેરે વગેરે ઘણાં કામોમાં વ્યસ્ત હોય છે. (મનુષ્યોની માફક આ લોકો –?!–માં પણ નરજાતીને બહારનાં ને નારી જાતીને ‘ઘરનાં’ કામો રહેતાં હશે ? ન જાને.) એટલે એને આ સમામાં ગાતાં રહેવાનું જરુરી ગણાય. આમેય તે નર લોકો પોતે કરેલાં કામોને વધુ પડતાં ગાયા કરતા હોય છે !

૪) વળી આ સમયગાળામાં, કહેવાતી આળસુ એવી કોયલબાઈ પોતાનાં જ ઈંડાં સેવવાની જવાબદારી સુધ્ધાં બીજાના ઉપર નાખી દેતી હોવાથી કાગડદંપતીને છેતરીને એમને પોતાના માળેથી ભગાડવા માટે પણ કોકીલ–ભાઈલોગ બીઝી રહે છે. કોકીલભાયડો પત્નીની આળસને ટેકો આપીને ટહુકા દ્વારા કાગડદંપતીને ભગાડતો રહે છે. એ કારણે કોકીલનું ટહુકવું વસંતને ખભે મુકવાની શી જરુર ?

૫) વીશ્વનું સંચાલન કોણ કરે છે ? અહીં ઈશ્વરને વચ્ચે લાવીશું તો પાછા કેટલાક સુધારકોના બેસુરા ટહુકા આ લખનારને સાંભળવા પડશે ! એટલે વીશ્વના સંચાલનનું કામ કુદરત માથે નાખીને કહીએ કે કુદરતને મન તો પક્ષીઓ શું કે માણસો શું, કે ખુદ ઋતુઓ શું – સૌ સરખાં. જે કુદરતે વસંતનું ટાઈમટેબલ ગોઠવ્યું છે એ જ કુદરતે કોયલકપલને પણ ટહુકવાની પ્રેરણા આપી છે ! પશુઓને પણ એમના સમયચોગઠાં ગોઠવી જ આપ્યાં છે…(માણસજોડકાંઓને ટહુકવાનો સમયગાળો આપ્યો જ નથી કારણ કે કુદરતે એને બુદ્ધી આપીને બુદ્ધી વગરનો કરી મુક્યો હોઈ તે લોકો નવરાત્રીમાં કે ભાતભાતના મેળાવડાઓમાં ટહુકવાનું કામ કર્યે રાખતા હોય છે.) એટલે વસંતને ને કોયલના ટહુકવાને કોઈ સંબંધે બાંધવાનો શો અર્થ ?

૬) કેટલાકો એવુંય કહેતાં હોય છે કે, આંબે એક બાજુ શાખ તૈયાર થતી હોય છે ને કોયલને એ જ ટાણે ચાંચની માંદગી આવતી હોય છે. એટલે એ બન્ને જણાં, “હાય હાય, અમે તો કેરી ખાધા વીના રહી ગયાં” એવા નીસાસા નાખે છે જેને નવરા કવીઓ પંચમસુરમાં ખપાવે છે ! (કેટલાક ટુથપેસ્ટવાળાઓ એટલા બધા ઉતાવળા હોય છે કે તમારી ટુથપેસ્ટમાં મીઠું છે ? કે તમે કોલસો ઘસવાનું જાણો છો ? જેવા સવાલો આકાશમાંથી ઉતરીને પુછતા હોય છે. એમનું ચાલે તો આ સમયમાં કોયલલોકોને પણ પુછે કે તમે લોકો ટુથપેસ્ટ કેમ વાપરતા નથી ? અમે તો ચીત્રવીચીત્ર  ટુથબ્રશો પણ બનાવીએ છીએ. તમારા લોકોની કારોબારીમાં ઠરાવ કરીને અમારાં બ્રશ ને પેસ્ટનો રીવાજ કરાવી દ્યો તો ભારતમાં તો અમારું જ ચલણ છે તો ભેગાભેગું તમારુંય ગોઠવી દઈએ.)

ટુંકમાં મારા ભૈ, વસંતને ખીલે તેમ ખીલવા દઈએ અને કોયલને “બોલે તેમ બોલવા દઈએ; આપણે ગામભજનમાં રહીએ.” (ગામ શબ્દ ભુલથી વાપર્યો નથી ! નેટજગતમાં રામ કે કોઈ પણ ભગવાનનું નામ લેતાં બીક લાગે છે. કેટલાકો ભગવાનનું નામ સાંભળતાં જ ટહુકવા માંડે છે.)

એક વધારાનો સવાલ : કુદરતપ્રેમીઓ ઉતરાણમાં પક્ષીઓની જે ભાવનાથી ચીંતા કરે છે તેમ કાગડાના માળામાંથી કોયલ દ્વારા ફેંકી દેવાતાં ઈંડાં અંગે કેમ વીચારતાં નહીં હોય ?! જોકે આ સવાલને રાજકીયરુપ મળી જાય તો કાગડાપક્ષ અને કોયલપક્ષ એમ બે પક્ષોને છેક સંસદ સુધી ઝઘડવાનું સરસ બહાનું મળી જાય !

અસ્તુ.

Posted in lekho | 2 Comments

કાલે કોયલ ‘બોલી’ (?)

– જુગલકીશોર

ગઈ કાલે સવારે આ વરસનો એનો પહેલો ટહુકો સાંભળ્યો એટલે વસંત તો મારે કાલથી બેઠી. હવે એ વસંતબા એના સુરેસુરે ચાલશે ને દોડશેયે ખરી. આખો ઉનાળો એના ટહુકા મારી આસપાસના જ નહીં, મનનાય આકાશમાં ગુંજતા રહેશે. જોકે શહેરના વસ્તીવધારાએ વૃક્ષોની વસ્તીનો કરેલો ઘટાડો આ ટહુકાઓમાં મોંઘવારીની જેમ નડતો રહ્યો છે. એટલે એકાદ ટહુકો પણ પડે એટલે જાણે કે આપણે તો ઉત્સવોની મોસમ આરંભાઈ !

કોયલને પંચમ સુરની ગાયક કહી છે. પણ જાણકારો તેને માન્ય કરતા નથી. પંચમ સુરે જ તે ગાય તે સો ટકા વાત સાચી ન પણ હોય. પરંતુ કોયલના ગાન વીશયક બીજાય કેટલાક વાંધા રહ્યા છે.

કોયલ ‘બોલી’ એમ કહેવું પણ સાચું નથી. ખરેખર તો પક્ષીઓમાં ભગવાને રુપ અને ગળું નર પક્ષીને જ આપ્યું છે. કોયલદંપતીમાંનો નર જેને કોકીલ કહ્યો છે તે જ ગાનારો જણ છે. એટલે કોકીલ ‘બોલ્યો’ એ જ (વ્યાકરણની રીતે પણ) સાચું કહેવાય. ને જ્યારે એના ટહુકાની વાત હોય ત્યારે તો એને માટે બોલવું ક્રીયાપદ એ અલ્પોક્તી ગણાય ! કોકીલ બોલ્યો એમ કહીને એના ટહુકાને ઓછો આંકી શકાય નહીં.

આપણા એક દુહામાં કહ્યું છે :

“કોયલડી ને કાગ, એનો વાને વરતારો નહીં; પણ જીભલડીએ જવાબ, સાચું સોરઠીયો ભણે.”

આમાં પણ એક લગરીક ખામી રહી ગયેલી જણાય છે. જીભથી જ ફકત નહીં, આ બન્ને કાળીયાઓ વાન (રંગ)થી પણ થોડક જુદા છે. કાગડાનો કાળો રંગ અને આ કોકીલનો કાળો રંગ એના પરની ચમકથી જુદા પડે છે. કોકીલની કાળાશને એક ગજબની ચમક આપીને કુદરતે પેલા દુહાને થોડો ભોંઠો પાડ્યો છે. વળી કાગડી ને એનો વર બન્નેના રંગ લગભગ સરખા હોય છે જ્યારે કોકીલ કરતાં કોકીલા, મહેંદીથી રંગેલા માથાના વાળ જેવા રંગની હોય છે. એટલે એ બેઉ જણાંમાંય કોકીલનો પક્ષ લઈને એને જાણે લાગવગથી તારવ્યો છે !

આ બેણ જણાં પક્ષીઓની દુનીયામાં અવાજના જાદુને કારણે જુદાં પડે છે પરંતુ માળું બહુ શરમાળ કપલ છે એ ! એનો ટહુકો સાંભળીને ઝાડ ઉપર એને શોધવા મથો તો ભાગ્યે જ નજરે ચડે ! સંતાઈને ટહુકા રેલનારો આ સુરેશ્વર પોતાનું પ્ર–દર્શન ભાગ્યે જ થવા દેતો હોય છે.

અને હા, એક વાત કહીને કોકીલાનેય ન્યાય તો આપવો જ રહ્યો. ભાઈસાહેબ ભલે સતત તાર સ્વરે રીયાજ કરતા રહે પણ વચ્ચે વચ્ચે કૌં કૌં કૌં કરીને સાવ નીચા સ્વરે એની ધરમપત્નીય જે સુર પુરાવતી રહે છે તે જોતાં નકરી મીઠાઈ ખાધા પછી જેમ થોડું નમકીન ભારે મજેનું લાગે તેમ કોકીલાનો ‘સાથ’ પણ આ સુરસમ્રાટની મહેફીલને જમાવી દેતો હોય છે.

તો, આજે,  ગઈકાલે સાંભળેલા, વસંતના આગમનની વધાઈના ટહુકાનું સ્વાગતમ્ !!

Posted in lekho | 3 Comments

છોડ હવે તો !

છોડ હવે તો !

કરગરવાનું છોડ હવે તો,
થરથરવાનું છોડ હવે તો.

ખળખળ વહેતા ઝરણા જેવું રમવું તારે,
ખળભળવાનું છોડ હવે તો.

મુક્ત હવામાં પુમડા જેવું તરવું તારે,
દફ્તરવાનું છોડ હવે તો.

ઘરની ચાર ભીંતે લટકે સંસ્કાર–સુહાગો ?
ઘરઘરવાનું છોડ હવે તો.

વાસણ–કપડાં–વાસીદામાં સઘળું તારું
પરહરવાનું છોડ હવે તો.

હાડ–ચામડાં–મુત્રમળોને બહુબહુ ચુંથ્યાં
હડવાવાનું છોડ હવે તો.

ગંધારી આધુનીકતાના ટોળા સામે
ટળવળવાનું છોડ હવે તો.

‘સદા સદા’ની ધર્મગ્લાનીમાં સદીઓ વીતે –
‘સંભવવાનું’ છોડ હવે તો.

કથાપોથી, મંદીરમસ્જીદે બેઠો એને
ગણગણવા,
ખણખણવાવાનું છોડ હવે તો.

 

– જુગલકીશોર

Posted in gazal | 6 Comments

બંધ કર !

તિરાડમાંથી દેખવાનું બંધ કર;

અણજાણ રહીને પેખવાનું બંધ કર.

છે વીરતા લડવામાં સામી છાતીએ,

છુપાઈને તીર ફેંકવાનું બંધ કર.

છે છેતરીને છેતરાવું છેવટે –

તું આંખમાં ધૂળ ઝોંકવાનું બંધ કર.

દુર્ગંધ પર લીંપણ ટકે સુગંધનું ?

અત્તર લગાડી મહેંકવાનું બંધ કર.

બે પાંખ ને એક ચાંચ છે તારી કને ?

‘સંગીત’ નામે ‘ચહેકવા’નું બંધ કર.

લેખક થયો ? જો, શબ્દની ભીતર જરા –

તું ફોતરાં આલેખવાનું બંધ કર.

છે સત્યને સોનાતણું ઢાંકણ કઠણ;

ના ખૂલશે – તું વ્હેમવાનું બંધ કર.

– જુગલકિશોર

Posted in gazal | 8 Comments

આવતી કાલનું શીક્ષણ !

કેળવણી અને શીક્ષણને કાંઈક જુદાપણું છે. જે શીક્ષણ માણસને જીવન માટે કેળવી શકતું નથી તે શીક્ષણ વાંઝીયું રહે છે તેવી મતલબનું દર્શક કહેતા. જે કામનું છે તે ભણાવાય નહીં ને ભણાવાય છે તે કામનું ન બને તેને શીક્ષણ કઈ રીતે કહેવાય ?

નાના નાના કોર્સીઝ દ્વારા યુવાનોને જીવન માટે જે જોઈએ તે અને તેટલું આપવાવાળા તાલીમવર્ગો ઠેરઠેર ચાલતા જ હોય છે. પણ એને શીક્ષણ કે કેળવણીના નામે ઓળખી શકાશે નહીં.

નઈતાલીમનો વીચાર વર્ધાસંમેલનમાં ગાંધીજીએ આપ્યો પછી સમગ્ર દેશમાં એના અનેક પ્રયોગો થયા. આજે પણ તે ચાલી જ રહ્યા છે બલકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાનાભાઈ ભટ્ટ દ્વારા સફળતાપુર્વક અમલમાં મુકાયેલા શિક્ષણના સીદ્ધાંતોને કેટલેક અંશે સ્વીકારાયા છે એમ પણ કહી શકાય.

આ નઈતાલીમ તે કેળવણીની એવી પ્રક્રીયા છે જેમાં અનીવાર્યરુપે આવતું છાત્રાલયજીવન વીદ્યાર્થીને સમગ્ર જીવનના પાઠો શીખવે છે. સમય જતાં કેળવણીનાં કાર્યોમાં, જેમ બીજે બધે બને છે તેમ નીષ્ઠાનું તત્ત્વ ઝાંખું પડતું જણાશે પણ આવા સંજોગો એક અનીવાર્ય પ્રક્રીયારુપ હોઈ તે કાયમી નબળાઈ તરીકે જોવાતા નથી.

આજે હવે જ્યારે નેટજગતમાં અનેક પ્રકારનાં સંશોધનો દ્વારા શીક્ષણના સાધન–માધ્યમરુપ વીવીધ ડાઈમેન્શનલ પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે ત્યારે અને ખાસ કરીને જ્યારે વીજાણુ ઉપકરણો હાથવગાં બની રહ્યાં છે ત્યારે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ને એનો પ્રચાર કરવાની સહેજે ઝંખના રહે. હવે વર્ગમાંનું શીક્ષણ કોમ્પ્યુટરથી પણ આગળ હથેળીમાંના મોબાઈલ ફોનના સ્ક્રીન મારફતે મળવાનું બની રહ્યું છે ત્યારે શાળાનો વર્ગરુમ અને વીદ્યાર્થીઓનો પરસ્પરનો થોડાકેય કલ્લાકોનો સંપર્ક તથા શીક્ષકો સાથેનો સન્માનનીય સંબંધ પણ બંધ થવાની ઘડીઓ ગણાવા લાગી છે !
હવે, “આપણ સૌ સાથે રહ્યાં તને સાંભરે રે ? હાજી બાળપણાની પ્રીત, મને કેમ વીસરે રે !!” આ પંક્તી વર્ગરુમથી પણ ગઈ સમજો ! હવે કોમ્પ્યુટરના પડદેથી જ સીધું ઘરે બેઠાં ભણવાનું મળી જવાનું હોઈ વર્ગરુમની અનેકાનેક ઉપયોગી બાબતો કે સંબંધોના જીવનોપયોગી તાણાવાણા રહેવાના નથી.

આધુનીકતાના પ્રચારકો વૈજ્ઞાનીક શોધોને અત્યંત મહત્ત્વ આપીઆપીને કેટલુંક સુકાં ભેળું લીલું પણ બળી જવા દેતા હોય છે. એમને સમયની જાણે કે બહુ કીંમત હોય ને બધાં ઉપકરણો વીદ્યાર્થીના સમય–શક્તીને બચાવીને જાણે કે દેશના વીકાસમાં વાળવા–વાપરવાનાં હોય તે રીતે કોમ્પ્યુટરી સાધનોની માળા જપ્યે રાખે છે. છાત્રાલયજીવનની જ જેમને કીંમત નથી તેઓને વર્ગરુમમાંથી પણ દુર થતું જતું શીક્ષણ ક્યાંથી ખટકે ?! વર્ગરુમમાં અનેક ને અકળ કારણોસર વીદ્યાર્થીઓ હાજર નથી રહેતાં તેવી ફરીયાદ હવે કાયદેસર રીતે ફરીયાદ નહીં રહે ! વીદ્યાર્થીઓ ઘરે રહીને હોમવર્ક જ નહીં પણ સમગ્ર અભ્યાસક્રમો પુરા કરી નાખશે તેમાં આ લોકોને ગૌરવ દેખાશે. પાંચ–છ કલ્લાકનો વીદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સંબંધ પણ પુરો થઈ જતાં સામાજીકતા જ નરી ગુમ થઈ જાય તો શી નવાઈ ?! આ દુરદર્શી ને દુરકર્મી ઉપકરણો વડે શીક્ષણનો સામાજીક સંદર્ભ જ જાણે કે નાશ પામવા જઈ રહ્યો છે !!

શહેરો રાક્ષસપેટા ખાઉધરા બનીને ગામડાંઓને ગળી જવા માંડ્યાં છે; ‘ભાઈએ ભાગ’થી ખેતરના થતા ટુકડાઓની માફક સંયુક્ત કુટુંબો હવે શરીરને વધુમાં વધુ ઉઘાડાં કરી મુકતાં ફેશનેબલ કપડાંની જેમ ટુંકાતાં જઈને વ્યક્તીને ઉઘાડો પાડી રહ્યાં છે ત્યારે પછી શીક્ષણનો શો વાંક ?!

આવતીકાલનું શીક્ષણ કદાચ સમાજ સાથેનો સંદર્ભ જ સપુચો કાઢી નાખે તો કશી નવાઈ ?

Posted in educational | 4 Comments

પહેલું સુખ તે – (આ–રોગ્યપ્રયોગો – ૯)

જાતે નર્યા રહેવાની બાબતને જીવનનું “પહેલું સુખ” કહ્યું છે.

“શરીરે સુખી, તે સુખી સર્વ વાતે” એવું પણ આયુર્વેદના એક વૈદ્યકવીએ લખ્યું છે….

“શરીરમાદ્યં ખલુ ધર્મ સાધનમ્” એ સુત્ર બહુ જાણીતું છે.

સાજાનરવા રહેવું તે કોની ગરજે ? આપણી પોતાની જ ગરજે ને ? તો પછી સાજા રહેવા માટેની જાહેરાતો લોકો શા માટે કરતા હશે ? જેમને સાત વાર ગરજ હશે તેઓ ગમે ત્યાંથી પણ જાણકારી મેળવીને નુસખા શોધી લેશે, (ત)મારે પંચાત કરવાની જરુર શી પડી ?

આ અને આવા અનેક સવાલો આરોગ્યની વાતો લખનારને કોઈ પુછે, કે પછી તે પોતે જ આવા સવાલોને ઉભા કરીને જાત સાથે ચર્ચે તે સહજ છે. મારા આ–રાગ્ય પ્રયોગોના આ લગભગ છેલ્લા પ્રકરણમાં આ વાત મુકીને હવે આ સવાલોને પણ સૌ સમક્ષ મુકી દઉં ! મારા પ્રયોગો ફક્ત ને ફક્ત મારા પુરતા જ હતા. પણ બ્લૉગ ઉપર જેમ સૌ પોતપોતાના ફોટા જાતભાતની પોઝીશનમાં પાડીને મુકે છે તેમ મેંય મારી વાતોને જાહેર કરી…ને એટલે જ આ આઠેય લખાણોનું મહત્ત્વ મારાથી આગળ કોઈનેય માટે ન હોય તે સહજ છે.

કોઈ પુછે કે તબીયત કેમ છે ? તો જવાબમાં આટલું જ કોઈ કહે કે –

“રોજ નીયમીત ભુખ લાગે છે ને રાતે સારી ઉંઘ વગર દવાએ આવે છે” તો તે જવાબ આપનાર – જો ખોટું ન બોલતો હોય તો – સાચ્ચે જ તંદુરસ્ત ગણાય. બાકી તો દવાખાનાં અને ડૉક્ટરોનાં બીલ ભરીભરીને જીંદગી વીતાવનારાં ઘણાં લોકો હોય છે. કહેવાય છે કે દાગતરની કારનાં પૈડાં આપણી માંદગીને કારણે ફરતાં રહે છે. ઝઘડાઓ વકીલોનાં ઘર ભરવા માટે હોય છે ! ને ફ્રીઝ વગેરે ઉપકરણો પણ દાગતરોની સેવામાં હોવાનું કહી શકાય. ને કહેવામાં અતીશયોક્તી લાગે તો માફામાફ.

સાજા રહેવાની પોતાની જ ગરજ ધરાવીને સમજનારો માણસ દાતણથી શરુ કરીને રાતે પથારીમાં પડવા સુધીની ક્રીયાઓમાં કેટલો જાગૃત છે તેના ઉપર ‘પહેલાં સુખ’ નો આધાર રહે છે…..મને આ ૭૩મા વરસના પગથીયે આટલું સુઝ્યું તે લખ્યું. મારું લખ્યું મારે જ વાંચવાનું હોય; પણ લાઉડ થીંકીંગની જેમ કીબોર્ડ–રાઈટીંગની ખણથી વીશેષ આને ન ગણવું એટલું જણાવીને આ પ્રકરણે, અહીં અટકું.

સાજાનરવા લોકો સાજાનવરા પણ હોય છે ! મારી આ નવરાશની પળો મને મુબારક. કોઈનેય તેમાં મજો પડ્યો હોય તો તે મારો પરમ આનંદ.

“સર્વથા સૌ સુખી થાઓ, સમતા સૌ સમાચરો, સર્વત્ર દીવ્યતા વ્યાપો, સર્વત્ર શાંતી વીસ્તરો !!”

Posted in lekho | 2 Comments

ડાબે પડખે સૌ કોઈ સુએ…..(આ–રોગ્યપ્રયોગો – ૮)

નાના હતા ત્યારે મોટીબહેને વાતવાતમાં એક મુક્તક કહેલું. સાંભળતાં ભેગું જ યાદ રહી ગયેલું :

ડાબે પડખે સૌ કોઈ સુએ, જમણે પડખે  જોગી;

ઉંધાં સુએ અઘોરી, ને ચત્તાં સુએ રોગી !!

ભોજન અંગેનો પ્રયોગ સાતમો મુકાયા બાદ, વચ્ચે નવા બ્લૉગની જાહેરાત આવી ગઈ

(૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !!

તેથી આ આજે આઠમા હપતે જમ્યા પછીની એક પ્રણાલી મુકવાનો ‘વચાર’ હતો જ. એમાં વળી આજે જ ‘બા–બામેઈલ’ નામક સાઈટ પર આ જ બાબતે લખાણ જોઈને મારી વાતને જબરો ટેકો મળી ગયો……http://www.ba-bamail.com/content.aspx?emailid=19149

ડાબું પડખું જમ્યા પછી યાદ રાખવા જેવું છે. એને આયુર્વેદમાં વામકુક્ષી કહે છે. જમ્યા પછી, ઝોકું ન આવી જાય તેની કાળજી સાથે, ડાબે પડખે પાંચદસ મીનીટ સીધા સુઈ રહેવા જેવું છે. જમવામાં ઉતાવળ થઈ ગઈ હોય, કે વધુપડતું ખવાઈ ગયું હોય અને પેટ ભારે લાગતું હોય તો આ વામ–પ્રયોગ (હઠયોગ નહીં !) કરવાથી પેટને હળવું કરવામાં આંતરડાંમાં રહેલો ગૅસ બહાર આવી જઈને ‘જાણ કરે’ છે કે હવે બહુ વાંધો નહીં આવે !

આ ગૅસત્યાગને માટે જમ્યા પછી સાવ ધીમે ડગલે, જાણે ટહેલતાં હોઈએ એમ સો–દોઢસો ડગલાં ચાલવું પણ ઉપયોગી થાય છે. જોકે જમ્યા કેડ્યે ચાલવા બાબતે એક શ્લોક ક્યાંક વાંચ્યાંનું યાદ આવે છે જેનો અનુવાદ કાંઈક આવો થાય છે :

“જમ્યા પછી દોડવાથી મૃત્યુ પણ તારી પાછળ દોડીને આવશે;

જમ્યા પછી ઝડપથી ચાલવાથી મૃત્યુ તારી પાછળ ઝડપથી દોડીને આવશે;

જમ્યા પછી ચાલવાથી મૃત્યુ પણ પાછળ પાછળ ચાલવાનું ને બેસવા–સુવાથી મૃત્યુ પણ એમ જ કરશે !”

એટલે જ તો કહ્યું ને કે જમ્યા બાદ ટહેલતાં હોઈએ એમ ડગલાં ભરવાં…..

એક ત્રીજી રીત પણ છે, ગૅસમુક્તીની. એમાં વીરાસનમાં બેસીને બન્ને હાથનાં અંગુષ્ઠ સાથે તર્જની તથા અનામીકા આંગળીઓને ભેગી રાખવાથી પણ ગૅસસીદ્ધી પ્રાપ્ત થતી હોવાનું સાંભળ્યું છે.

પણ હશે; આ તો સાંભળેલી વાતુંના વડા છે. વામકુક્ષીને શાસ્ત્રીય ગણવામાં આમ તો વાંધો નહીં. છતાં જમ્યા પછી સીધું કામધંધે લાગી જવાની વાતે, ને એમ કરીને “પેટના દુખાવા” દુખાવા વહોરી લેવા ન પડે તેમ ગણીને આટલું લખ્યું. પ્રયોગ કરવા માટેની મંજુરી તો અનુભવીને કે કોઈ વૈદ્યને પુછીને જ મેળવવી રહી.

ડાબા પડખે રાતે સુવાની વાત લાંબી ગણાય. એની સાથે અનેક બાબતો જોડાયલી હોય. અઘોરીની જેમ ઘૉરનારાઓ ઉંધા સુવે છે. રોગીઓ મોટા ભાગે ચત્તા સુવે છે તેવું નીરીક્ષણ છે, બાકી જમણે પડખેવાળી વાત તો યોગીઓની સાથે પનારો પડ્યો હોય તેઓ જ કહી શકે.

તો કહો, હે વાચકજી ! હવે પછીનો આપનો કાર્યક્રમ કેવો હોઈ શકે ?

Posted in lekho | 1 Comment

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !!

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !

એક નવયુવાને લીધેલો વીશીષ્ટ સંકલ્પ !! સંકલ્પને બેઠું એક સુફળ. નામ છે “સંનિષ્ઠ કેળવણી” !!

એ છે એક નવો બ્લૉગ : https://shikshandarshan.wordpress.com/ (હા, પણ એને ખોલી શકાશે ભારતીય સમય પ્રમાણે તા. ૨૬મી જાનેવારીની વહેલી સવારે ૦૦.૩૦ કલાકે !)

મારે, તે પ્રવૃત્તી ક્રાંતીકારી કેળવણી વીષયક હોવાને કારણે જ એમાં જોડાવાનું બન્યું છે – મારું સમગ્ર શીક્ષણ આ જ ઢાંચામાં થયું હોઈ અ–નીવાર્યરુપે એની પૃષ્ઠભૂમાં !!

તો, મળીશું ત્યાં જ, તે દીવસે ને તે સમયે. સૌને ભાવપુર્ણ નીમંત્રણ સાથે, – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––

એક વખત વિનોબાજીને એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું,

‘શું ભૂદાન આંદોલનમાં જોડાવા માટે અમારે કૉલેજ છોડી દેવી જોઈએ ?’ વિનોબાજીએ જવાબ આપ્યો, ‘ભૂદાનમાં ન જોડાવું હોય તો પણ કૉલેજ છોડવી જોઈએ..’

દુનિયામાં ઘણા લોકોના આખેઆખા જીવન કોઈ જ અર્થ વગર ગુજરી જાય છે. યુવાની પૈસા કામવામાં અને પછીનું જીવન એ પૈસાને સાચવવામાં પૂરું થઈ જાય છે. પહેલાં ભણો પછી નોકરી કરી પૈસા ભેગા કરો પછી લગ્ન અને રિટાયર્ડ લાઈફ. હું માનું છું કે આ બધું જ મોટાભાગના લોકો માટે જરૂરી છે, પણ કદાચ અમુક લોકો માટે નહી. હું આ ચક્કરમાં બંધાતાં પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉકેલ શોધવા માંગુ છું. મારા જીવનનો અર્થ શોધવા માગું છું. હું કયા કામ માટે આ દુનિયામાં આવ્યો છું તે જાણવા માગું છું. મારી આત્માના પોકારને સાંભળી તેને અનુસરવાની હિંમત બતાવવા માંગુ છું. તો જ તો હું ખરો યુવાન.

મારા મનમાં સદાય પ્રશ્નો થાય, ‘આ માણસ, કે હવે તેને દરેકના વિકલ્પો શોધવા પડયા ? ન્યાય તંત્રના વિકલ્પો, રાજનીતિના વિકલ્પો, જીવનપદ્ધતિના, શિક્ષણપદ્ધતિના વિકલ્પો, શુદ્ધ હવાના વિકલ્પો…’જયારે તે આ વિકાસની દોડમાં ભાગતો હતો ત્યારે તેને આ બધાંનું કશું જ ભાન ન રહ્યું ?

કોઈક જગ્યાએ આત્મહત્યાઓ થાય છે; કોઈક જગ્યાએ આતંકવાદી હુમલા, ક્યાંક ભૂખમરો છે તો ક્યાંક નિરક્ષરતા… આ બધી જ સમસ્યાઓ આપણી સમાજવ્યવસ્થાનું સાચું ચિત્ર આપણી સામે ખડું કરે છે. આ બધું જ, આપણે જ બનાવેલી સિસ્ટમમાં થાય છે. હા, આપણે બનાવેલી – કારણ આપણે તો લોકશાહીમાં જીવીએ છીએ અને આપણી પાસે તો હ્યુમન રાઇટ્સ છે ને !

ઉપરની દરેક સમસ્યાને લોકો પોતપોતાની રીતે ઉપર ઉપરથી હલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પણ મારા મતે સમસ્યાનો ઉકેલ મૂળિયાંમાં છે. મૂળિયાં એટલે સમાજ વ્યવસ્થા – જે માણસ ઘડે છે. અને માણસ ઘડાય છે ‘શિક્ષણ દ્વારા’, ‘કેળવણી’ દ્વારા. કેળવણી જ માણસને બદલી શકે, તેનું હૃદય પરિવર્તન કરી શકે અને વિશ્વશાંતિનો સંદેશ ફેલાવી શકે.

ભારતમાં ગાંધીજી, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, સ્વામી વિવેકાનંદ, જ્યોતિબા ફૂલે, વગેરે મહાનુભાવોએ કેળવણીનું દર્શન આપ્યું છે. જે માનવજાતને વિશ્વશાંતિ તરફ લઈ જવા સક્ષમ છે.

ગુજરાતમાં લોકભારતી અને દક્ષિણામૂર્તિ જેવી સંસ્થાઓ તથા શિક્ષણના ભેખધારી હજારો કેળવણીકરો છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચી એક નવી સમાજ વ્યવસ્થાના પાયા નાખી રહ્યા છે…

ચાલો આપણે તેમના જીવનસંગીતને જાણીએ… અને તેમાંથી પ્રેરણા લઈએ…

“વિનોબાજી કહેતા કે આઝાદી પછી તરત આપણે શિક્ષણવ્યવસ્થા બદલવામાં ચૂકી ગયા.”

પણ હવે જાગવું જ રહ્યું… હું તો પૂરેપૂરો મથવાનો છું… શું તમે સાથ આપશો ?

(ફક્ત ટેલિફોન પરની વાતથી જ મને સાથ આપવા એક વ્યક્તિ તૈયાર થઈ; યોગાનુયોગ તે નઈતાલીમની જ વ્યક્તિ,  જુગલકિશોરભાઈ – જુકાકા ! આ બ્લૉગ દ્વારા જે કાંઈ કાર્યો હું કરવા માગું છું તેમાં તેમનો પૂરો માર્ગદર્શક–સાથ મળવાનો છે.)

બ્લૉગવાચન દ્વારા એક વાચકરૂપે અને ક્યાંક, કોઈક પ્રસંગે લખાણ વગેરે દ્વારા આપ સૌ પણ મને સાથ આપશો એવી આશા રાખું તો નિરાશ નહીં જ થવાય તેવા વિશ્વાસ સાથે –
સાભાર,

મિહિર પાઠક
‘સંનિષ્ઠ કેળવણી’ – shikshandarshan.wordpress.com/
વ્યક્તિગત વેબ પેજ – mihirism.github.io/

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

મિહિરનો ખાસ પરિચય અહીં :

http://yourstory.com/2015/04/learnlabs-mihir-pathak/

mihirism.github.io/portfolio/mihir_portfolio.pdf

Posted in educational | 5 Comments