ઉત્તમ અનુવાદીત વાર્તાઓ માણો !

‘ભૂમિપૂત્ર’ના છેલ્લા પાને આવેલી વાર્તાઓ ‘વીણેલાં ફૂલ’ના નામે પુસ્તીકાઓના સ્વરુપે બહાર પડી છે. તેના 18 ભાગ છે. દરેક ભાગમાં 40 વાર્તાઓ સમાવવામાં આવી છે. બીજી ભાશાઓની વાર્તાઓને ગુજરાતીમાં અવતારવા માટે આપણે ‘હરિશ્ચંદ્ર’ (સ્વ. કાન્તાબહેન અને સ્વ. હરવિલાસબહેન)ના રુણી છીએ.

જે વાર્તાઓ મને વધારે ગમી છે તેને મારી અનુકુળતાએ ઈન્ટરનેટ મારફત વહેતી મુકવાનો મારો ઈરાદો છે જેથી કરીને ખાસ તો પરદેશમાં રહેતા વડીલો તે માણી શકે.

આ સાથે પહેલી વાર્તા (ઉંઝા-જોડણીમાં) મોકલું છું. જો આવી વાર્તાઓ ભવીષ્યમાં પણ તમને મળતી રહે તેમ તમે ઈચ્છતા હોવ તો રીપ્લાયમાં મારા ઈમેઈલ આઈડી inkabhai@gmail.com ઉપર

‘yes’ લખીને તમારું નામ નોંધાવશો.

તમારા પરીચીતોને આ મેલ ફોરવર્ડ કરવા વીનન્તી.

– વીક્રમ દલાલ
ટે.નં. (02717) 249 825 / e-mail : inkabhai@gmail.com

Posted in 'madhukari' | 11 Comments

સ્વાગતમ્ શરદ !

શ્રી શરદ શાહને જન્મદીને

આવી ઋતુ શરદની, અહીં શારદી જો,

નીરભ્ર આકાશ મહીં –

“ઉગ્યો પ્રફુલ્લ અમીવર્ષણ ચન્દ્રરાજ !”

આ નેટનું વીસ્ફુર્યું આભ કેવું

ઝીલી રહે ‘શરદ’ની મધુ ચાંદની, ને

માણી રહે સુફલ ગોઠડી નેટમીત્ર સૌ.

પ્રાગટ્યનો દીનસુભગ શો આ શશાાનો !

સૌને વહેંચી દઈ શીતળ ચાંદની ને

પોતે સ્વયં નીજનીમગ્ન રહે સુશાંત.

શશા તણો શારદી સ્નેહ સૌમાં

પ્રકાશતો નીત્ય રહે 

અને હા,

પ્રકાશનાં પર્વ હજી હજી હ્યાં

સૌ ઉત્સવી એમ રહો સદાય !!

– જુગલકીશોર.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

Posted in kavitadan | 6 Comments

ચાર રસપ્રદ ને સંઘરવા જેવાં પુસ્તકો અરધાથી પણ ઓછી કિંમતે મેળવો !!

(પુસ્તકને સંસ્કૃતિના વાહકો માનનારા પુસ્તકરસિકોને જણાવતાં આનંદ અનુભવું છું. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને પ્રેમ કરનારાં સૌ કોઈ માટે નેટગુર્જરીના આ પાના પર આજે એક રોમાંચિત કરનારા સમાચાર આપવા છે ! પોતાના ને અન્ય પરિચિતોને ઘરે એક સાંસ્કૃતિક થાપણરૂપ કિંમતી ભેટ આવનારા મહાપર્વો નિમિત્તે આપ સૌ પહોંચાડી શકો એવી તક ઊભી થઈ છે !! વાંચો આ મનભાવન યોજના – જુ.)

અહીં તત્કાલ પ્રકાશિત કરવા ધારેલાં ચારેક પુસ્તકોની વિગતો અને યોજના આપી છે. અત્યારે તો આપ પ્રત્યેક પુસ્તકની કેટલી નકલો મંગાવવા ઇચ્છો છો તેની જાણ જ કરવાની છે. પુસ્તકો પ્રગટ થયેથી આપે રકમ મોકલવાની રહેશે. અલબત્ત, આગોતરી રકમ મોકલવા ઇચ્છો તો નીચે વિગતો આપી જ છે.  રકમ મોકલ્યાની જાણ ફોન અથવા ટપાલથી કરવાનું અનિવાર્ય ગણાય.

૧) મનીષીની સ્નેહધારા : (દર્શકના રેણુકા પારેખને લખેલા પત્રો.) દર્શક આપણા બહુપરિમાણી સંસ્કૃતિપુરુષ હતા. તેમણે અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે પણ વિપુલ પ્રમાણમાં પત્રો લખ્યા છે. એમના પત્રો એટલે “ચેતો વિસ્તારની યાત્રા” અને “પત્રતીર્થ” (મૃદુલાબહેનનાં બે પુસ્તકો). દર્શક જે રીતે પોતાનું અંતરંગ મનોજગત અને જીવનકેન્દ્રી મૂલ્યવાન ચિંતન પ્રગટ કરે છે તે વાચકને પણ સમૃદ્ધ કરે છે…..આ પુસ્તક ડેમી સાઇઝમાં ૨૫૦ પાનાંનું થશે. મુદ્રિત કિંમત રૂ. ૨૨૦/– પણ આગોતરી વર્ધીથી રૂ. ૯૫/–માં અપાશે.

૨) ભગવાન બુદ્ધ અને તેમનો ધર્મસંદેશ : ભગવાન બુદ્ધના તેઓ ઊંડા અભ્યાસી હતા. તેમની બે નવલકથાઓમાં તે દેખાઈ આવે છે. તેમના પુસ્તક “ભગવાન બુદ્ધ અને તેમનો ધર્મસંદેશ” નામની રોચક શૈલીમાં લખાયેલી સુંદર પુસ્તિકાનું આ પુનર્મુદ્રણ હશે. ક્રાઉન સાઇઝના આશરે પચાસેક પાનાંની મુફદ્રિત કિંમત રૂ. ૫૦/– હશે પણ આગોતરી વરધી રૂ. ૨૦/–માં.

૩) બે પુણ્યશ્લોક પુરુષો (પૂ. રવિશંકર મહારાજ અને પં. સુખલાલજી) : સ્વ. મૃદુલાબહેને એકાધિક વાર લીધેલી આ બન્ને મહાનુભાવોની મુલાકાતો અને તેમની સાથેનાં સંસ્મરણોનું આ એક નોખું પુસ્તક છે. દર્શકે આ બન્ને પુરુષોને “કૈલાસ અને ગૌરીશંકર શિખર” કહેલા. અને આ પુસ્તકને “ચારુ ચરિત્ર કિર્તન” કહીને આવકારેલું. ત્રણેક દાયકાથી અપ્રાપ્ય રહેલા આ પુસ્તકનું પુનર્મુદ્રણ ડેમી સાઇઝમાં આશરે ૧૨૫ પાનાનું થશે. કિંમત રૂ. ૧૨૦/– પણ આગોતરી વેશરધીમાં રૂ. ૫૫/–

૪) મિલે સૂર મેરા તુમ્હારા (સંસ્મરણાત્મક આત્મકથન – મીરાંબહેન ભટ્ટ) : લેખિકા આપણાં સર્વોદય અગ્રણી અને વિદૂષી સર્જક છે. તેમનાં વિનોબાજી તથા અન્ય મહાનુભાવો સાથેના સંસ્મરણો ઉપરાંત પ્રવાસ, જીવનના મહત્ત્વના પડાવો, ગહન ચિંતન વગેરેને તાજગીભરી ને રસભરપૂર શૈલીમાં રજૂ કર્યાં છે. ડેમી સાઇઝમાં આશરે ૨૨૫ પાનાંની કિંમત રૂ. ૨૦૦/– પરંતુ આગોતરી વરધીમાં રૂ. ૯૦/– ફક્ત.

નોંધ : કોઈ પણ એક કે બધાં પુસ્તકો આગોતરી વરધીથી મંગાવી શકાશે. પૂરો એક સૅટ મુદ્રિત ૫૯૦/– કિંમતનો આગોતરી વરધીમાં રૂ. ૨૬૦/–માં અને એક સાથે દસ કે તેથી વધુ મંગાવનારને રૂ. ૨૫૦/–માં મળશે. આગોતરી કિંમતના ૧૦% રકમ રવાનગી ખર્ચ પેટે વિશેષ મોકલવાની થશે.

સંપર્ક

અક્ષરભારતી, વાણિયાવાડ, ભુજ (કચ્છ) ફોન નં. ૦૨૮૩૨–૨૫૫૬૫૯/૨૩૦૧૪૩

(ઓર્ડર સાથે આપનો ફોન નં. લખવો)

બૅંકની વિગત : અક્ષરભારતી પ્રકાશન, બૅંક ઓફ બરોડા.

બૅંકના ખાતા નં. 25450200000185 IFSC CODE – BARBOBHUKUT

પુસ્તકો દર્શકની જન્મતિથિ ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના પ્રગટ થઈ તરત રવાનગી થશે.

 

વિનીત,

પ્રવીણ મહેતા (મણાર)  રામચંદ્ર પંચોલી (સણોસરા)  રેણુકા પારેખ (રાજકોટ)  રમેશ સંઘવી (ભુજ)

 

Posted in samacharo | 3 Comments

રાધે રાધે !

radha th

જન્માષ્ટમીને દીવસે સૌની સાથે એક મોટ્ટા કૃષ્ણમંદીરે દર્શને જવાનુ થયું. રાધા ને કૃષ્ણની મુર્તી શણગારોમાં જ ઢંકાઈ ગઇ હોવાથી શણગારનાં દર્શન થયાં. કૃષ્ણનું મુખારવીંદ માંડ જોવા મળ્યું. રાધાનું તો એના કરતાંય ઓછું દેખાતું હતું ! શ્વેત ફુલો વધુ હોવાથી રાધા એમાં ખોવાઈ જતી હતી ને કૃષ્ણ કાળા એટલે આછા રંગોના શણગારમાં એનું દર્શન વીરોધાભાસી રંગોને કારણે ઠીક થતું હતું.

લોકો “રાધેકૃષ્ણ”ના જયઘોષમાં રાધાને પહેલી યાદ કરતા હતા. આમેય તે નામસ્મરણોમાં મોટા ભાગે માતા પહેલી સંભારાતી હોય છે. સીતારામ; રાધેકૃષ્ણ, લક્ષ્મીનારાયણ વગેરે….જોકે “શંકર–પાર્વતી”માં સાવ ઉલટું છે પણ મહાદેવની તો વાત જ નોખી ગણાય !

રાધાને ઘણા ઐતીહાસિક પાત્ર ગણતા નથી. એ કેવળ કલ્પનાનું પાત્ર કહેવાય છે. ને જે લોકો એના અસ્તીત્વને માને છે તેઓ પણ એને કૃષ્ણથી મોટી, પરણેલી ને છતાં કૃષ્ણ પાછળ પાગલ ગણીને કેટલીય વીરોધી વાતો કરતાં રહે છે. કૃષ્ણને અનેક રાણીઓ હોવા છતાં નામસ્મરણમાં કોઈને સ્થાન નથી ! નામસ્મરણે તો રાધે જ સદા રહી છે. ‘રાધેકૃષ્ણ’નો જાપ સદા થતો રહ્યો છે.

પીતાજી હવેલીમાં મુખીયાજી હતા ને ઘરમાં મારા કીશોરવય સુધી વૈષ્ણવી વાતાવરણ હોવા છતાં મારા ફૈબાના પુત્ર એવા મોટાભાઈ – ઉમરાળા પંથકના ગાંધી ગણાયેલા એવા – વનમાળીભાઈના સંપર્કે પીતાજી સૌ કોઈને માટે મંદીરપ્રવેશની ઝુંબેશમાં અગ્રેસર હતા ! ને મને એમની ગાંધીનામની ગળથુથી ઉપરાંત લોકશાળા અને ગ્રામવીદ્યાપીઠોના ભણતરે કરીને ગાંધીવીચાર કંઈક અંશે સમજાયેલો તેથી મંદીરો મને વળગેલાં નહીં…..

છતાં કૃષ્ણ મારું પ્રીયપાત્ર જ રહ્યા. રાધા ભલે કાલ્પનીક હોય કે પરણેલી ને કૃષ્ણ કરતાં મોટી હોય પણ એના ભાવજગતે કરીને મન–હૈયે સદાય વસી રહી છે. રાધા એ પ્રેમભક્તીનું એક પ્રતીક અને ભક્તહૃદયને તો નામસ્મરણ માટેનું હાથવગું માધ્યમ !!

આપણા રામ, ભક્તી વગેરે આધ્યાત્મીક માર્ગે કાંઈ આગળ વધેલા નહીં. સામાજીક ધર્મોમાં રસ ખરો. પહેલાં કુટુંબ ને પછી પડોશી એટલે કે સમાજની સાથે સંકળાયેલો ધર્મ અર્થાત્ આપણે ભાગે આવેલી ફરજોને જ ધર્મ સમજીને યથા શક્તી–મતી આપણે ગાડું ગબડાવ્યે રાખ્યું…..એમાં આવું મંદીરે જવાનું પણ બને તો એમાંય કુટુંબધર્મે કરીને ભાગ લેવાનો મજો લુંટ્યાં કરીએ !

રાધા હોય કે સીતા. જન્મ્યાં હોય કે કેવળ કાલ્પનીક હોય; લોકહૃદયે સ્થાન પામીને આ નારીરત્નોએ કોઈનુંય કશું બગાડ્યું નથી !! રાધા કાલ્પનીક હોવા છતાં એના નામની ધુનો બોલાય ને મંદીરો બંધાય તેટલા માત્રથી લોકો રાધાને વગોવે ત્યારે સામે ગાળો દેવાને બદલે વીચારશક્તી અંગે વીચારો આવી જાય ખરા. રાધા એક નવલકથાનું પાત્ર માત્ર ભલે ને હોય. એમ તો મુનશીની નવલકથાનાં કાક ને મંજરી પણ કાલ્પનીક જ છે ને, છતાં મીનળદેવી અને મુંજાલ સાથે કેવાં વણાઈ ગયાં છે ! કથામાં કાક તો નાયકથીય ચડીયાતો બની ગયો છે, ને કાલ સવારે અખંડ ભારતના સ્વપ્ન નીમીત્તે એનાંય મંદીરો બની જાય તો શી નવાઈ ? આપણા સુપેર સ્ટારોનાં મંદીરો તો બનવાય માંડ્યાં છે – ભલે ને ભ્રષ્ટાચારની ગંગોત્રીનાં વહેણો ત્યાંથી જ નીકળી આવે !!

રાધાએ આ દેશમાં કોઈનુંય બગાડ્યું નથી. એણે પોતાનાં કાર્યો થકી સમાજમાં ભક્તીને વહેતી રાખવામાં બળ પુર્યું છે. રાધાકૃષ્ણનાં આલીંગનચીત્રોથી કોઈને ગંધારી પ્રેરણા મળ્યાંનું સાંભળ્યું નથી. નટનટીઓનાં ભાતભાતનાં ચીત્રોએ અનેકાનેકોને એ માર્ગે પ્રેર્યાં છે પણ એમના વીશે કોઈને લખવાનું સુઝતું નથી !! રાધાનું નામ પડે ને કોઈની નસો દુખવા લાગે ત્યારે થાય કે કાલ્પનીકતા સામે વાંધો છે કે પછી બીજા કોઈ વાંધા હશે ? આજકાલ ધર્મ નામના શબ્દ સામે બહુ વાંધાવચકા થવા લાગ્યા છે. ધાર્મીકતામાં સાત્વીકતા હોય તોય શંકા કરીને ધાર્મીકતાને વગોવવામાં આવે !

આ દેશમાં ૮૦ ટકાથી વધુ લોકો “સારા” કહેવાય તેવું – કોઈનેય ન નડે તેવું – જીવન જીવતાં હોય છે. ૯૦ ટકા લોકો કહેવાતી અજ્ઞાનતા ધરાવતાં હશે પણ તેઓ કોઈનેય નડતાં નથી ને જેવું મળ્યં છે તેવું જીવન જીવી જાય છે. તેઓ કોઈનેય હેરાન કરવામાં માનતા નથી કે કોઈના વીરોધી વીચારને ભાંડતાં નથી. તેઓ સૌ તો “તમેય સારા ને અમેય સારા” એવા વ્યવહારો સાથે સંપીને રહે છે. આવું સાદું ને સારું જીવન આ ૮૦થીય વધુ ટકાના લોકોને ક્યાંથી મળ્યું ? હું તો કહીશ કે આટલી મોટી સંખ્યામાં હજી પણ બચી ગયેલી સારપનું મુળ કોઈ પ્રકારના ધર્મમાં જ હોય છે ! એ ધર્મ પછી ગમે તે હોય પણ આ ધાર્મીકતા જ એમની સારપની ગંગોત્રી હોય છે.

રાધા આ મહાકાર્યમાં અનેકોને પ્રેરણારુપ બનતી રહી છે. ઈસુ, મહાવીર, બુદ્ધ, રામ, કૃષ્ણ ને એ બધાંની સાથે સાથે જોડાયેલાં રહેલાં અન્ય પાત્રો જો સમાજના મોટા વર્ગને સાદે ને સારે રસ્તે રહેવામાં મદદરુપ બનતા હોય તો તે સૌને મારાં દંડવત્ પ્રણામ. ને એટલે પણ મંદીરોથી આઘે રહેતો મારા જેવો અર્ધનાસ્તીક પણ ક્યારેક વારતહેવારે મંદીરે જઈને રાધાકૃષ્ણની મુર્તીને ભાવથી નીરખે તો ખોટું નહીં !

રાધેકૃષ્ણ !

Posted in lekho | 3 Comments

કેટલાક ધાર્મીક (!) શબ્દોની તોડમરોડ

                                                                                                                              – જુગલકીશોર.

ગઈ કાલે જન્માષ્ટમી નીમીત્તે ધર્મપત્નીના ધર્માગ્રહે વશ રહીને આ અર્ધનાસ્તીક આત્મા કૃષ્ણના એક ભવ્યાતીભવ્ય મંદીરે ગયો. ત્યાંની ભયંકર ભીડ છતાં ઓળખકૃપાએ કરીને નજીકથી દર્શનલાભ પણ લીધો. મને સારું લાગ્યું. (ભગવાનની તો ખબર ન પડી.)

બીજે દીવસે પારણાં નીમીત્તે પ્રસાદ લેવાનું પણ પાસ–નીમંત્રણ હતું.

ને અહીંથી જ પ્રગટ થઈ ‘ધાર્મીક’ શબ્દલીલા !

પારણાં શબ્દનો મારો અભીપ્રેત અર્થ તાજા જ જન્મેલા કૃષ્ણને પારણીયે ઝુલાવવાનો – મારા મતે ને મને હતો. પણ પારણાંનો સાવ સહજ અર્થ તો અહીં, આગળના દીવસે કરાયેલા મહાન ધાર્મીક ઉપવાસને તોડવાના પુણ્યકાર્યને લગતો હતો ! ફાસ્ટ કહેતાં ઉપવાસને બ્રેક કહેતાં છોડવાની વાત કે જેનું પણ અત્યંત મહત્ત્વ ધાર્મીક ઉદરે રહેતું હોય છે તેનું ભાન મને ત્યારે થયું.  

એટલે કે કૃષ્ણને ઝુલાવવાની વાત તો હોય તોય જશોદાને હોય; આપણે કેટલા ટકા ?! આપણે તો તેના જન્મ નીમીત્તે કરેલા પુણ્યકાર્યરુપ ઉપવાસને છોડવાની અત્યંત મહત્ત્વની ને મજાની પ્રવૃત્તી કરવાની હોય. અને આમેય આખો દીવસ ફરાળીયું ‘ખાઈખાઈ’ને પેટ ‘ખાલીખાલી’ જેવું જ ગણાય. એટલે રાંધણ છઠને દીવસે જે ધગશથી અનેક વાનગીઓ ઘરમાં બનતી હતી તેના કરતાંય આ અતી પવીત્ર કાર્યે કરીને થનારી આ ધમધમાટ રસોઈને ન્યાય આપવાનું કામ કાંઈ નાનુંસુનું કે સાધારણ તો ન જ ગણાય. ને એટલે મહાપ્રસાદ લેવા મંદીરે લાઈનમાં ઉભા રહેવા કરતાં ઘરે જ આગ્રહ પુર્વક પીરસાતી ફાસ્ટબ્રેકીંગ વાનગીઓને ન્યાય આપવાનું ગનીમત અને ન્યાયી ગણાય.

પણ આ આટલી નાનકડી બાબતે મારા ધાર્મીક સંસ્કારોમાં થોડો ખળભળાટ (ઉદરસ્થીત વાનગીઓના પાચન પછી સ્તો) થયો. મને કેટલાક શબ્દો કે જેને ધાર્મીકોએ થોડાઘણા મચકોડીને જેનાં અર્થાન્તરો કર્યાં છે તે યાદ આવી ગયા ! જેમ કે પારણાંનો અર્થ ઘોડીયું ઝુલાવવું તથા ઉપવાસને છોડવો એવો થાય છે અને જે અર્થનો લાભ ઉદરપ્રીય પ્રવૃત્તી નીમીત્તે જ ખાસ કરવામાં આવતો હોય છે.

આવો જ એક શબ્દ છે તે ફરાળ.

ઉપરોક્ત પવીત્ર કાર્યક્રમરુપ ઉપવાસને દીવસે કેટલીક ચીજો જેવી કે અનાજ, કઠોળ વગેરે ખાદ્ય ગણાતી નથી. ભોજનની રોજીંદી વાનગીઓ કે જે ઘઉંબાજરીચોખા વગેરે અનાજ તથા કઠોળોથી બને છે તેનો ઉપવાસને દીવસે નીષેધ હોય છે. વઘારમાં વપરાતી કેટલીક જણસોને પણ તે દીવસ પુરતી રજા હોય છે. ઉપવાસનું જે શાસ્ત્રીય સ્વરુપ છે તેમાં શાકો ખાદ્ય હોવા છતાં વઘારની કેટલીક ચીજો વર્જ્ય હોઈ તે દીવસે શાક પણ અખાદ્ય બની રહે છે. ફળો અને કંદમુળ ઉપરાંત મોરૈયો, રાજગરો, વગેરેને પ્રવેશ છે. દુધની કેટલીક મીઠાઈઓ આ દીવસે ખાસ માન ધરાવે છે.

પરંતુ જુના જમાનામાં સાધુસંતો અને આશ્રમે ભણતા વીદ્યાર્થીઓના આહારમાં ફળોનું જ સ્થાન વીશેષ રહેતું. કારણ કે એને પકાવવા–રાંધવા વગેરેની કોઈ માથાકુટ રહેતી નથી ! ને એટલે જ ઉપવાસનો મુખ્ય ખોરાક પણ ફળો જ હોવાથી તે દીવસના ભોજનનું વીશેષ નામ “ફળાહાર” પડ્યું હતું. ફળનો આહાર એટલે ફળાહાર.

પરંતુ જેમજેમ સ્વાદેન્દ્રીયનું પલ્લું ભારે થતું ગયું ને ઉપવાસરુપ ધર્મક્રીયા પાછી પડતી ગઈ તેમતેમ ફળાહારનું અપભ્રંશ “ફળાર” થયા બાદ કોણ જાણે ક્યારે, કહો ને, કે બહુ જ જલદી ફળારનું “ફરાળ” થઈ ગયું ! ને એમ ઉપવાસવાનગીઓમાંથી ફળોની બાદબાકી તથા જાતભાતની ચટાકેદાર વાનગીઓની – મસ મોટ્ટી થાળીમાં – પધરામણી થઈ ગઈ ! ફરાળ શબ્દની કોઈ સંધી છુટી પડતી નથી….ને એવી કોઈ જરુર પણ નથી. હવે તો બધાં જ પ્રીય વ્યંજનો હોટેલોમાં “ફરાળી” તરીકે બનાવીને ધુમ વેચાય છે.

નહાવું અને ખાવું (જમવું) એ બન્ને કાર્યો ધર્મ સાથે સીધાં કે આડકતરાં જોડાયલાં છે. માનવીએ કેટલું ને કેવું નહાવું–ખાવું તેના કોઈ નીયમો નહોતા ત્યારે કોઈએ જાણકાર સમક્ષ એને અંગે માર્ગદર્શન માગેલું ત્યારે તે વડીલે (અહીં વડીલને બદલે આપણને બહુ ગમતો શબ્દ ‘ભગવાન’ વાપરી શકો !) કહેલું કે –

“તમારે દીવસમાં ત્રણ વાર નહાવું ને એક વાર ખાવું.”

ખબર નથી ગરબડ કોણે કરી હશે – પેલા પુછનારે કે પછી આગળ જતાં કોઈ અન્યે, પણ દીવસમાં ત્રણ વાર ખાવું ને એક વાર નહાવું એ પરંપરા બની રહી. ધાર્મીકતાના માર્યા લોકો આવા સરસ મજાના પ્રાસયુક્ત બે શબ્દોમાં “સમજફેર” કરી બેસે તો આપણા ધર્મોમાં એને દોષ ગણાતો ન હોઈ, આવી ગેરસમજોનું પણ એક શાસ્ત્ર વીકસીત થઈને જ રહે છે !!

કેટલીક ધાર્મીક વીધીઓમાં પણ આવી જ કેટલીક ગેરસમજો પ્રસ્થાપીત થઈ ચુકી છે જેને અંગે આ પવીત્ર તહેવારોમાં વીચારો આવતા રહે છે…..પણ તેને અંગે ક્યારેક…..વળી –

Posted in mari nibandhikao | 2 Comments

“नेट-गुर्जरी॓॑” પર ૧૦૧૧+ લખાણો પ્રગટ થયાં !!! આજે ‘માધુકરી’માં વાર્તા.

પ્રમોદની માંદગી                                                                                                 – ધનસુખ ગોહેલ

 

પ્રમોદના દીકરાનો ફોન હતો કે પપ્પાને સર ટી.**  હોસ્પીટલના  સ્પેસીઅલ રૂમમાં દાખલ કર્યા છે ને તમારા નામનું રટણ કર્યા કરે છે તો તમે એક આંટો આવી જાવ. મેં પ્રમોદના દીકરાને પૂછ્યું કે પ્રમોદને શું થયું તે દાખલ કરવો પડ્યો ? તેણે કહ્યું કે ત્રણ-ચાર દિવસથી,  બસ અબલકાકા આવ્યા ત્યારથી સુનમુન રહે છે. નથી કોઈની સાથે વાત કરતા કે ખાતાપિતા. દાકતર પણ ફાંફા મારે છે પણ કળી નથી શકતા કે શું દરદ છે. તમે આવી જાવ ને પછી બધી વાત. રાજધાનીની બસની ટીકીટ કઢાવી ને હું ઉપડયો ભાવનગર.

હું ને પ્રમોદ સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રમાં સાથે હતા. વળી તે મારો અંગત ગોઠીયો હતો. હું, અબલ ને પ્રમોદ બાળપણના મીત્રો.

હું સીધો ગયો સર ટી. હોસ્પીટલ સ્પેસીઅલ રૂમે. મને રૂમ નંબર તો પ્રમોદના દીકરાએ આપ્યો જ હતો.

મને જોઈને પ્રમોદની આંખોમાં ઝળઝળીયાં આવી ગયાં. હું ગયો સીધો જે દાક્તરની સારવાર પ્રમોદની ચાલતી હતી એમની પાસે ને પૂછ્યું કે શું લાગે છે પ્રમોદનું દર્દ ? દાક્તરે કહ્યું કે ડીપ્રેશનનો કેસ લાગે છે. બાકી ટેસ્ટ તો ઘણા કર્યા. બધુંય નોર્મલ છે.

પ્રમોદ ને ડીપ્રેશન ? હોય નહીં. મેં દાક્તરને કહ્યું. મેં દાક્તરને વીનંતી કરી કે પ્રમોદને હું બહાર લઈ જઈ  શકું ? દાક્તરે હા પાડી કે તમારા જોખમે લઈ જાવ. એક કાગળમાં મેં સહી કરીને પ્રમોદની રૂમે આવ્યો. તેનો દીકરો તેની પાસે જ બેઠો હતો. મેં બધી વાત દીકરાને કરી અને પ્રમોદને લઈ ને સર ટી. હોસ્પીટલમાંથી બહાર આવ્યો.

હું રીક્ષા ગોતતો હતો તો પ્રમોદે કહ્યું કે આપણે ચાલીને જ જઈએ. મેં કહ્યું કે આપણે મતવા ચોક અબલની દુકાને જવું છે. તું ચાલી શકીશ ?  અબલ મોટો ભંગારી હતો ને તેની દુકાન મતવા ચોકમાં હતી. અરે, એમાં શું? ચાલી શકીશ. પ્રમોદ બોલ્યો કે અહીંથી આપણે ઘોઘા દરવાજે જઈએ. ત્યાંથી ઢાળ બઝાર – સી.સોમાભાઈ ચાવાળાની દુકાનથી ડાબી બાજુ વળી જશું ને આંબા ચોક, સંઘેડિયા બઝાર થતાં મતવા ચોક પહોચી જઈશું. ત્યાં ચોકમાં જ અબલની દુકાન છે. બરોબર ઘોઘાબોરી બીલ્ડીંગ સામે. ક્યાં આઘું છે. ચાલને ખેંતાળી મુકીએ.

પ્રમોદની ઈચ્છા હતી તેમ ચાલીને અમે ઘોઘા દરવાજે પહોંચ્યા. ત્યાંથી ઢાળ બઝાર ઉતરતાં જમણી બાજુએ મ્યુઝીક હાઉસકે એવી દુકાન આવતાં પ્રમોદ ઉભો રહ્યો ને બોલ્યો કે કંઈ યાદ આવે છે ?

હા. કેમ ભુલાય? તેં ને મેં, બેન્કમાંથી મળેલ પહેલા બોનસમાંથી, આ દુકાનેથી આપણે બે નાના રેડીઓ ખરીદ્યા હતા. એક તારા માટે ને બીજો મારા માટે. વાત છે લગભગ ૧૯૭૧ની.

રેડીયાનો પ્રમોદને ગાંડો શોખ. મને ખ્યાલ છે કે પ્રમોદ રાતે સુતો ત્યારે પણ રેડીયો સોડમાં લઈને સુતો. એ વખતે પ્રમોદ નવી ગરાશીયા વાડ, ઢાળ ચડતાં ડાબી બાજુના ખાંચામાં રહેતો ને હું દૂધવાળી શેરીમાં. મોડી રાત સુધી પ્રમોદ રેડીયો સાંભળતો. એક વાર રેડીયામાં કૈંક ખરાબી આવી ગઈ ત્યારે જરૂરી પાર્ટ્સ ભાવનગર મળતા નોતા ને મારે બરોબર મુંબઈ જવાનું થયું ત્યારે મુંબઈથી રેડીયા માટે પાર્ટ્સ મારી પાસે મંગાવેલ. એ વખતે ભાવનગરના રૂપમ થીએટરમાં આવેલ મુગલ એ આઝમ”, ”હમરાહી”, ”આશીક”, પેલેસમાં આવેલ મેં ચુપ રહુંગી”, દીપક ટોકીઝ માં આવેલ બીસ સાલ બાદ”, ”ધુલકા ફૂલવગેરેનાં ગીતો બહુ વાગતાં ને પ્રમોદ સાંભળતો.

અમે ચાલતાં ચાલતાં અબલની દુકાને પહોચ્યા. મને જોઈને અબલ બોલ્યો કે તું ક્યારે આવ્યો ? હમણાં થોડા દીવસ પહેલા જ પ્રમોદના ઘેર ગયો હતો. પ્રમોદના દીકરાએ કહ્યું કે કાકા હવે આ રેડીયો વાગતોય નથી. લઈ જાવ ને તમે. આપી દેજો કોઈ ઘરાક મળે તો. નહીતર આપી દેજો કોઈ ભંગારીને.

મેં અબલને પૂછ્યું કે તેં રેડીયો વેચી દીધો ? અબલે કહ્યું કે ના હજુ સુધી તો કોઈ ઘરાક મળ્યો નથી. મેં દુકાનમાં નજર નાખી. રેડીયો હું ભાળી ગયો. મેં અબલને વાત કરી. તે રેડીયો પાછો આપવા તૈયાર થયો.

રેડીયો મેં પ્રમોદને આપ્યો. તેની આંખોમાં રેડીયો જોઈને પાણી આવી ગયાં.

ઘેર પાછા આવ્યા. પ્રમોદના દીકરાને બધી વાત કરી. બસ એટલી અમસ્તી વાત હતી !

દીકરો બોલ્યો કે પપ્પા, પહેલાં બોલ્યા હોત તો અબલ કાકાને હું આપત જ નહીં. મેં કહ્યું, “બેટા તારા માટે એટલી અમસ્તી વાત હશે પણ પ્રમોદ માટે તો જીવનમરણનો સવાલ હતો.”

જે થયું તે. ભૂલી જા બધું ને પેલા દાકતર પાસે જઈને બધી વાત કરીને ડીસ્ચાર્જ સર્ટીફીકેટ લઈ આવ.

 ધનસુખ ગોહેલ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

લેખક પરીચય:

શ્રી ધનસુખભાઈ બાબુભાઇ ગોહેલ (જન્મ: ૧૯૪૮) ગ્રામ્ય જીવનની પૃષ્ઠભુમી ધરાવે છે. ભાવનગરની સનાતન ધર્મ હાઈસ્કૂલમાં શાળા અભ્યાસ અને સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી ઇનસ્ટીટ્યુટ ઑફ સાયન્‍સના સ્નાતક છે. સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રના કર્મચારી રહ્યા. સ્વૈછીક નીવૃત્તી લઈને હાલ પુત્ર સાથે અમદાવાદનીવાસી છે.

પાત્ર લેખન, જીવન પ્રસંગો, કાવ્યો, લઘુકથા, ટુંકા અનુભવ આધારીત લેખો વગેરે કૉલેજકાળથી  ગ્રામ્ય જીવનની સુવાસ સાથે લખે છે.

એમના લેખોને બ્લોગ પર મુકવાની અને એ લેખોને સંપાદીત કરવાની પરવાનગી આપવા બદલ અમે એમના આભારી છીએ.

મુદ્રણ અને સંપાદન : તુષાર મહેતા અને અશોક પંડ્યા

Posted in 'madhukari' | 6 Comments

“કેવા કાઢી મુક્યા !!”

---------(૧૯૭૦–’૭૨ આસપાસનાં શ્રી ચંદ્ર ત્રિવેદીના મારા કાર્ટુનસંગ્રહમાંથી)

સાથે જ રહેતા હોય ને છતાં એમાંના કોકને દુર કરવા પડે તે બાબત દુખદ ગણાય. પણ દર વખતે એવું ન પણ હોય ! આ બાબતે આપણો અનુભવ બહુ જુનો છે.

કૈકેયીએ એમના સૌથી પ્રીય કહેવાતા પુત્ર રામને ૧૪ વરસ વનમાં કાઢી મુક્યા ત્યારથી આપણે આ કાઢી મુકવાવાળું કાવત્રું જાણીએ છીએ. કૃષ્ણાવતારમાં તો કંસે એનાં બહેનબનેવીને કાઢી મુકવાની સાથે જેલમાં બંધક રાખેલાં ને એટલે જ એમના આઠમા પુત્રને શ્રાવણમાસની મેઘલી રાતે ધોધમાર વરસતા વરસાદમાં છેક ગોકુલ સુધી તગડી મુકવો પડયો હતો તેય જાણીતી વાત છે. તો વળી કુંતીએ પણ પોતાના જ તાજા જન્મેલા કર્ણને નદીમાં વહાવી દેવો પડેલો તેય ક્યાં અજાણ્યું છે ?

કાઢી મુકવાની વાત દર વખતે દુખદ જ હોય તેવું નથી; અંગ્રેજોને આપણે સારી એવી લડત ચુકવીને “માંડ કાઢ્યા” હતા ! સુખદ હોય કે દુખદ પણ કોઈને કાઢી મુકવાનું સાવ સહેલું તો નથી જ હોતું….ને એવે સમયે “માંડ કાઢ્યા !”નું “હા….શ, કાઢ્યા છેવટે !” બની રહેતું હોય છે.

મોરારજીભાઈને પ્રધાનમંડળમાંથી દુર કરવામાં આવ્યા તે વાત “રીંગણાં–બટેટાની જેમ” ગણાવાયેલી ! તો ઈન્દીરાજીને ૧૯૭૫માં અલાહાબાદ કોર્ટે ચુંટણીપ્રક્રીયા નીમીત્તે ગેરલાયક ગણીને કાઢેલાં તેથી તેના વળતા જવાબરુપે દેશમાં ઈમર્જન્સી નામે લોકશાહીને ૧૮ મહીના માટે કાઢી મુકવામાં આવેલી !

કેટલાકોને નવરા કરી દઈને સારી ભાષામાં નીવૃત્તી આપી દેવામાં આવતી હોય છે ને એવા દાખલા રાજકારણમાં બહુ સહજ હોય છે. વડીલોને માર્ગદર્શક બનાવી દઈને એક કોરે મુકી દેવાની વાત કાઢી મુકવાથી જરાય ઓછી હોતી નથી પણ રાજકારણમાં ‘કાઢનારાઓ’ અને ‘નીકળી જનારાઓ’ બન્ને માટે એ વ્યવસ્થા સારી ને માનવંતી ગણાતી હોઈ ઘીના ઠામમાં ઘી પડી રહે છે ને “તેરી બી ચુપ ને મેરી તો ચુપ હી સહી !!” થઈ રહે છે.

આ કાઢી મુકવાવાળી વાતને એક સામાજીક, રાજકીય કે વ્યાવસાયીક વ્યવસ્થા તરીકે ગણવી જોઈએ એવું લાગે છે. આ કાર્યવાહીથી ગીરદી ઓછી થાય છે; રહેનારાં સરળતાથી પોતાની ગોઠવણીઓ કરી શકે છે; પોતાના નક્કી કરેલા ધંધાધાપામાં સરળતા રહે છે ને જરુર પડ્યે પોતાને અનુકુળ–અનુરુપ એવાઓને ગોઠવી દેવાનું શક્ય બને છે.

ઘરમાંથી ને કુટુંબમાંથી પણ બાપ દીકરાને તો ક્યારેક (શું, હવે તો ઘણી વાર) દીકરો બાપને કાઢી મુકતો હોય છે તેથી ઘરડાંઘરોની સામાજીકસેવાપ્રવૃત્તીઓ ફાલીફુલી શકે છે. પતીઓ દ્વારા પત્નીને કાઢી મુકવાનું તો બનતું જ રહે કારણ કે આપણે ત્યાં પુરુષપ્રધાન વ્યવસ્થા છે છતાં પત્નીઓય હવે પતીઓને રવાના કરી દેવા સક્ષમ બની રહી હોઈ તેને સામાજીક પ્રગતી ગણવાઈ શકે છે.

સંસ્થામાંથી કાર્યકરોને છુટા કરવાની બાબત દરેક વખતે કાયદેસર જ હોય તેવું માની લેવું જરુરી નથી ! કાવાદાવા દ્વારા પાણીચું પકડાવી દેવાનું બની શકે છે. સરકારમાં દુરના સ્થળે કે તકલીફી જગ્યો પર બદલી કરાવી દેવાના કારસાને કાઢી મુકવાની કક્ષાનો જ દરજ્જો મળતો હોય છે.

કાઢી મુકાયલાઓ પોતાને થયેલા અન્યાય સામે અવાજ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય તો તે સમજી શકાય તેવી વાત છે. પણ કાઢી મુકનારાઓ આવા અવાજને દબાવી દેવા માટે પુરતા સક્ષમ હોય જ તેથી કાઢી મુકાયલાઓ વીરોધ કર્યા પછી પણ થુંકેલું ચાટીને ડાહ્યાડમરા બની રહે તો તેને વ્યાવહારીક જ્ઞાનમાં ખપાવી શકાય. કારણ કે “શક્તી આગળ શાણપણ નકામું” કહેવાયું છે. એને “ભક્તી”નું શાણું લેબલ પણ લગાડી શકાય છે.

પરંતુ મજાની વાત તો ત્યારે બને છે કે જ્યારે શક્તીવાન એક જ વ્યક્તી દ્વારા એકથી વધુ લોકોને કાઢી મુકાયા પછી પેલાઓ પોતાનાં ગળાં ખોખારતાં ખોંખારતાં કહેતા રહે કે જુઓ, અમે પેલી વ્યક્તીને કેવી કાઢી મુકી ?!! વર્ષો પહેલાં ઈન્દીરાજીએ જુની કોંગ્રેસના પીઢ આગેવાનોને તગેડી મુકેલા ત્યારે એક કાર્ટુનીસ્ટે એનો જે ફોટો પાડેલો તે યાદ આવી જાય છે !! એ કાર્ટુન જોઈને પછી આપણે “કેવા કાઢી મુક્યા !” કે પછી “માંડ કાઢ્યાં !” કે વળી “હાશ……માંડ ગયા !” વગેરે જેવા ઉદ્ગારોનું માહાત્મ્ય સમજી શકીશું.

Posted in lekho | 8 Comments

માવતર સરીખા શીક્ષકોની છત્રછાયામાં –

માના મમતાભર્યા આશીર્વાદ લઈને ભણવા બેઠેલો કીશોરને કેવા કેવા શીક્ષકો મળ્યા હતા ?

વાંચો આગળ –

માની ખોટે ચિત્ત આક્રંદ કરી ઊઠ્યું. પણ એ વખતે આશ્વાસન આપતી અને માની મમતા અને હૂંફ પૂરી પાડતી એક આધારશિલા મળી. જેણે મને દ્વિજત્વ આપ્યું, માટીમાંથી માનવ સર્જ્યો, ઈંધણાંને સમિધનું સ્વરૂપ આપ્યું, એ હતી અમારી વ્હાલી ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળા; જેની હવાએ મારામાં નવી ચેતના ફૂંકી, જેના વાતાવરણે અંદરની શક્તિઓને મોકળે મને વહેવાની ગતી આપી, જ્યાં માનવીની બુલંદીને આંબવાના કોડ જાગ્યા, જ્યાંથી જીવનના અનેક ઝંઝાવાતો વચ્ચે ટકી રહેવાની શક્તિ સાંપડી. આ સરજત કેવી રીતે થઈ, એ પણ એક લીલા છે ! અહીં તો એટલું જ કે-

ગુરુ કુંભાર શિષ્ય કુંભ હૈ, ગઢ ગઢ કાઢે ખોટ;

અંતરસે સહારા દિયે, બાહરસે લગાયે ચોટ.

આ ચોટનો ઘા માની ટપલી સમાન હતો. એનો કોઈ ઘા તો શું, ઉઝરડો પણ જોવા-જાણવા મળતો નથી ! આ અનુભવો તો જેણે જાણ્યા હોય તે જ જાણે ! ગુજરાતના મહાકવિ પ્રેમાનંદ જેવો કોઈ મહાકવિ “પછી સુદામોજી બોલિયા, તને સાંભરે રે, હા જી, બાળપણાની પેર મને કેમ વિસરે રે !” જેવાં મધુર સંભારણાંને સંવાદમાં ઉતારી રજૂ કરે તો જ માણી શકાય ! આજે તો વરસો થયાં એ વાતને, છતાં જ્યારે જ્યારે અમે એ વખતના સહાધ્યાયી મિત્રો મળીએ છીએ ત્યારે એ વખતનાં મધુર સંભારણાંનું પારાયણ જ અમારા તન-મનનો થાક ઉતારે છે, અને નોળવેલ સૂંઘ્યા જેટલો સધિયારો આપે છે. આવી આ અભિનવ સંસ્થાના આંગણે આવી અમારી ઘોડાગાડી ઊભી રહી. હું ને મુરબ્બી શ્રી ભગવાનજીભાઈ નીચે ઊતર્યા.

વાડીની વચ્ચે પાંચ-સાત માટીનાં બેઠા ઘાટનાં લીંપેલ નાનકડાં મકાન હતાં. નળિયાની જગ્યાએ સિમેન્ટનાં ખાળિયાવાળાં પતરાં જડ્યાં હતાં, વચ્ચે મજાનો વિશાળ ચોક હતો, ફૂલછોડ અને વેલોથી એને શણગાર્યો હતો, નાનકડી નદી વળાંકો સર્જતી વહેતી હતી, નદીકાંઠા પરનાં આંબાવાડિયાં લોકશાળાની શોભામાં વૃદ્ધિ કરતાં હતાં, સાંજ ઢળવા આવી હતી, ખૂણાની ગોશાળામાંથી ગાયોના હીંહોરા ને વાછરું ભાંભરવાના અવાજો આવતા હતા, સાંધ્યરંગોની રમણા આંબાવાડિયા પર રેલાઈને સમગ્ર વાતાવરણને રંગમાં ઝબકોળી રહી હતી. આવા રૂપકડા પરિવેશમાં પદાર્પણ કરતાં રખેને કંઈક વેર-વિખેર ન થઈ જાય તે રીતે એક બાજુ અમે ઊભા રહ્યા. અમને જોઈ ઊંચા પડથારવાળી ઓસરી પરથી પગથિયાં ઊતરવાની વાટ જોયા વિના ઠેકડા મારતા પાંચ-છ વિદ્યાર્થીઓ દોડી આવ્યા. ઘરના કુટુંબી હોય તેવી રીતે હસતા હસતા સામાન ઉપાડી તેઓ છાત્રાલયમાં લઈ ગયા. થોડી વારમાં સફેદ વસ્ત્રોમાં શોભતાં મમતામૂર્તિ વિજયાબહેન આવ્યાં. મુ. શ્રી ભગવાનજીભાઈ સાથે વાતો કરતાં કરતાં મારે માથે, વાંસે હાથ ફેરવતાં હળવેથી મારું નામ જાણી લીધું. એક ખાલી કબાટમાં મારો સામાન મૂકી અમે સૌ બહાર નીકળ્યાં, ત્યાં ગોશાળામાંથી ગાયો દોહીને આવતા પૂજ્ય મનુભાઈ મળ્યા. માથે મૂંડો, વિશાળ ભાલપ્રદેશ, બ્લ્યૂ એકતારી નાડીવાળી ઘૂંટણથી નીચે જતી ચડ્ડી અને પહોળી બાંયવાળો બરછટ ખાદીનો ટૂંકો ઝભ્ભો, કશુંક પામવા મથતી માંજરી આંખોમાં એક અપૂર્વ ઉજાસ જોવા મળ્યો. હસતા હસતા આવી વાંસો થાબડી પડખામાં લીધો. તે દિવસથી આજ સુધી એ પડખાની હૂંફે મલક આખા સામે બાથ ભીડી કંઈક નવાં કામ કર્યાં છે, અને કરી રહ્યાં છીએ.

અમારી આ લોકશાળા એક નવા જગતને, નવા માનવીને સર્જવાનું કામ કરતી હતી. એની હવામાં મુક્તિનો આહ્.લાદ હતો, એના ઘડતરમાં આત્મીયતાની હૂંફ હતી, એની પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તનનું સંકલન હતું, એના અભ્યાસક્રમમાં આજ અને આવતી કાલને સાકાર કરતો આળેખ હતો. મારા જેવા વગડામાં ભમી ભટકી આવનારાને ઘર આંગણાની પ્રવૃત્તિઓ જેવાં કામોમાં મઝા પડી. આંબા-ચીકુના ઊંડા ખાડા ખોદવામાં અમે શિક્ષકોને પાછળ રાખતા. ઘાસના બીડમાં રાત્રે ભટકવામાં રસ્તો ચીંધતા, હરણ કે રોઝથી પાકને બચાવવા રાતની ચોકીમાં અમે શિક્ષકોને “આમાં તમારું કામ નહીં” કહી પાછા મોકલતા. પણ, અમારા આ શિક્ષકોયે અમારાથી ગાંજ્યા જાય તેવા નહોતા ! ભલે પાછળ રહે, પડે આખડે કે હાથીની સૂંઢ જેવી રમતોમાં ઢીંકા પણ ખાય, છતાં અમારી સાથે માળાના દોરની જેમ પરોવાયેલા રહેતા, એ જ એમની કેળવણીની ખૂબી હતી. ઊંચા ડુંગર પરની છાવણીનો કબજો લેવા જ્યારે સામસામી ટુકડીઓ મેદાને પડતી ત્યારે ડુંગરાનાં ઝાડવાં પણ એ રમત જોવા થોડો વખત પવનમાં પણ સ્થિર થઈ જતાં ! સામસામા ડુંગરેથી વાંદરસેના દડમજલ કરતી ઊતરતી, ખીણમાં એક બીજાને આગળ વધતા અટકાવવાના પેંતરા થતા, એ બધામાંથી છટકી મનુભાઈ, ગુણવંતભાઈ જેવા પડતા, આખડતા, છોલાતા ડુંગરની ટોચે જઈ ઈડરિયો ગઢ જીતતા ત્યારે અમે મોંમાં આંગળાં નાખી જતાં. બે કાંઠે વહેતી નદીમાં ઝંપલાવી સામે પાર જતા અમે તેઓને ઊંચા શ્વાસે જોઈ રહેતા. જીવતરના પાઠો આમ રમતાં રમતાં ઘૂંટવાની સરળતા મળતાં અમારું ચિત્ત પ્રસન્નતાથી ઊભરાઈ ઊઠતું. અહીં અભ્યાસનો બોજો નહોતો, શિક્ષકોનો ભય નહોતો, નિયમોનાં જડબંધન નહોતાં, સમૂહજીવનને પોષક એવી સામાન્ય મર્યાદાઓ હતી, પણ એ કાંઈ લક્ષ્મણરેખા નહોતી. અહીં માણસ માટે નિયમ હતા, નિયમ માટે માણસ નહોતા. અને આ કારણે જ બધું ઘડિયાળના ટકોરે, સમયપત્રક મુજબ ચાલતું. નાસ્તા વખતે નાસ્તો, ઉદ્યોગ વખતે ઉદ્યોગ અને અભ્યાસ સમયે અભ્યાસ ચાલતો. અમારા કેટલાક મિત્રો આમાંની કેટલીક પ્રવૃત્તિમાં ગેરહાજર રહી પોતાની આગવી પ્રવૃત્તિમાં ગૂંથાઈ જતા. શિક્ષકો આવાઓની શોધમાં નીકળી કોઈકને ગોશાળાની ગમાણમાં વાછરું ને ગાજર ખવરાવતો ને ખાતો પકડી લાવતા કે કોઈને બિસ્ત્રાના ઢગ વચ્ચે નિરાંતે ઊંઘતો જોઈ ધીરેથી ચાદર ઓઢાડી દેતા. કોઈ ઝાડ પર મેડો બાંધવાની મથામણ કરનારને જોઈતી ચીજ વસ્તુ અંબાવી પ્રેત્સાહન આપતા કે કોઈ ડુંગરમાં ગાયો ચારી પાછા ફરેલાના ખબર-અંતર પૂછી સ્વયં શિક્ષણનું સરવૈયું તપાસતા રહેતા.

        અમારી આ બધી અવળચંડાઈ ક્યારે સબળાઈ બની બેઠી, એનું અમને પોતાને પણ આશ્ચર્ય થાય છે. અમારાં એ બધાં અડપલાં ને દોષો દૂર કરી ક્યારે તેમાંથી સંઘેડાઉતાર ઘાટ ઘડાયો તે મારા જેવા માટે આજ સુધી એક અકળ કોયડો રહ્યો છે. જીવનઘડતરની આ કારમી પ્રક્રિયાને ક્યા શબ્દોમાં અર્ઘ્ય  આપું ?

અમે રે હતા રે ગુરુજી, કડવી વેલે તૂંબડાં;

તમ થકી મીઠડાં કહેવાઈએ…

નરપતસિંહ અને નરોત્તમની જોડી ગાયો ને વાછરું વચ્ચે જ વધારે સમય વિતાવતી. અભ્યાસની તો તેમને યાદ આપવી પડે. પણ એમનામાં પ્રગટેલી નીડરતા ને પશુપરખ આજે પણ પૂછવા ઠેકાણું ગણાય છે. બંનેએ એ ક્ષેત્રમાં નામના કાઢે તેવું કામ કર્યું છે. ત્રણ ત્રણ વરસની લમણાઝીંક પછી પણ જેમણે સ અને ચ વચ્ચે ના ભેદને સમાનોચ્ચાર કે લેખનમાં જરા પણ વારા-તારા વિનાના વ્યવહાર દ્વારા સાચવ્યો હતો, તેવા અભેદના યોગીઓ આજે જ્યારે જબ્બર મોટી સંસ્થાઓ વિકસાવી કુશળ વહીવટ ચલાવી ઊંચા ઉત્પાદન આંકને વટાવતા જોઉં છું ત્યારે વરસો પૂર્વેના એ ઘડતરકાળનાં મૂળતત્વોનું પગેરું શોધવા દૂર જવું પડતું નથી.

વજુ બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં ઊછરેલો, પણ બ્રહ્મવિદ્યા કરતાં ભ્રમવિદ્યામાં એની સૂઝ-સમજ વધારે ! મળે ત્યારે બસ “બુટડી બળદ આજ એકામાં કેમ બેસી ગયો ને ભાયડે કેમ ઊભો કરી દોડાવ્યો, ઘોડાગાડી સોનગઢથી કેટલા ઓછા સમયમાં હું લાવ્યો અને આપણી ઘાણી જાન મહમદ ઘાંચીની ઘાણી કરતાં દોરાવા કેમ ચડિયાતી.” તેની જ વાતો કરે. અમે કહીએ : “વજુ આ તારું બ્રાહ્મણનું ખોળિયું, ક્યારેક નાનાભાઈના સંસ્કૃતના બે-પાંચ શ્લોક તો પાકા કર.”

વજુ કહે : “જુઓ, એ વાત આપણી પાસે નહીં. હું નાનાભાઈને ઘણી વાર સોનગઢ ઘોડાગાડીમાં લઈને મૂકવા જાવ છું. તેઓ પણ કોઈ દિવસ મને શ્લોપૂછતા નથી ને તમે શીદ મંડ્યા છો ?”

        આજે એ જ વજુ ઘોડાગાડીનો કોચમેન મટી બે કેરિયર-ટ્રક અને એક એમ્બેસેડર ગાડીનો માલિક બની રાજકોટ-ભાવનગરના ધોરી રસ્તા પર બંગલો બાંધી પોતાના સુખી કુટુંબ સાથે રહે છે. અકિંચન બ્રાહ્મણમાં આ બળ ક્યાંથી આવ્યું ? મેં પૂછ્યું તો કહે ? “સારા પરતાપ આ સંસ્થાના.”

(“ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી” એ નામની ૨૬ પુસ્તીકાઓની શ્રેણીમાંની કરમશીભાઈ મકવાણાની બુકમાંથી લીધેલું…..આ ૨૬ બુકો ઇ–બુકરુપે ટુંક સમયમાં પ્રગટ થવાની છે.)

Posted in parichay | 4 Comments

વગડાઉ ફુલો પર સાત્ત્વીક ફળોને પ્રગટાવતી સંસ્થા !!

(પ્રીય વાચક !

આજે એક એવી કથા સંભળાવવી છે જેમાં ભારોભાર જીવનસંજીવની ભરી પડ્યાનો અનુભવ કરી શકાય. આજના આ સમયમાં તો કેવળ કલ્પનાવ્યાપાર જેવી વાત લાગે તે વાત મારા જેવાએ તો જાત અનુભવે માણી છે…..તેનું એક પ્રકરણ બે ભાગમાં મુકવા માગું છું.

પૈસા માટે દર દર ભટકીને કીશોરાવસ્થા ભોગવીને જીવનનો કપરો કાળ અનુભવી ચુકેલો એક ગ્રામીણ વીધાનસભાને ત્રણ ત્રણ વાર ગજવી ચુક્યો હતો !

માનવમાં રહેલી અસલી તાકાતને શોધીને બહાર લાવનારા નાનાભાઈ, મૂળશંકરભાઈ, દર્શક મનુભાઈ વગેરેની વાતો તો આ બ્લૉગ પર ઘણી થઈ છે પણ આજે તો એવા એક પ્રચંડ વ્યક્તીત્વની વાત મુકવી છે જેણે આ ગુરુજનોનો ખોળો ખુંદીને શીક્ષણજગતની તાકાતનો પરચો બતાવ્યો છે. આશા છે તમને ગમશે. 

– જુ.)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

વગડાઉ ફૂલ

હું આમ તો એક વગડાઉ ફૂલ છું. પંચાળની કંટકવરણી ભોમકામાં મારો જન્મ થયો છે. નાનકડા નેસડા જેવું અડળા ગામ મારી જનમભોમકા. ધજાળા સાથેની લાગણીની લેણ-દેણ તો હજી હમણાં જ શરૂ થઈ. એ પહેલાં તો “ખડ, પાણી ને ખાખરા, ધરતી લાંપડિયાળ,   વાળુ કરે એ પડ જુઓ પાંચાળ”ની એ વેરાન ધરતીમાં જ આળોટી-આથડી મોટો થયો છું. સંકટો જેને કોઠે પડી ગયાં છે એવાં અનેકો વચ્ચે જીવતરનાં ગુલાબી દિવસો ગુજાર્યા છે. ગામની એ આછી-પાતળી જમીન પર મેં ઢોર ચાર્યાં છે, અવાવરુ ડુંગરગાળા અને નદી-નાળાંનાં મીઠાં સંભારણાં ખોઈ વાળીને ભેગાં કર્યાં છે. આછી જમીનને ખેડી-ખૂંદી વરસ પણ પહોંચે નહીં તેટલા દાણા મેળવવા મથામણ કરી છે. અંધારી રાતે જીવજંતુનો ડર રાખ્યા વિના પાણી વાળ્યું છે. છાણ-વાસીદાં કર્યાં છે. દુષ્કાળના દિવસોમાં ગામ છોડી શહેરની ગલીઓમાં લારીઓ ખેંચી છે, સ્ટેશન પર મજૂર બની મજૂરી કરી છે. શેરીએ શેરીએ માથે બોઘરણું મૂકી દૂધ વેચ્યું છે. સસ્તા અનાજનું સડેલું-બગડેલું અનાજ ખાઈ નોકરી કરી છે. જિનપ્રેસની કાળજાતૂટ મજૂરીએ સખત પરિશ્રમની દીક્ષા આપી છે. આમ પાંખી વસ્તીવાળા નિર્જન નેસડાથી માંડીને સગવડ ભરેલા શહેર સુધીના અનેક અનુભવોએ મારું ઘડતર કર્યું છે.

        પાંચાળની કોળી કોમનું ઓઢણું ઓછું. એવા એક કબીલામાં મારો ઉછેર થયો છે. અમારા પૂર્વજો ચોર હતા, રંજાડી હતા, માંસાહારી હતા. મેં પણ નાનપણમાં માંસાહાર કરેલો, બીડી પીધેલી, મારામારી કરેલી. તેરચૌદ વરસની ઉંમર સુધી મને દાતણ કરવાનું પણ ભાન નહોતું. પણ દુષ્કાળના ધક્કાએ, શહેરના સહવાસે અને પિતાની અધૂરી રહેલી અબળખાએ મને એકડા-બગડા ઘૂંટતો કર્યો. 

        મારાં મા-બાપ ગરવા સ્વભાવનાં હતાં. મા તો મારા મનનું એક સ્વપ્નું બની ગઈ છે. પડછંદ ખમીરવંતી દેહયષ્ટી, ધઉં વરણો વાત્સલ્યસભર ચહેરો, જમીન પર છબ્યાં ન છબ્યાં પગલાં માંડતી ઉતાવળી ચાલ, અમારા સુખ માટે દુઃખ વેઠતી એ અમ્માના હૈયામાંથી ગજવેલના રણકા સમો આત્મવિશ્વાસનો રણકો જ નીકળતો. કોઈ દિવસ એના મોંમાંથી હીણું વેણ નીકળ્યું નથી. હરપળે દોડી દોડી કામ કરતી મા જ મારી આંખ સામે તરે છે. મારી મા, એ સાચે જ મારી મા હતી.

        પિતા ઋજુ સ્વભાવના હતા પણ અડીખમ પુરુષાર્થનું જીવંત પ્રતીક હતા. અનેકવિધ આવડત એમનાં આંગળાંમાંથી નીતરતી. ખેતી તો અમારો જન્મજાત ધંધો હતો; પણ જિન-પ્રેસનાં કામો, દોરડાં ભાંગવાના-ગૂંથવાના ઉદ્યોગો, ચણતરકામ, પશુપાલન, સામાન ઊંચકવો-ગોઠવવો વગેરે કામોમાં તેમની આગવી હથરોટી. આ કારણે જ અમે આછું-પાતળું કામ મેળવી જિંદગીના વસમા દિવસો આસાનીથી વિતાવી શકતા.

અમારા દાદાએ પિતાજીને ધાંધલપુર ભણવા મોકલેલા, પણ જિંદગીના લેખાજોખામાં એ અધૂરું જ રહ્યું. પણ તેઓના મનની અતૃપ્ત ઝંખનાએ અમારા અભ્યાસ માટે ચિંતા સેવી. મારા બે ભાઈઓ દુકાળ ઊતરવા જોરાવરનગર ગયા ત્યારે શાળાએ બેસારી એમનાં અધૂરાં અરમાન પૂરાં કર્યાં. હું તો પિતા સાથે કુટુંબના નિર્વાહની જવાબદારીમાં જોડાયો હતો. પિતાજીને માસિક રૂપિયા આઠ અને મને રૂપિયા બેનો પગાર મળતો. દસ રૂપિયામાં અમારું જીવન સુખેથી વીતતું. એ જમાનો સોંઘવારીનો હતો. પંજાબનો બોર જેવો બાજરો ત્યારે બે રૂપિયે મણ મળતો. અમારાં મા-બાપ બંને માયાળુ અને સંતોષી સ્વભાવનાં હતાં. પ્રામાણિકતા ને પુરુષાર્થ એનાં જીવતરની મહત્ત્વની મૂડી હતાં. અમને વારસામાં આ જ મળ્યું છે. બીજી સ્થૂળ મિલકત તો ૧૯૩૯ના ભીષણ દુષ્કાળના ખપ્પરમાં ખરચાઈ ચૂકી હતી. ખેતી એમ જ ગઈ, બળદ પાણીના મૂલે વેચ્યા, ગાયો મહાજનમાં મૂકી અને પોટલામાં ઉપાડી શકાય તેટલી માયા-મૂડી સાથે મધરાતના બે વાગ્યે ઠંડીથી ધ્રૂજતા ઉઘાડા પગે ચાર ગાઉનો પંથ કાપી સુદામડા જવા રવાના થયાં. ત્યાંથી જોરાવરનગર ગયાં. જિંદગીમાં શહેરનું દર્શન પહેલવહેલાં કર્યું અને ત્યાંથી જ જીવનને નવો માર્ગ મળ્યો; નવી દિશા સાંપડી.

જીવનના આ નવા વળાંકે એક દિવસ હું મજૂરીની શોધમાં ખાદીભંડારના બારણે આવી ઊભો. ખાદીભંડારનું સંચાલન કરતા શ્રી કાંતિભાઈ શાહ એક ઉમદા પરગજુ માણસ હતા. સાદા અને સ્વચ્છ ખાદીનાં કપડાંમાં શોભતા એ સજ્જનની સાદાઈ અને સચ્ચાઈ મનને સ્પર્શી જાય તેવી હતી. ખાદીભંડારમાં તેમની સાથે કામ કરતાં કરતાં તેઓએ મારા શિક્ષણની ચિંતા કરી. મને અનુકૂળતાએ સમય કાઢી ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમની અથાક મહેનત છતાં મારી અક્ષરજ્ઞાનની પ્રગતિ સંતોષજનક ન બની; કારણ આગલા દિવસે શીખવેલ બીજે દિવસે ભુલાઈ જતું. મારામાં સાચું કહું તો સ્મરણશક્તિ કરતાં વિસ્મરણશક્તિ વધારે હતી. છેવટે તેઓએ મને આગળ વધવાનું પ્રોત્સાહન આપ્યું. મારામાં મરતા વાંકે જીવતા આત્મવિશ્વાસને બેઠો કર્યો. રોજનું પેટિયું રળવાની ઉપાધિમાં આથડતાને આત્મા કે પરમાત્મામાં વિશ્વાસ કયાંથી હોય ! ભિક્ષુજી પાસેથી મને આ ભાથું મળ્યું. અને મને અક્ષરજ્ઞાનના અજવાળે નવી દુનિયાનાં દર્શન થયાં. બે ચોપડી જેટલું હું એમની પાસેથી મહામહેનતે પામ્યો.

એ અરસામાં મને એક એવા સજ્જનનો સથવારો મળ્યો કે જેણે મને દ્વિજત્વ અપાવવામાં બહુ મદદ કરી. એમનું નામ છે મુરબ્બી શ્રી ભગવાનભાઈ પંડ્યા. હમણાં જ એ બુઝર્ગને મળવાનું થયું. હૃદયથી નમસ્કાર કરી પાવન થયો. આ ઉંમરે પણ તેઓ અતૂટ ગાંધીભક્તિની રટણા જ કરે છે. વર્ષો પહેલાંના તેમની સાથેના સહવાસનાં સંસ્મરણોમાં સ્નાન કરી પરિશુદ્ધ થયા જેટલો આનંદ મળ્યો હતો.

મુ. શ્રી ભગવાનભાઈના આગ્રહથી હું બહુ મોટી ઉંમરે હરિજન સેવક સંઘ સંચાલિત હરિજનશાળામાં સંકોચ સાથે દાખલ થયો. ત્રીજું અને ચોથું ધોરણ હું ત્યાં ભણ્યો, પણ અવારનવાર રાતના તેઓશ્રી સાથે આશ્રમમાં રહેતો. તેમની વાતોમાં રસ પડતો. મારી મોટી ઉંમર ને શરમાળ પ્રકૃત્તિ જોઈ તેઓએ મને આગળ અભ્યાસ માટે બે સંસ્થાનાં નામ આપ્યાં. તેમાં એક હતી વેડછી સંસ્થા અને બીજી હતી ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ આંબલા સંસ્થા. વેડછીમાં ખાદીકામ દ્વારા શિક્ષણ આપવામાં આવતું અને આંબલામાં ખેતી મારફત કેળવણીનું કામ ચાલતું. ખાદીભંડારના અનુભવે ખાદી કરતાં ખેતીમાં જવાનું મને વધારે ગમ્યું. અને ૧૯૪૩ના જૂનની ત્રીજી તારીખે મુ. શ્રી ભગવાનજીભાઈના સથવારે નાનકડો બિસ્ત્રો ઉપાડી હું વઢવાણ સ્ટેશને આવ્યો.

મને હજીયે એ દૃશ્ય આંખ સામે તરવરે છે. મારાં માતા-પિતા અમને વળાવવા આવ્યાં હતાં. પિતાજીના ચહેરા પર પુત્રવિયોગની વિહ્વળતા એટલી નહોતી ઊપસતી જેટલી માની આંખોમાંથી  ઝરતાં બોર બોર જેવડાં બિન્દુઓમાં ટપકતી હતી. થોડી થોડી વારે ડૂસકાંને દબાવતી, મસ્તકને પંપાળતી બોલતી હતી : “દીકરા કરમશી ! તું અહીં રહી જેટલું ભણાય તેટલું ભણ પણ આપણે બહારગામ નથી જવું.” માના આ શબ્દોમાં પુત્રવિયોગની વેદના હતી તે તો પાછળથી ખબર પડી.

ગાડી આવી, ગાડીમાં બેસવાનો જીવતરનો આ પહેલો અનુભવ. થર્ડ ક્લાસના ડબ્બામાં સામાન ગોઠવાયો, પિતાએ હિંમત આપી શિખામણના બે શબ્દો કહ્યા. એ ઘડી જ એવી હતી કે જ્યારે શબ્દો પણ એ વખતની પળોને પ્રગટ કરવામાં ટૂંકા પડતા હતા, ટાંચા જણાતા હતા. ખરી રીતે તો એ વખતે શબ્દોની જરૂર જ નહોતી. મા સાડલાના છેડાને દાંત વચ્ચે દાબી ડૂસકાં દબાવી આખરી વિદાય આપતી હતી; દીકરાને ઊજળા ભવિષ્યની આશિષ આપતો માનો હાથ ગાડીએ વળાંક લીધો ત્યાં સુધી હું જોઈ રહ્યો. મને ત્યારે ખબર નહોતી કે માની આ આખરી વિદાય છે. અમારું એ છેવટનું મિલન હતું. માને ગરીબાઈ ગળી ગઈ. માની એ મધુર સ્મૃતિઓએ મને આજ સુધી મારા જીવતરમાં કામોમાં બળ પૂર્યું છે. (વધુ આવતા અંકે)

Posted in parichay | 1 Comment

આતંકીઓ બહારના–અંદરના

તુર્કીમાં બળવો થયો ને દેશના લોકોએ જ દબાવી દીધો એ સમાચાર છેલ્લા મળ્યા તે પહેલાં સતત કેટલાય દીવસથી આતંકવાદના પરચા વાંચી, સાંભળી, જોઈ રહ્યા છીએ.

છેલ્લે તો ટ્રક લઈને વાર્ષીકોત્સવ ઉજવી રહેલાં લોકો પર ખટારો ફેરવી દઈને જે રીતે માણસોને કચરી નાખ્યાં તે જોઈને તો અરેરાટીય ફાસફુસીયું લાગે ! આ સમાચારો નજરે જોનારની તો શી દશા થઈ હશે તે તો સવાલ જ રહી જાય છે.

અમેરીકાના બે તોતીંગ રહેઠાણી ટાવરની વચ્ચેથી આખું વીમાન ઘુસાડી દઈને વીમાનમાંનાં તો ખરાં જ પણ બન્ને ટાવરોનાં હજારો લોકોને સળગાવી મારવાની વાત તો હવે જાણે કે ભુલી જ જવાઈ છે !

મંકોડાનેય મારતાં જીવ ન ચાલે તેવા માનસને આ બધું શી રીતે સહન થાય ? પણ તે જોવું, જાણવું, દાઝવું ને છતાં સહન કર્યે જ જવું તે જ કદાચ આ જીવનનું કારુણ્ય અને વાસ્તવીકતા !!

પણ એ બધાં તો બાહ્ય દેશના, બહારના દુશ્મનોનો આતંક છે; આપણા પોતાના દેશના ને આપણા જ ધર્મના લોકોને પોતાના જ ધર્મના લોકો જાહેરમાં નગ્ન કરીને ફટકારે ત્યારે તે આતંકને શું કહીશું ? રક્ષકો પાસે જઈને યુવાન સ્ત્રી ફરીયાદ કરે તો પતીપત્ની બન્નેને જાહેરમાં અનાવૃત કરીને જોનારાંઓની સામે ખડાં કરી દેવાં કે વગર વાંકે – પોતાના વ્યવસાયને પ્રામાણીકતાથી કરવામાંય કહેવાતી ધાર્મીકતાને આગળ કરીને ફટકારવામાં આવે ત્યારે તે આતંકને શું કહીશું ભલા ?

આ બધું તો ખરું જ પણ ધાર્મીકતાને નામે ચલાવાતા ગુનાઓને એની સજા પણ ન મળે અને નીર્દોષોને ઉપરથી ડંડા પડે ત્યારે ન્યાયના નામે ચાલતા આતંકને તો કોઈ નામ પણ આપી શકાશે ખરું ??

ને સૌથી વધુ તો આતંક મારા મનમાં જ ફુટી નીકળતો અનુભવાય –

કે આ બધું શું જોયા જ કરવાનું ?! આનો કોઈ ઉકેલ કરવા–કરાવવાને બદલે ફક્ત ચારપાંચ લીટી જાહેરમાં લખીને જાતનો વાંહો થાબડ્યા કરવાનો કે સામાજીક નેટવર્કો પર લાઈક નામની વાહવાહી મેળવીને સંતોષ ઉઘરાવી લેવાનો એનેય આતંકનો જ એક સુક્ષ્મ ભાગ નહીં ગણવાનો શું ? આ બધું લખતાં લખતાંય કશું ન કરી શકાવાનો અફસોસ પણ મનને મુંઝવી મારે છે તો તે પુરતું કાંઈક સારું લાગે છે પણ બીજે દીવસે પાછાં એના એ જ સમાચારો વાંચવાના આવતા જ રહે ત્યારે પેલું કંઈક સારું લાગેલું વરાળ થઈ જાય છે……

હજારો વરસના અનુભવો, હજારો વરસનાં તપ–પુણ્ય, વીજ્ઞાનની અનેકાનેક શોધો અને કરોડો પૃથ્વીઓની વચ્ચેના સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં આપણે જ ફક્ત જીવંત હોવાની ચમત્કારીક ને આનંદકારી શક્યતાઓનું ગૌરવ પણ આપણી કને રહ્યું નથી તે ખ્યાલમાં આવે છે ત્યારે પારાવાર વેદના અનનુભવાય છે. પરમાણુ હથીયારો ધરાવતાં રાષ્ટ્રો એકબીજાને ધમકીઓ આપે ત્યારે થાય કે પૃથ્વીનું આયુષ્ય આ લોકો છીનવી લે તો શી નવાઈ ?

લાગે છે કે મારી બુદ્ધી હવે રજા ઉપર ઉતરી જવામાં છે……(‘મારી એકલાની જ’ એમ માની લઉં છું !!)

 

– જુ.

 

Posted in lekho | 6 Comments

આકાશવાણીના નાટ્યકાર શ્રી ભગવત સુથાર

પ્રાસ્તાવીક :

શ્રી ભગવતભાઈનો પરીચય ઓચીંતાં જ થયેલો. ફોન પર વાત થયા બાદ તેમણે મને એમનો એક લઘુકથા સંગ્રહ ‘પ્રતિચ્છવિ’ મોકલી આપેલો. એ મુજબ બ્લૉગ પર એમનો પરીચય પણ કરાવાયો હતો. ને ત્યાર બાદ તો સમય સારો એવો વીતી ગયો……

તા. ૧૩, ૦૭, ૨૦૧૩ના એમના એ પત્ર બાદ સંપર્ક તુટી ગયેલો. પણ કોણ જાણે કેમ, બરાબર ત્રણ વરસના ગાળા બાદ, બરાબર એ જ તારીખે એટલે કે ગઈ કાલે મને એમનો પત્ર ફાઈલમાંથી ઓચીતાંનો જ મળી આવતાં મેં એમના ઘરે ફોન કર્યો !! પણ…….

કલ્પના પણ ન આવે તેવી વાત ફોન પર સાંભળીને હું થોડો મુંઝાઈ ગયો – તેઓ ગઈ ૨૩મી તારીખે, એટલે કે બરાબર ૨૦ દીવસ પહેલાં જ સૌને છોડીને ચીર વીદાય લઈ ચુક્યા હતા !!!

એમના જેવા સફળ સર્જક અને વીશેષ તો ઉમદા માનવને અંજલી આપવાનું રહ્યું તે વાતે સંકોચ અને દુ:ખભર્યા ભાવ સહીત એમની કેટલીક રચનાઓ મારા બ્લૉગ પરથી પ્રગટ કરવાનો એક ઉપક્રમ ગોઠવીને મારા વાચકો સમક્ષ એમને પ્રગટ કરી રહ્યો છું. આશા છે, સૌને એમનાં સર્જનોનો થોડોકેય લાભ આ રીતે મળશે.

એમના પરીવારજનોના દુખમાં ભાગીદાર થવાના પ્રયત્ન સાથે એમના આત્માને શાંતી પ્રાર્થીએ.

********************

પરીચય :

Bhagwat Suthar

શ્રી ભગવત સુથારનું નામ આકાશવાણીનાં નાટકો સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે. શાળાસમયથી જ નાટકો અને મનોરંજન કાર્યક્રમોમાં ભાગ લઈને શાળાને નામ અપાવનાર શ્રી સુથાર સાહેબે કૉલેજમાં પણ અધ્યાપક તરીકે યુનીવર્સીટી કક્ષાની નાટ્યહરીફાઈઓમાં કૉલેજને અગ્રસ્થાન અપાવ્યું હતું.

એમણે કહેલી એક મજાની વાતને વ્યાવસાયિક સંદર્ભે જોઈએ તો એમના બાપુજી વ્યવસાયે મીસ્ત્રી એટલે આજુબાજુનાં ગામોમાં નાટકમંડળીઓ આવે ત્યારે નાટ્યમંચ તૈયાર કરવામાં તેમનો મુખ્ય હાથ હોય અને મીસ્ત્રીના છોકરા તરીકે પહેલી હરોળમાં બેસવા સ્થાન પણ મળે ! નાનપણથી મળેલો નાટ્યરસ પોષવામાં આ બાબતે પણ ભાગ ભજવેલો !

યુનીવર્સીટી આયોજીત નાટ્યશીબીરમાં જ એમનો સંપર્ક નાટ્યવીદ્, કવી–મર્મી અને આકાશવાણી નાટ્યવીભાગના વડા શ્રી પિનાકિન ઠાકોર સાથે થયો ને તેણે શ્રી સુથાર સાહેબને ઘણી મોટી જવાબદારીઓમાં ભાગીદાર બનાવ્યા…..અને એમ જ એક બહુ મોટું ને મુલ્યવાન કાર્ય તેમને સોંપવામાં આવેલું. આબુનાં દેલવાડાનાં દહેરાંનાં શીલ્પોમાંની કલાત્મક મુર્તીઓનું દર્શન કરાવવાની સાથે સાથે નાટ્યરુપે પણ તે બધું ભજવાતું જાય તેવી આકાશવાણીની યોજના માટે એક નાટ્યકૃતી તૈયાર કરવાનું આમંત્રણ તેમને મળ્યું !!

પ્રથમ નાટક “બે આંખ” લખાયું. ઠાકોર સાહેબના ધન્યવાદની સાથે જ કાયમી ધોરણે નાટકો લખતાં રહેવાનું ઈજન પણ મળ્યું ને એમ આ યાત્રા ચાલી હતી !

“અમારો સૂર્ય”, “નાટક એક, નાટક બે”, “અમે દોસ્તો” વગેરે અનેક વાર પુરસ્કૃત થયાં છે. જ્યારે પાંચ, પંદર, ત્રીસ અને સાઈઠ મીનીટનાં નાટકો તો આકાશવાણી અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત, વડોદરા અને મુંબઈથી અવારનવાર પ્રસારીત થયાં છે જ્યારે એમનું એકાંકી “સાચું સગપણ” તો વીસેક વાર પ્રગટ થયું હતું !!

પારીતોષીકો તેમને –  ફુલવાડી, ભગિની સમાજ – ખેતવાડી, મુંબઈ, લોકલહરી નડીયાદ, ધૂમકેતુ પારીતોષીક (નવચેતન), શબ્દસૃષ્ટિ, જીઈબી જેતપુર, ગુજ. સમાચાર, રાજબુક્સ અમદાવાદ તથા આકાશવાણી વગેરે તરફથી મળતાં રહ્યાં છે.

સર્જનો : કાહેકો મનવા ! (નવલકથા), એક એ પળ (વાર્તાસંગ્રહ),

બાલસાહીત્ય : વીર નર્મદ, નાનો ગોપાલ, દેખ્યું દેખ્યું, વીર બાળક, બીલાડીનો ઘંટ, આપણે સૌ, દાનનું પુણ્ય, મહાન ઘડિયાળી વગેરે…..

––––––––––––––––––––––––––

હવે એમની એક લઘુકથા પણ માણીએ ! :

પ્રતિચ્છવિ

– ભગવત સુથાર

 

તેણે લાલ રંગ હાથમાં લઈ દીવાલ પર મોટું કુંડાળું દોર્યું. આખુંયે કુંડાળું લાલ રંગથી ભરી દીધું. લાલ રંગ નીચે મૂકીને તેણે કાળો રંગ લીધો.

પેલા લાલ કુંડાળાની વચ્ચે કાળું ટપકું કરીને લખ્યું : ‘દાદાની આંખ.’

તેણે સફાળા પાછળ ફરીને જોયું….. કદાચ દાદા જોઈ ગયા તો નથી ને ! તેને દાદાએ વારંવાર આપેલી ધમકી યાદ આવી ગઈ, ‘મૂર્ખા ! બે કાન વચ્ચે જ માથું કરી દઈશ…..’ પણ હવે તો બીક ક્યાં હતી !

કારણ કે દાદાને ઉપાડીને લઈ જતાં જોતાં જ તેણે બાને પૂછેલું તો બા કહે, ‘બાબા, દાદા તો ભગવાનને ઘેર ગયા….’

તેણે ફરીથી પેલા કુંડાળા તરફ જોયું. તેને મનમાં થયું, “પોતે પણ એક દિવસ દાદા બનશે….” માથે પાઘડી ખોસશે, હાથમાં લાકડી લઈને, વાંકો વળી ચાલશે, મોંમાંથી ગંદાં ચોગઠાં કાઢીને પાછાં ગોઠવી દેશે. બાળકો જો આમ દીવાલ બગાડશે તો તેમને ધમકાવતાં કહેશે….‘મૂર્ખા ! બે કાન વચ્ચે માથું કરી નાખીશ.’

વળી એણે લાલ રંગ લઈને બીજું કુંડાળું કર્યું. તેમાં લાલ રંગ ભર્યો ને વચ્ચોવચ કાળું ટપકું બનાવ્યું…..ને લખ્યું…..

‘મારી આંખ.’

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

 

 

 

 

Posted in parichay | 6 Comments

‘એક વેંત ઉંચી’ કાવ્યરચના – શ્રી સરયુ પરીખ

એક ગીતકાવ્ય “એક વેંત ઊંચી” મને શ્રી સરયુબહેન તરફથી (જે જુન ૨૦૧૬માં ‘અખંડઆનંદ’માં પ્રગટ થયેલું) મળેલું. મને એ રચનાનો લય – ભલે ક્યાંક તુટતો એવો, છતાં ગમ્યો હતો. ખાસ કરીને એમાં પ્રયોજાયેલાં રે, કે વગેરે – કાનમાંનાં કુંડળ જેવાં – લટકણીયાંને કારણે એ ગીતે ધ્યાન ખેંચેલું.
મેં એક પ્રયોગ ખાતર, બહેનને એ કાવ્ય ગદ્યમાં પરીવર્તીક કરવા કહેલું. ને એમણે એ પ્રમાણે મોકલ્યું. પછી મેં એનો અન્વય પણ કર્યો. ઉપરાંત કેટલુંક મને સ્પષ્ટ ન થયેલું પુછ્યું તેના જવાબરુપ કામગીરી પણ તેમણે આગળ વધારી ને પછી જે બધું ભેગું થયું તેને નેટગુર્જરી પર પ્રગટ કરવું ન કરવું તેવી અવઢવ પછી પણ પેલા લયને જ કારણે આજે એ ગીત રજુ કરી રહ્યો છું.
જમીનથી એક વેંત ઉંચા ચાલવું કાંઈ સાધારણ વાત નથી. ક્યારેક ઉલ્લાસ, તો ક્યારેક કોઈ સફળતા તો ક્યારેક કોઈ જીવનની ઓચીંતાં જ થઈ જતી ચોખવટ વ્યક્તીને નીખાલસપણે વ્યક્ત થઈ જવા મજબુર કરી દે છે. ઘણી વાર માણસ પોતાના ગુણગાન કરવા માટે ઉંચેરો ચાલતો રહે છે; પણ સર્જકકક્ષાની વ્યક્તી પોતાના ભીતરની ગતીવીધીઓને, અંતરની સામાન્ય લાગતી પણ અગત્યની વાતોને ક્યારેક સમાજ–કુટુંબ–મીત્રો સમક્ષ જાણે કે કોઈ હીસાબ આપતા હોય તેમ પ્રગટ કરી દે છે.
કોઈ ખુમારીથી નહીં; કોઈ ગૌરવ લેવા માટે નહીં પણ સાવ સહજપણે સહેજ ઉંચી ઉઠી ચુકેલી મનોભાવનાને વ્યક્ત કરી દેતું આ કાવ્ય ગમ્યું તો પ્રગટ કરી દીધું લ્યો !! – જુ.
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
એક વેંત ઊંચી
– સરયૂ પરીખ
 
અસુખ  અડકે  ના  મારે  અંતરે.
જીવન  ઝંઝાળજાળ  જગત રે
ઊડતી  રહું  એક વેંત  ઊંચી  કે,
સરતી   રેતીની    સરત  સેર  રે
નીચે   સમયની   સરત  સેર  રે.

સરખા   ઉજાસ   મારે   આંગણે,
નહીં  રે  પડછાયા  મારી  પાંપણે.
પહેલાં   આપીને  લીધું   આપણે,
છોડીને    સ્વાર્થ   દહર   બારણે.
વટને   વેર્યો   રે   ઊભી   વાટમાં,
માફી  લળી  મળીહળી  વાસમાં.
ઈશના    અનેક   રૂપ    રાસમાં,
એક એક  શ્વાસ એના  પ્રાસમાં.
ક્ષણ  ક્ષણનાં  સ્પંદનો  સુગંધમાં,
નવલ નવાં  સર્જન  શર  બુંદમાં.
છોપહેરી  ઓઢી   ફરું  વૃંદમાં,
એકલી   મલપતી    મનોકુંજમાં.
––––––––––––––––––––––––––––
સરત=સ્મૃતિદહર=દિલ, શર=પાણી
 
 
 
Posted in rasaswad | 1 Comment

તુષાર મહેતા, બકુલભાઈ ભટ્ટ અને અમારી વચ્ચે એક કાવ્ય !

(આપણા જાણીતા અને માનીતા સાહસકથાલેખક શ્રી મૂળશંકરભાઈ ભટ્ટ (મૂમોભટ્ટ)ના પુત્ર શ્રી બકુલભાઈના અમેરીકેથી ઘણી વાર ફોન આવી જાય ત્યારે જાણે સણોસરું તાજું થઈ જાય છે ! એક દીવસ એમ જ બસ, એક ઈપત્ર આવ્યો. મને તેમાં બહુ મજા પડી. કાવ્યસર્જકનો ખાસ પરીચય નહીં પણ સર્જનમાં જ સર્જકનો ખરો પરીચય હોય છે તેમ તુષારભાઈને હું કાવ્ય દ્વારા મળ્યો. હવે તો નીયમીત મળવાનું બનતું થયું છે. આ પત્ર અને તેનો જવાબ અહીં પ્રગટ કરીને મારા સૌ વાચકોને સુખના ભાગીદાર કરવા મથું. – જુ.)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ભાઈ જુગલભાઈ,

નીચેની કવિતા અમારા કુટુંબીજન ગણાય  તેવા મિત્રે લખેલી છે.

આ કવિતા વિષે તમને કહેવા જેવું લાગે તે વિના સંકોચ જણાવવા વિનંતી કરું છું.

મજામાં હશો.

બકુલ ————————————————————————————–

શબદ શબદ જગ કરે, શબદમેં સબ જગ સમાયો

શબદ શબદ મૈં ભી કરું,  શબદમેં હી તૂ  છુપાયો  । 

શબદ આકાશ, શબદ પૃથ્વી, શબદ જલ, શબદ વાયુ,

શબદ અગ્નિ, શબદ ચિત્ત,  શબદ  તો અશ્રુ સમાયો  । 

શબદ (સબ) છલ, શબદ પ્રપંચ, શબદ હી સબ જૂઠ ચલાયો

શબદ  તૂ  હી  ઘુમાયો  રે  બંદે,  શબદ તૂ  હી  ભુલાયો  । 

શબદ શબદ ક્યા કરે બંદે, શબદ  તો મૌન  સમાયો,

બિન શબદકો તુઝે સૂનું, શબદ સબ નાચ નચાયો  ।।

–  તુષાર મહેતા

24 / 03 / 2016. બ્રાહ્મ મુહૂર્ત. મુંબઈ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સ્નેહી મુ. શ્રી બકુલભાઈ,

ખુબ આભાર, કૃતી મોકલવા માટે.

મને તો રચના ગમી ગઈ.

શબ્દને બે રીતે જોવાય છે. એક તો વ્યાકરણગત વાક્યના એકમ અને અક્ષરના અર્થસભર સમુહ તરીકે. અક્ષરોનો એવો સમુહ જેને કોઈ અર્થ હોય છે.

બીજી રીતે જોઈએ તો શબ્દ એટલે ધ્વની, અવાજ. “ત્યાં શબ્દ થયો” એટલે ત્યાં કશો અવાજ થયો.  શબ્દને બ્રહ્મ કહ્યો છે. બીગબેન્ગમાં ધ્વનીનો અર્થ નીહીત છે. એ રીતે પણ બ્રહ્મ શબ્દમાં પણ બન્ને અર્થો સચવાય છે !

શબદ એ સંતોનો પ્રીય શબ્દ છે. એ ગુરુના શબ્દ તરીકે આદેશાત્મક બને છે. શબ્દને ગુરુના આશીર્વાદરુપે પણ ઓળખાવી શકાય. ગુરુનો શબ્દ એટલે બ્રહ્મવાક્ય એ અર્થમાં પણ શબદને લઈ શકાય. પાંચતત્ત્વોમાં પણ વાયુની સાથે શબ્દનું સંધાન છે. પાંચ જ્ઞાનઈન્દ્રીયોમાં પણ એને સ્થાન મળેલું જ છે.

શબ્દને આકાશ સાથે સંબંધ હોવા છતાં અવકાશ એટલે કે જ્યાં ખાલી જગ્યા છે ને વાતાવરણ નથી ત્યાં ધ્વની નથી એમ કહી શકાય પણ કાનમાં આંગળીઓ ભરાવીને સાંભળતાં એક અવાજ સંભળાય છે તેને અનાહત નાદ કહે છે. અનાહત એટલે આહત થયા વીનાનો અવાજ. આપણે જાણીએ છીએ કે કાંઈ પણ અથડાયા વીના અવાજ શક્ય નથી પણ યોગીઓએ કોઈ પણ જાતની અથડામણ વીના પણ ધ્વનીના અનુભવો કર્યા ત્યારે તેને અનાહત નાદ કહીને ઓળખાવ્યો. અવકાશમાં પણ કહેવાય છે કે એક સંગીતનો અનુભવ થાય છે !

એટલે શબ્દ સર્વત્ર છે અને શબ્દમાં સઘળું સમાવીષ્ટ છે ! ઓમ એ અર્થમાં હીન્દુઓનો મંત્ર બને છે. શબ્દને જ ઈશ્વર ગણનારાઓ એનામાં જ સઘળું સમાવીષ્ટ હોવાનું કહીને એનાં યશોગાન કરે તો શી નવાઈ !!

આ રચનામાં શબદને અનેક રીતે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. મને અંતીમ બન્ને પંક્તીઓ બહુ ગમી છે. જોકે છેલ્લેથી ચોથીમાં સબ શબ્દ વધારાનો લાગ્યો છે કારણ કે સબ વીના પણ બધું કહેવાઈ ગયું છે. સબની જરુર રહેતી નથી. કદાચ પક્તીના બંધારણમાં પણ એ વધારાનો જણાય છે. (રચનાનો લય મને પકડાયો નથી. એમાં કોઈ બંધારણ જેવું હોય તો મારા ખ્યાલમાં નથી. પણ તે છતાં એની જરુર પણ લાગતી નથી.)

આભાર. – જુ.

Posted in rasaswad | 4 Comments

સોનાની ગાય !!

“ગૌમુત્રમાંથી સોનું મળ્યું” એટલે કે એવાં તત્ત્વો મળ્યાં.

સારું થયું કે આ વાત વીજ્ઞાનીએ ઘણી મહેનત પછી સાબીતીઓ સાથે કહી. નહીંતર જુનાગઢના એટલે દેશી એમ ગણીને એમની ઉપર પસ્તાળ પાડનારાં કાંઈ ઓછાં નથી. ઘરકી મુર્ગીમાં કોઈ ગણ ના હોય એ વાતને ચોરેચૌટે ચર્ચવાનો રીવાજ છે.

આયુર્વેદે ગૌમુત્રને અનેક રીતે વખાણ્યું છે અને ગાયનાં દુધ–ઘીના અનેકાનેક ગુણો બતાવ્યા છે. ભેંસ અને ગાય વચ્ચે જે મોટા તફાવતો છે તેમાંના ગાયના ગુણોને ભેંસ દ્વારા હલકા બનાવી દેવાયા છે. આપણા દેશમાંનું આ પણ એક પાસું છે.

સાંભળ્યા મુજબ, આઝાદી પછી ભારતને માર્ગદર્શન (?) માટે કેટલાંક સુચનો ફુલફોર્ડ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલાં તેમાંનું એક આ પણ હતું :

ભારતમાં ચાર પ્રકારનાં ખેતી સાથે સંકળાયેલાં પશુઓ છે : ૧) ખેતી માટે બળદ; ૨) બળદ માટે ગાય; ૩) દુધ માટે ભેંસ, ૪) અને સાવ નકામો તેવો પાડો.

હવે ભારતના કુલ ગૌચરમાં આ ચાર પશુઓ ભાગ પડાવતાં હોય છે. તેને બદલે તેમણે કહ્યું કે ગાયને જ પુરતું પૌષ્ટીક ખવડાવીને તાજીમાજી કરો. એટલે બળદ માટે અને દુધ માટે પણ ગાય રહેશે. ભેંસને રવાના કરી દો. એટલે પાડો પણ નહીં રહે ! ગાય અને તેનો દીકરો આ બન્ને મળીને ગૌચર વાપરશે !!

આ દેશમાં ગાયને માતા અને પવીત્ર પ્રાણી કહી છે. પણ કેટલાંકોનાં મોં ફક્ત ધાર્મીકતાનું નામ સાંભળીને જ મચકોડાઈ જાય છે. પણ આ દેશમાં લોકશીક્ષણ માટે ધાર્મીક વાર્તાઓને માધ્યમ બનાવીને વાત સહેલી કરવામાં આવી હતી…..જોકે કેટલાક હુંશીયાર વર્ણોએ આ વાર્તાઓનો ગેરલાભ લઈને લોકોને શીક્ષણથી જ વંચીત રાખ્યાં !

પણ જે ઉચ્ચ કક્ષાનું બુદ્ધીધન હતું તેમણે એ સમયની સગવડોને સંયોજીને કેટલીક મહાન શોધો કરી. આયુર્વેદના ચરક મુની માટે કહેવાયું કે વનસ્પતી ખુદ સામે આવીને ચરકને પોતાના ગુણો બતાવતી હતી ! હવે આ પણ એક રુપક જ છે ! કોઈ પણ વીજ્ઞાનીને આવાં ‘દર્શન’ થતાં જ હોય છે. પણ જેમનો ઈતીહાસ જ હજારો વરસનો હોય તેમને ત્યાં વાતનું વતેસર થતું રહેવાનો ભય રહે જ !! એટલે કાલ સવારના આપણા વીજ્ઞાનીઓની પ્રયોગશાળાઓને આ ભય હોતો નથી. વળી હવે તો શીક્ષણ વ્યાપક બની જવાથી વાર્તાઓ બનવાની નથી.

આયુર્વેદે હળદરને, લીમડાને, અશ્વગંધાને કે આમળાં–ગળો–શતાવરી વગેરેને ઓળખીને હજારો વરસ સુધી તેનો લાભ પ્રજાને આપ્યો છે. એવું નથી કે આયુર્વેદ રાજાઓ માટે જ હતો. આ દેશમાં “ડોશી વૈદું” વગોવાયું પણ તે શબ્દના જ અર્થમાં આયુર્વેદની વ્યાપકતા–સર્વજન સુલભતા દેખાય છે તે કોઈના ધ્યાનમાં ઝટ નથી આવતી. આયુર્વેદ તો ઘરઘરમાં વ્યાપ્ત હતો.

ગૌમુત્રમાં સોનું એ કોઈ નવી વાત, આમ જોવા જઈએ તો નથી. પણ ચાલો, એ બહાને હવે ગાયને પાછી આ દેશમાં–

૧) રાજકારણથી મુક્ત કરીને; ૨) કાગળ ને પ્લાસ્ટીક ખાવામાંથી બચાવીને; ૩) સોસાયટીઓમાં એંઠો ને વાસી ખોરાક “ગાય માતા માટે” ન જ રાખીને કે પછી ૪) ખરેખર તેને માતા કહેવાની શરમ મુકી દઈને,

આપણે સૌ નવેસરથી એને અપનાવીએ;

– અને સોનું મેળવવાની લ્હાયમાં ઈન્જેક્ષનો આપીને એનું મુત્ર ભેગું કરવાની ત્રાસદાયક પ્રવૃત્તી તો ન જ કરીએ !!

Posted in lekho | 5 Comments

છુટાછેડા !

કાઢ્યાં તો કાઢ્યાં’તાં  હૈયેથી ભલે, તમે

                          હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

‘હેત–હેત’ કરતાં–કરતાંમાં તો  કરી દીધું

                       હૈયાને ખાલીખમ આંય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

હૈયું તો હેતભર્યું હોય એને હૈયું કે’વાય, કાંય

                          વૅરઝેર એમાં ના સમાય;

ઉંડાં ધરબેલ ન્હોય વૅર ભલે તોય આમ

                      ‘ઠેસ–ઠેસ’ રમત્યું રમાય ? 

‘આજીવન સાથ’ હતી વાતું હંધી જ, એની

                  “ખબર્યું તો ખળે જઈ” થાય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

રાતોની રાતોના રાતા ઉજાગરાય

                     અમને નૈં યાદ હવે આવે,

આવડતો ઓછી પડી તો પડી, ભલે – આમ

                ‘કજોડા’નું બ્હાનું કાંઈ ચાલે ?!

આવકાર દીધો ’તો એમ ભલા, જાકારો

                       હળવેથી દીધ્યો પોસાય… … … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

 

પાંચીકે રમતાં’તાં; રમતાંરમતાં તમે

                ‘જાન’ લઈ તેડવાને આવ્યા,

“જા, ન હવે તારું કૈં કામ” કહી કાઢ્યાં, અમે

                 તોય કશું મનમાં ના લાવ્યાં;

આ તો સંસાર; સાર એનો આ આટલો –

                     ‘ધાર્યું તો ધણીનું જ થાય’ !!

કાંય, હૈયાને પુછવા જવાય ?!

 

 – જુગલકીશોર

Posted in kavitadan | 2 Comments

ડૉ. મહેશ રાવલની રચના : ‘કાં હા અને કાં ના !!’

ડૉ. મહેશ રાવલની એક રચનાની વાત

 

કાં હા અને કાં ના, હકીકત બે જ છે

કાં આપ, કાં લઈજા હકીકત બે જ છે

અંતર, નિરંતર થાય વધઘટ તોય શું ?

કાં સાદ કાં પડઘા,  હકીકત બે જ છે !

બહુ છેતરે અડધાં ઉઘાડાં બારણાં

કાં બંધ કાં ખુલ્લાં હકીકત બે જ છે

વચ્ચેની કક્ષા જોખમી હોવા છતાં

કાં સમજુ કાં મૂર્ખા, હકીકત બે જ છે !

અધકચરાનો તૂટો નથી પણ, આખરે

કાં અડધા કાં આખા હકીકત બે જ છે

ત્રીજી વકલનાં જળ નથી ભાળ્યાં કદી

ખારાં અને મીઠાં, હકીકત બે જ છે

પર્યાય છે બન્ને પરસ્પરના ‘મહેશ’

ઈશ્વર અને કાં મા, હકીકત બે જ છે

– ડૉ. મહેશ રાવલ (ફેસબુક પરથી)

 –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

નક્કર હકીકતોની કેટલીક વાત                                                                                                 – જુગલકીશોર

જીવનમાં વારંવાર એવો સમય આવીને ઉભો રહે છે જ્યારે નીર્ણય કરવાનું અઘરું બની જાય છે. પસંદ કરવાના રસ્તા એકથી વધુ હોય ત્યારે તો તકલીફ ઓર વધી જતી હોય છે પણ સામે જ્યારે ફક્ત બે જ વીકલ્પો હોય ત્યારે વળી સાવ નવા જ પ્રકારની મુંઝવણ ઉભી થઈ જાય છે. “ચોઈસ ઈઝ યોર્સ” એમ કહેનારા વેપારીઓ ખરીદનારાંની સામે ઢગલો ચીજ પાથરી દે ત્યારે પસંદગીને મોકળાશ હોય છે તે તો ખરું જ પણ એની સામે કયું પસંદ કરવું અને કયું છોડવું ? એ સવાલ તો મીઠી મુંઝવણનો બની રહે છે !

 

એક બાજુ મન વીચારે કે બહુ બધા વીકલ્પો હોય તેમ સારું; પણ સામે છેડે મુંઝવણને મીઠી બનાવી મુકનારા વીકલ્પો હોય ત્યારે થાય કે આના કરતાં તો વીકલ્પો ન જ હોય તે સારું !!

 

આપણા જાણીતા કાવ્યસર્જક મહેશભાઈ કદાચ આ મીઠી મુંઝવણનો રોગ જાણી ગયા છે ને એટલે જ એમણે (હકીકતના નામે) વાચકો સમક્ષ એક એવી રચના મુકી છે જેમાં પસંદગીને અવકાશ હોવા છતાં મુંઝવણ તો રાખી જ છે ને છતાં એને મીઠી રહેવા દીધી નથી ! કહે છે કે તમારી સાથે બે જ રસ્તા છે ને એક તો લેવો જ પડવાનો છે તો ખબરદાર બનીને નક્કી કરી લો ! જીવનની અનેક સમસ્યાઓ કે પછી અનેક પ્રસંગો સામે આવીને ઉભાં રહે ત્યારે બેમાંથી કોઈ એકની પસંદગી કરી લેવાના વખતે મદદરુપ પણ થઈ શકે એવી કેટલીક સંભાવનો સામે મુકીને બહુ મજાની સ્થીતી વાચકો સમક્ષ તેમણે રજુ કરી દીધી છે !

 

જીવનમાં હા ને ના એ બેની વચ્ચે જો મૌનને મુકવામાં આવે તો કાં તો એ મનની શીથીલતા દર્શાવનારું બને છે. દહીં–દુધ બન્નેમાં પગ રાખનારને જાણે કહેતા હોય તેમ નીશ્ચય કરી લેવાની તાકીદ એમણે કરી છે. જોકે શેરની બીજી જ પંક્તીમાં તો એમણે જબરો ઉદાર પ્રસ્તાવ મુક્યો છે ! કાં તો આપી દે ને કાં તો લઈ જા ! (શું આપવાનું કે લઈ જવાનું છે ? તેવો સવાલ અહીં અસ્થાને છે કારણ કે આ આપવા–લઈ જવાની વાતને મોઘમ રાખીને વ્યક્તીવ્યક્તીએ અલગ પડતા સંબંધો કે અલગ પડતા વીચારોને આધારે કોઈ પણ માટે કોઈ પણ પરીસ્થીતીનું સુચન કરી દીધું છે) પણ મુળ વાત તો અત્યંત કીમતી કહી છે ! સામેના પાત્ર પરનો સધ્ધર વીશ્વાસ અહીં જોવા મળે છે. (અર્જુન–દુર્યોધન સમક્ષ પોતે અને પોતાની સેનાના ભાગ પાડીને કૃષ્ણે બન્નેની સમક્ષ પ્રસ્તાવ મુકીને કેવો વીશ્વાસ મુક્યો હતો તે તો દુર્યોધને જો કૃષ્ણની પસંદગી કરી હોત તો ખ્યાલ આવે !!) આપનારનો લેનાર પરનો ધડવીશ્વાસ આ પંક્તીમાં રજુ થયો છે.

 

પછીના શેરમાં નીરંતર શબ્દના બે અર્થોમાંનો ન–અંતર એટલે કે નજીકપણું અહીં લેવાનો છે. નીરંતર એટલે સતત એવો અર્થ અહીં અભીપ્રેત નથી. જેના પડઘા પડતા હોય છે તે ‘સાદ’ (એટલે કે પ્રસ્તાવ કે ઓફર)અને ‘પડઘા’ (મુળ વસ્તુની નકલ) એ બેનો આધાર અંતર ઉપર જ હોય છે એટલે પછી જો અંતર ઓછું હોય તો તમને સાદ દેનાર તરફથી ઓફર મળશે પણ જો અંતર તમે વધુ રાખ્યું હશે તો તમારા નસીબે પડઘા જ મળવાના છે !! “થાય વધઘટ તોય શું” એમ ભલે કવીએ કહ્યું પરંતુ ઝીલનારને તો અંતર વધુઓછું રાખવામાં અનુક્રમે નુકસાન/ફાયદો છે જ !

 

બારણાં એટલે તક. આવનજાવનનું એ માધ્યમ છે. બારણાં માણસો–મહેમાનોની જેમ જ હવા–પ્રકાશ એટલે કે વીચારો, તકો વગેરેને આવા દે છે કે જવા પણ દે છે ! બારણાં કાં તો બંધ હોય કાં સાવ ખુલ્લાં પરંતુ જો એ છેતરનારાં બારણાં અધખુલ્લાં હોય તો તકલીફોનો પાર નહીં ! એ હકારનાં પ્રતીક છે કે નકારનાં તે સમજવું અઘરું કરી મુકે છે. અધખુલ્લાં બારણાને કઈ તક આપવી છે તે તો આપણા હાથની વાત છે તેમ બતાવીને કવી સવાલ વાચક સમક્ષ મુકીને પસંદગી કરવાનું કહે છે.   

 

માણસો સમજવાળાં હોય તેમ અણસમજુ પણ હોવાના. એ બન્ને વચ્ચે એક ત્રીજી શક્યતા, જેનો ઉલ્લેખ સર્જકે કર્યો નથી (ને કરે તો સમગ્ર ગઝલનો બે જ વીકલ્પોવાળો સુર તરડાઈ જાય તેમ છે ! તે શક્યતાને પાછી કવીએ પોતે જ જોખમી પણ કહી છે) તેને એક બાજુ મુકીને માણસોના બે જ પ્રકારો રજુ કર્યા છે. અહીં હકીકત શબ્દનો અર્થ વીકલ્પ નહીં કરી શકાય કારણ કે અહીં પસંદગીની વાત નથી.

 

પાંચમા શેરમાં કવી બારણાંની જેમ જ અધખુલ્લાની જગ્યાએ અધકચરું મુકે છે. પણ આખું અને અધુરું બે જ શક્યતાઓ હોઈ શકે. અડધું એ પણ ખરેખર તો અધકચરું જ ગણાય ! એટલે અડધામાં ને એમાં કોઈ ફેર નથી…તેથી પ્રથમ પંક્તીના તુટો અને આખરે એ બન્ને શબ્દો કદાચ અર્થ ગુમાવી બેસતા જણાય છે.

 

જળને જીવન કહ્યું છે. ને જીવનની જેમ જ જળને પણ અનેક સ્વાદ હોય જ છે. પણ સંસારમાં જેમ મીરાંને ખારાશ દેખાઈ હતી તેમ બાકીના બધા સ્વાદો મીઠા ગણીને બે મુખ્ય સ્થીતી સંસારની કલ્પીએ તો ખારું એટલે નકારાત્મક અને મીઠું તે હકારાત્મક એમ ગણી શકાય. ત્રીજો કોઈ પણ વકલ આપણે આ બેમાંનાં કોઈ પણ સાથે જોડી દઈ શકીએ. (અહીં ‘ભાળ્યાં’ શબ્દની જગ્યાએ ‘ચાખ્યાં’ રાખ્યું હોત તો જળને સર્જકે દૃષ્યમાન કર્યું છે તેને બદલે સ્વાદેન્દ્રીય સાથે જોડી શકાત.)

 

છેલ્લો શેર સર્જકે માતાને અર્પણ કર્યો છે. વાચક સમજી શકશે કે ઈશ્વર કરતાંય જાણેઅજાણે માતાનું પલ્લું ભારે જણાયા વીના રહેતું નથી. મજાની વાત તો એ જ છે કે સર્જકે આરંભમાં જ બન્ને – માતા અને ઈશ્વર –ને એકબીજાંના પર્યાય કહીને જ માતાને એના અતી ઉંચેરા સ્થાને મુકી જ દીધી છે ! પણ જ્યારે હકીકત અર્થાત વીકલ્પની વાત આવે તો / અને ત્યારે / માતાને ઈશ્વરની હારોહાર ઉભી રાખી દઈને કવીએ માતૃવંદના જ કરી છે !!

 

ડૉ. મહેશ રાવલનાં સર્જનો બહુ જ ધ્યાન ખેંચનારાં હોય છે. એમાંય તે વળી તેઓ કાવ્યોને શણગારીને જ સૌ સમક્ષ મુકતાં રહે છે એટલે ખાસ મન રહે છે વાંચી જવાનું. પણ ક્યારેક તો એને વાંચીને આમ જ અભીપ્રાય આપી દેવાની ઈચ્છા દબાવી શકાતી નથી. આજે એમ જ આ અભીપ્રાય મુકી દીધો. હા, એક વાત મનમાં શરુથી જ હતી તે હવે છેલ્લે –

 

ગઝલનો રદ્દીફ ‘હકીકત’ છે પણ કોણ જાણે કેમ મને હકીકતની જગ્યાએ “વીકલ્પ” શબ્દ જ સંભળાતો રહ્યો છે…….ધન્યવાદ અને શુભેચ્છાઓ સાથે – જુ.

Posted in rasaswad | 7 Comments

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

બનું ભક્ત હું, તું ઈશ્વર, આપણ આપણને ગમીએ !……ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

મારી આ કરતાલ, તારું એ ચક્ર સુદર્શન,

મારાં એકેએક ગીતમાં માગું; તું આપી દે દર્શન;

ગીત–તાલના ઘુંટાયેલા ભાવ મહીં પહેલાં, તારી બંસી સાંભળીએ !….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

 

મારા–તારા વચ્ચે આમ તો કેટકેટલું અંતર !

ભવભવનું છેટું ઉકેલવા વીતી ગયા મન્વંતર.

આ વખતે મળવાનું નક્કી કરીએ, છાતી ભીંસી, ગળે વળગીએ….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ!

 

જનમારાની ભુખ, દોહ્યલાં દુ:ખ હવે અકળાવે,

અંદર–બાહર અગન; જગત આ સકળ અકળ, કકળાવે;

ના ધનુષ્ય, ના પાંચજન્ય; તારો શીતળ સંદેશો જગે જગવીએ !….ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ !

 

ભુલ્યો હું સંસાર–નીયમ; તું ભુલ્યો તારું વચન,

યુગેયુગે નહીં, ક્ષણેક્ષણે તારા આવ્યાનું રટણ !

રાહ નહીં અવતરવાની અવ, સૌમાં સાચી ભક્તી–શક્તી સંચરીએ !

ચાલ, આપણે ઈશ્વર–ઈશ્વર રમીએ ! 

 

– જુગલકીશોર. તા. ૧૩, ૦૬, ૧૬

 

Posted in kavitadan | 4 Comments

દરુપદી દોડે રે બજારમાં !

દરુપદી દોડે રે બજારમાં !

દીશાયું પ્હેરીને દોડે એકલી, બધાં જોવે તમાશો ‘સહકાર’માં !………દરુપદી૦

હજ્જાર હાથીનાં બળુકાં બાવડાં,

                ખેંચે કાચા સુતરના રે તાર;

કીડીને માથે રે કટક આવડાં !

                એનો ક્યાં રે ગીયો કીરતાર ?

ટાણું ચુક્યો હરી; હરી લીધું – બધું નાખ્યું ‘પ્રહરી’એ વખારમાં !……..દરુપદી૦

સદીયું વીતી ને જુગ વીતી ગયા

                સહુને સદી રે ગયો વહેવાર;

બળુકા બળુકા સૌ જીતી ગયા –

                રાંકડાં રડતાં વાર–તહેવાર;

એકલ–દોકલનો ધણી શોધવો બાકી રહ્યો બીજા હજારમાં !!……દરુપદી૦

પાંચ પાંચ વરસે રે બાવો બોલતો :

                બચ્ચા ! પ્હેરી લેજે શણગાર;

પાંચે આંગળીયે વેઢ પ્હેરજે –

                (તારી ‘મુઠ્ઠી’ વળશે નહીં લગાર !)

પાંચે–પંચે રહી ગઈ પાંગળી, કશું પામી નહીં રે અવતારમાં !

દરુપદી દોડતી રહેશે શું બજારમાં ?!

– જુગલકીશોર. તા. ૧૩, ૦૬, ૧૬.

 

Posted in kavitadan | 2 Comments

સીદ્ધાંતના દોસ્ત સુનીલભાઈનો ગઝલસંગ્રહ ‘પાંખોની દોસ્તી’

સુનીલ શાહ. સાયન્સના શીક્ષક ને પછી નીવૃત્તી સુધીના એ જ શાળાના આચાર્ય; રૅશનલીઝમના સક્રીય પ્રચારક અને “ચલો ચમત્કાર કરીએ”, “વીવેક–વલ્લભ” તથા “રૅશનલીઝમ” એ ત્રણ પુસ્તકોના લેખક–સંપાદક.

શાળાનાં કાર્યો માટેના સન્માનરુપ ઍવૉર્ડને પણ “મારી સફળતા કાંઈ મારા એકલાની  ન હોય; વળી પગાર તો લીધો જ હતો ને, તો સન્માન શાનું ?!” એમ કહીને ન સ્વીકારનાર આ પ્રીન્સીપલી વ્યક્તીનો પરીચય આપવાનો ઉત્સાહ રહે જ.

એમાંય તે પાછા કવીજીવ ! સુંદર ગઝલોના સર્જક. ને વળી મારા જેવાના એકાદ વાક્ય માત્રથી સખત અને સતત મહેનતપુર્વક ગઝલના છંદો અંગે તૈયારી કરવાની ધગશવાળા સુનીલભાઈ – આમ પાછા અમારા જોડણીસુધારના ભેરુય ખરા !

એમનો પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ “પાંખોની દોસ્તી” ટપાલમાં મળતાં જ જાણે કે મનેય પાંખો ફુટી – આટલું આ લખવા માટે !

એમને અભીનંદન અને હવે નીવૃત્તીસમયે કાવ્યજગતમાં વ્યાપી વળવા સર્વ પ્રકારે શુભેચ્છા સાથે એમની એક રચના પણ અહીં મુકીને મારો આનંદ વ્યક્ત કરું.

 

થયું જે ભલે એ અચાનક થયું છે,

અમારુંય કોઈ ચાહક થયું છે !

ન નક્કી હતું કંઈ, વીચારેલું પણ નહીં,

છતાં એને મળવાનું સાર્થક થયું છે.

બધાની સમાવી શકે લાગણીઓ,

હૃદય એટલું, દોસ્ત ! વ્યાપક થયું છે.

હકીકતની સાથે પરણવું છે એને,

હવે સપનું ઉંમરને લાયક થયું છે.

સતત તુટતા પ્હાડ જોયા છે એણે,

ઝરણ બ્હાવરું ને અવાચક થયું છે.

– સુનીલ શાહ.

Posted in parichay | 1 Comment

હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

હળવે રહી કાઢ્યાં ’તાં  હૈયેથી ભલે તમે,

                        હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય ?

‘હેત–હેત’ કરતાં–કરતાંમાં તો  કરી દીધું

                    હૈયાને ખાલીખમ આંય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

હૈયું તો હેતભર્યું હોય એને હૈયું કે’વાય, કાંય

                           વૅરઝેર એમાં ના સમાય;

ઉંડાં ધરબેલ ન્હોય વૅર ભલે તોય આમ

                         ‘ઠેસ–ઠેસ’ રમત્યું રમાય ? 

‘આજીવન સાથ’ હતી વાતું હંધી જ, એની

                “ખબર્યું તો ખળે જઈ” થાય !… … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

રાતોની રાતોના રાતા ઉજાગરાય

                           અમને નૈં યાદ હવે આવે,

આવડતો ઓછી પડી તો પડી, ભલે – આમ

                     ‘કજોડા’નું બ્હાનું કાંઈ ચાલે ?!

આવકાર દીધો ’તો એમ ભલા, જાકારો

                           હળવેથી દીધ્યો પોસાય… … … હૈયાને પુછ્યું ’તું કાંય?

પાંચીકે રમતાં’તાં; રમતાંરમતાં તમે

                     ‘જાન’ લઈ તેડવાને આવ્યા,

“જા, ન હવે તારું કૈં કામ” કહી કાઢ્યાં, અમે

                    તોય કશું મનમાં ના લાવ્યાં;

આ તો સંસાર; સાર એનો આ આટલો –

                     ‘ધાર્યું તો ધણીનું જ થાય’ !!

કાંય, હૈયાને પુછવા જવાય ?!

– જુગલકીશોર

 

Posted in kavitadan | 1 Comment

‘શબદ’ની આરાધના ?

શબ્દ માટેની સાધના                                                                                                             – જુગલકીશોર.

 

મૌનનો સાક્ષાત્કાર થાય તેને પછી શબ્દની જરુર કદાચ ન રહે છતાં શબ્દ તો જીવવાનો જ. જીભ પણ સળવળે નહીં એવી રીતે આવતા વીચારોય ખરેખર તો શબ્દના વાઘા પહેરીને જ આવતા હોય છે. કાવ્યમાં વીચારથીય ઉપરની ભુમીકા હોય છે તે ભાવની હોય છે જ્યાં શબ્દો નથી હોતા.

ભાવજગત અને વીચારજગત વચ્ચે જે ફેર છે તે જ ફેર કાવ્યને વીચારપ્રધાન કે ભાવપ્રધાનનાં ખાનાંઓમાં વહેંચે છે. વીચારનો બોજ ઘણી વાર કાવ્યનો નાજુક દેહ ઝીલી ન શકે. ઉર્મીકાવ્યના નાજુક દેહને ઝાકળનોય ભાર લાગે, જો ઝાકળને વીચાર પ્રચારાવવાનું માધ્યમ બનાવીએ તો !

મૌન તો વ્યાખ્યાન માટેનું પણ માધ્યમ બની શકતું હતું આ દેશની શીક્ષણપ્રણાલીમાં : ‘ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્’ જે શીષ્યને ‘છીન્નસંશયા’ બનાવી શકે છે !!

સર્જક મૌન રહી શકે ? એની જીભ કદાચ સક્રીય ન હોય તેથી શું ? સાહીત્યના સર્જકને જીભની શી જરુર ?! એનો સર્જાયેલો શબ્દ, ભલેને તે ફક્ત કાગળ પર જ સર્જાયો હોય,  એટલો શક્તીશાળી હોય છે કે આકાશના ભેદનની માફક હૈયાંનેય ભેદી શકે.  એ શબ્દ આરપાર નીકળી જાય એવો તીક્ષ્ણ પણ હોય છે.

શબ્દની સાધના સૌનો અધીકાર છે. બાળક બોલતાં શીખે છે તે પણ તેની વયને અનુરુપ સાધના જ હોય છે. માતા જ ફક્ત જાણી શકે કે એ બોલતાં શીખ્યો તે સમયે એણે શબ્દની સાથે કેટકેટલી પ્રવૃત્તી કરી હતી ! ખોટું ઉચ્ચારણ કે ખોટી રજુઆતની કેવી શરમ એણે કેવી છોભીલા પડી જઈને પ્રગટ કરી હતી !! માતા (અને જો દાનત હોય તો બાપ પણ) બાળકની શબ્દસાધનામાંથી ઘણું શીખી શકે છે !

આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?

આ તપાસ એ પણ સાધનાનો જ એક પ્રકાર છે. શબ્દ ભાવથી ભીંજાઈને કે વીચારથી શણગારાઈને પ્રગટ થવા માગતો હોય છે. ગદ્યમાં શું કે શું પદ્યમાં – શબ્દને સાંગોપાંગ અવતારવા માટે આપણે સાધકની ગંભીરાઈથી મથવું જોઈએ.

 

Posted in vivechan | 1 Comment

સાહીત્યમાં ‘ભાવ’ અને ‘રસ’ની કેટલીક વાતો

ભાવ, રસ અને રસનીષ્પત્તી                                                                                                                          – જુગલકીશોર

 

ગયા લેખમાં આપણે નવ સ્થાયીભાવોનાં નામ જોયાં હતાં. હવે જોઈએ કે આ ભાવો શાં કારણે

રહેલા હોય છે ને ક્યારે પ્રગટતા હોય છે ?

જન્મથી જ મનુષ્યોમાં નવ પ્રકારની લાગણીઓ રહેલી હોય છે. તે દરેકને પ્રગટવાનાં કારણો :

રમમાણ થઈ જવાની ઈચ્છા (રતી); પોતાને શ્રષ્ઠ સમજીને બીજાને ઉતરતો ગણીને હસવાની વૃત્તી (હાસ); ઈચ્છીત વસ્તુ દુર થાય તો (શોક); વીયોગને લીધે મગજ તપી જાય (ક્રોધ); તે મેળવવા માટે પોતે નબળો હોય તો (ભય); પોતાનામાં તે મેળવવાની તાકાત હોય તો વીજયી બનવાની તત્પરતા રાખે છે (ઉત્સાહ); ન ગમતી વસ્તુ જોઈને તેનાથી દુર ભાગવું (જુગુપ્સા); અસામાન્ય દૃષ્ય કે કાર્ય જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે (વીસ્મય) તથા કેટલીય બાબતોનો/વસ્તુનો ત્યાગ કરવા મન તત્પર થાય છે (નીર્વેદ).

રસનીષ્પત્તી :

નીષ્પત્તીનો અર્થ કોશકાર કરે છે તે મુજબ સમાપ્તી, અંત, ઉપરાંત ‘ઉત્પત્તી’, ‘પ્રાપ્તી’, ‘સીદ્ધી’, ‘પરીપક્વતા’ જેવા અર્થો મળે છે. આપણે અહીં રસ “ઉત્પન્ન” થવા બાબત વાત હોઈ રસનું “પ્રાગટ્ય” એવો અર્થ લઈશું. ગુજરાતીમાં “રસ પડવો” એમ કહીએ છીએ. એમાં પડવો એટલે ઉંચેથી ટપકવો કે એવો અર્થ નીહીત ન હોય પણ રસ “અનુભવવો” એમ લઈ શકાય.

કાવ્ય–સાહીત્યમાં અનુભવાતો આ રસ જીભને થતા અનુભવ કરતાં સાવ જુદો જ છે. ભોજ્ય પદાર્થોનો જીભને જે સ્વાદ મળે છે તેનો અનુભવ કે આનંદ પણ જીભને નથી થતો.

એવી જ રીતે કલાની બાબતમાં ચીત્ર કે શીલ્પને જોયાનો આનંદ આંખ દ્વારા કે સંગીતને સાંભળ્યાનો આનંદ કાન દ્વારા મનને થાય છે પરંતુ કાવ્યાનંદ આ બધા કરતાં વીશેષ પ્રકારનો અને દીવ્ય હોય છે. આપણે ગયા લેખમાં જોઈ ગયા તેમ આ રસાસ્વાદ માનવમનના ભાવોનું –અલૌકીક રુપાંતર થઈને અનુભવાય છે. આ રસને મીમાંસકોએ બ્રહ્માનંદસહોદર પણ કહ્યો છે ! અને તે રસ ક્યાંય બહારથી આવતો નથી પણ વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવોના સંયોજનને કારણે આપણી જ ભીતરે રહેલા ભાવોના રુપાંતરણ પછી પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે કે તે રસાસ્વાદ આપણી ભીતરનો જ એક વ્યાપાર છે.

ભારતીય કાવ્યમીમાંસા (વીવેચના)નો ગ્રંથરુપે સૌથી પહેલો આવીષ્કાર ભરતમુનીના “નાટ્યશાસ્ત્ર”થી થયો મનાય છે. અને તે સમયે મીમાંસા મુખ્યત્વે નાટકને જ ધ્યાનમાં રાખીને કરાઈ હતી. ઈ.સ. પુર્વની છેલ્લીથી ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં આ રચના થયાનું મનાય છે.  ભરતના નાટ્યશાસ્ત્ર પરથી જ બધાં કાવ્ય–સાહીત્યશાસ્ત્રો પ્રગટ્યાં એમ કહી શકાય.

ગયા લેખમાં માનવમનના ભાવો વીશે આપણે જોઈ ગયા. એમ જ માનવીના મનના ‘સંચારીભાવો’ પણ હોય છે. કાવ્યનો આપણને જે આસ્વાદ થાય છે તેમાં જેમ સ્થાયી ભાવોનું રુપાંતર રસમાં થાય છે તેમ આ સંચારીભાવો પણ રસાસ્વાદમાં બહુ ઉપયોગી કાર્ય કરે છે. પરંતુ સ્થાયીભાવો કરતાં સંચારીભાવો ક્ષણીક હોય છે અને સ્થાયીભાવોની ઉપસ્થીતીમાં જ તે સક્રીય બને છે. કહો કે, સમુદ્રનો જલરાશી જો સ્થાયીભાવ છે તો સંચારીભાવો તે સાગરમાંનાં મોજાં છે ! જેમ સ્થાયીભાવો આઠ (નવ) છે તેમ સંચારીભાવો ૩૩ છે ! આપણા માટે તેને યાદ રાખવાનું બહુ જરુરી નથી છતાં પાથરણું પાથર્યું જ છે તો તેમનેય સંભારી લઈએ ! આ ૩૩ સંચારીભાવો (એને ‘વ્યભીચારી ભાવો’ પણ કહે છે) નામ આ મુજબ છે :

નીર્વેદ, ગ્લાની, શંકા, અસુયા (ઈર્ષ્યા), મદ, શ્રમ, આલસ્ય, દૈન્ય, ચીંતા, મોહ, સ્મૃતી, ધૃતી, વ્રીડા(લજ્જા), ચપલતા, હર્ષ, આવેગ, જડતા, ગર્વ, વીષાદ, ઔત્સુક્ય, નીદ્રા, અપસ્માર(વીસ્મૃતી), સુપ્ત, વીબોધ, અમર્ષ(અસહીષ્ણુતા), અવહીત્થ(મનોવીકાર છુપાવવા તે), ઉગ્રતા, મતી, વ્યાધી, ઉન્માદ, મરણ, ત્રાસ અને વીતર્ક – આ ૩૩ સંચારી ભાવો ગણાયા છે.

કેટલાક “સાત્ત્વીકભાવો–અનુભાવો (એટલે કે નાયકનાયીકાની ચેષ્ટાઓ)” પણ વીચારાયા છે તેને પણ ગણાવી દઈએ : તે છે, સ્તંભ, સ્વેદ, રોમાંચ, સ્વરભંગ, વેપથુ(કંપ, ધ્રુજારી), વૈવર્ણ્ય(ફીકાશ), અશ્રુ અને પ્રણય આઠ સાત્ત્વીક ભાવો. (આ આઠ અંગે આપોઆપ સમજ પડી જ જશે તેથી વીવરણ નહીં કરીએ.)

રસનીષ્પત્તી (રસાસ્વાદ) કઈ રીતે થાય છે ?

હવે જરા વધુ ઉંડાં પાણીમાં ડુબકી મારી લઈશું….કાવ્યશાસ્ત્રના આદ્ય કહી શકાય તેવા ભરતમુનીએ પોતાના ગ્રંથ નાટ્યશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે : “विभावानुभावव्यभिचारि संयोगाद् रसनिष्पत्ति:” અર્થાત્

વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવનો સંગોય થાય ત્યારે રસનીષ્પત્તી થાય છે. એટલે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં ભાવકને રસ પડવામાં કારણભુત જે બનાવ છે તે વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીનો સંયોગ થવો તે !   આ ત્રણેય ભેગાં થાય ત્યારે રસ પડે છે. એટલે જ હવે વાતને જરા સહેલી કરીને આ સૌને સમજીએ :

સ્થાયીભાવ તો ભીતરે સુતો છે. કાવ્યવાચન કે નાટક–સીનેમા જોતી વખતે આપણી સામે શબ્દોય આવે અને નટરુપી પાત્રોય આવે. જો શૃંગારરસ પ્રગટવાનો હોય તો તેને માટે સ્થાયીભાવ “રતી”ની સાથે જ કેટલું ‘વર્ણાનાત્મક’ (જેમ કે સંવાદો)કે સ્ટેજ ઉપરનાં કેટલાંક દૃષ્યો વગેરે હાજર રહેવાં જોઈશે. દા.ત. રતી નામના ભાવને જાગ્રત કરીને એનું શૃંગારરસમાં રુપાંતર કરવા માટે ફુલની માળા, એકાંત, સુંદર શણગારો, મજાનું ગીત વગેરે “વીભાવો” એમાં જોડાશે. કરુણરસની નીષ્પત્તી માટે કરુણનો સ્થાયીભાવ શોકને જાગ્રત કરવા માટે સ્વજનનો વીયોગ, સંપત્તીનો નાશ, કોઈ અકસ્માત વગેરે દૃષ્યો આવશે જે કરુણરસ માટેના “વીભાવો” છે.

આટલું પણ જાણે પુરતું ન હોય તેમ, વીભાવની સાથે અનુભાવની પણ જરુર પડશે ! આ “અનુભાવો” એટલે નાટકના પાત્રોમાં જે બાહ્ય ફેરફારો સ્ટેજ ઉપર “દેખાડવા”માં આવે છે તે (ચેષ્ટાઓ). જેનાથી  પ્રેક્ષકોને ખબર પડે કે આ પાત્રને રતી કે શોકની અસર થઈ છે. કથામાંના પાત્રના કોઈ સગાંને અકસ્માત થયાનું સ્ટેજ પર સર્જક દ્વારા જાહેર કરાયું હોય ને છતાં તે પાત્ર હસતો હોય તો પ્રેક્ષકોને પાત્રના કરુણભાવની ખબર કેમ પડે ? નાટકો–સીનેમાઓમાં જોકરનો ‘વેશ’ ઉપરાંત એનાં ‘નખરાં’ એ હાસ્ય માટેના “અનુભાવો” છે ! વીરરસના અનુભાવરુપે પાત્ર ધ્રુજારી બતાવે છે, ક્યારેક પગ પછાડતો બતાવાય છે તે બધું અનુભાવો જ કહેવાય છે. સીનેમામાં બૅકગ્રાઉન્ડ સંગીત પણ ઘણી વાર અનુભાવનું કામ કરતાં જણાશે. બીજી રીતે કહું તો અનુભાવ એટલે અભીનેતાની ચેષ્ટાઓ. આ ચેષ્ટાઓ બે પ્રકારની હોય છે. એક તો અભીનેતા સહેલાઈથી કરી શકે છે જેમ કે મારામારી, ગુસ્સો બતાવવો વગેરે પરંતુ બીજા પ્રકારની ચેષ્ટાઓ માટે પ્રયત્ન કરવો પડે છે, જેમ કે આંસુ લાવવાં, શરીરમાં કંપ બતાવવો, આંખો દ્વારા ભાવ પ્રગટ કરવો વગેરે ! નાટકમાં આ બધું બહુ ઘરું હતું પણ સીનેમામાં જાતજાતની ટૅકનીકોથી બધું સરળતાથી કરી/બતાવી શકાય છે.

આમ વીભાવ (બાહ્ય તત્ત્વો), અનુભાવ (પાત્રોની ચેષ્ટા વગેરે) તથા વ્યભીચારી ભાવો પાત્રોમાં જોવા મળતા ક્ષણીક ભાવો આ ત્રણેયના સંયોજનથી રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભરતમુની દાખલો આપીને સમજાવે છે કે જે રીતે “ગોળ વગેરે પદાર્થો” ઉપરાંત “વ્યંજન” (મરીમસાલા) વ.ના સંયોજનથી તૈયાર કરેલા પદાર્થ (રસોઈ વગેરે)માં રસ ઉત્પન્ન થાય છે તે જ રીતે વીભાવ, અનુભાવ અને વ્યભીચારીભાવનો સંયોગ થાય એટલે નાટ્યમાં રસની નીષ્પત્તી થાય છે. ને જેમ દ્રવ્ય વગેરેથી તૈયાર થયેલા ભોજનનો આસ્વાદ લઈને લોકો આનંદીત થાય છે તે જ રીતે નાટ્ય વગેરેમાં સહૃદય ભાવક (પ્રેક્ષક) આનંદ પામે છે.

નાટકમાં ચાર ઘટકો :

૧) સર્જક (કવી–સાહીત્યકાર); ૨) કથાનું પાત્ર દા.ત. દુષ્યંત, રામ વગેરે; ૩) પાત્રને ભજવનાર નટ/અભીનેતા તથા ૪) ભાવક (પ્રેક્ષક–વાચક).

(નાટકમાં આ ઉપરાંત, સ્ટેજવ્યવસ્થા, પોષાક, સંગીત વગેરે પણ હોય છે પણ તેને આજના આ લેખ સાથે સીધો સંબંધ નથી)

સર્જકની રચના જ્યારે ભાવક પાસે જાય છે ત્યારે સર્જક જાણે એક બાજુ થઈ જાય છે. પહેલાંના જમાનાના સર્જકો ભવભૂતિ, કાલીદાસ, બાણ વગેરેને સદીઓ પછી પણ સહુ યાદ કરે છે જ્યારે સીનેમાની કથા રચનારનું નામ પણ કોઈ લેતું નથી !! ખરેખર તો સર્જકના ચીત્તમાં જે દીવ્યરસ અનુભવાયો ને તેનાથી સર્જન કર્યા વગર રહી જ ન શકાયું તે અમુલ્ય કૃતીમાં સર્જકે ભરપુર રસ પુર્યો હતો. એના ચીત્તનો સમગ્ર ભાવસાગર ભાવક/પ્રેક્ષક–વાચકને તે સોંપી દે છે તે રસસાગર પછી સૌનો બની જાય છે. નાટક કે કથાનાં પાત્રો જેમ કે રામ વગેરેને નટો જીવતાં કરે છે. નટ પોતે પણ સર્જકના ચીત્તમાંથી પ્રગટેલાં પાત્રોને જાતે “અનુભવે” છે. નટ ભુલી જાય છે કે તે કોઈ ધંધાદારી નટ છે ! સ્ટેજ પણ આવતો નટ પ્રેક્ષકને મન નટ નથી પણ ખુદ રામ જ છે !

(આજે તો અભીનેતાઓનાં નખરાંને કારણે સમાજમાં તેઓ નાટકનાં પાત્રોરુપે નહીં પણ સેલીબ્રીટી. સ્ટારરુપે જીવે છે ને તેથી ઘણી વાર સીનેમાની સ્ટોરી કહેનારાંઓ “ધર્મેન્દ્રે આમ કર્યું ને અમીતાભે તેમ કર્યું…..ને પછી તો એણે વીલનને જે માર્યો છે !! કથામાં તો વીલન પણ કોઈ ‘પાત્ર’ હોય છે પણ તેને સ્ટોરી કહેનારો યાદ નહીં કરે ! ભાવક–પ્રેક્ષકના મનમાં અભીનેતાઓની એટલી ઘનીષ્ટ છાપ હોય છે કે કથા પાત્રોની નહીં પણ જાણે કે અભીનેતાઓની હોય !!

શ્યામ બેનેગલ જેવા ધુરંધર ડાયરેક્ટરે એટલે જ પોતાની પ્રથમ હીન્દી ફીલ્મો ‘અંકુર’ અને ‘નિશાંત’માં સાવ નવા અભીનેતાઓને લઈને પ્રેક્ષકોને કથાનાં “પાત્રો”માં જકડી રાખ્યા હતા !! જોકે આગળ જતાં પછી તો એ બધાં જ અભીનેતાઓ નામાંકીત થઈ ગયાં !)

પ્રેક્ષક કે “ભાવક–વાચક” પણ નટોના અભીનયથી (કે કથાના વાચનથી) સર્જકની મુળ કથામાં રહેલા ભાવસાગરમાં ડુબી જાય છે ! ને એમ વાચક, ભાવક, પ્રેક્ષક સુધી “સર્જક”નું ભાવજગત રસરુપે આસ્વાદ પામે છે ! કથાના વાચન દરમીયાન તે દરેક ઘુંટડે રસ અનુભવે છે ને કથાના અંતે દીવ્યાનુભુતી કરે છે.

આ બધું જે  કાંઈ સર્જક–પાત્ર–નટ–પ્રેક્ષક વચ્ચે બન્યું તે શાથી બન્યું ? તો જવાબ છે, સાધારણીકરણને કારણે ! સાધારણીકરણ એ કાવ્ય–સાહીત્યનું અનીવાર્ય અંગ છે. વાચક જો પોતાનું અસ્તીત્વ પણ ઘડીભર માટે ભુલી જઈને કથામાં રમમાણ ન બને તો કૃતી સફળ ગણાતી નથી. વાચક–ભાવક–પ્રેક્ષક કથાના માધ્યમથી સર્જકચીત્ત સાથે જોડાય છે. પોતે ખુરશીમાં બેસીને નવલકથા વાંચતો હોય કે સીનેમા–નાટક જોતો હોય ભલે, પણ તે ખુરશીમાં બેઠો છે તે ભુલીને કથાના જગતમાં ઘડીભર વીહાર કરી આવે છે !!

*****   *****   *****

આપણા માનવંતા વીવેચક શ્રી નગીનદાસ પારેખ પાસેથી કેટલુંક –

“રસનો આસ્વાદ બધાને જ થતો નથી. સહૃદયોને જ થાય છે. કવિના હૃદયની સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાની શક્તિ જેનામાં હોય તેને સહૃદય કહેવાય. જેમ કાવ્યરચના માટે પ્રતિભાની જરૂર પડે છે તેમ કાવ્યાસ્વાદ માટે પણ પ્રતિભાની જરૂર પડે છે.

“અભિનવગુપ્તે કહેલું કે, કવિના હૃદયમાં રહેલો રસ એ મૂળ છે; તેમાંથી પ્રગટેલું કાવ્ય તે વૃક્ષ છે; નાટકના અભિનયાદિ વ્યાપારો તે પુષ્પ છે અને સામાજિક (પ્રેક્ષક–ભાવક)ને થતો રસાસ્વાદ તે ફળ છે.”

કાવ્યશાસ્ત્રના અભ્યાસ બાબત :

 “આપણે ત્યાં નવું શિક્ષણ શરૂ થયા પછી આપણી પ્રાચીન જ્ઞાનપરંપરા સાથેનો આપણો સંબંધ લગભગ કકપાઈ ગયો અને તેથી આપણે એ જ્ઞાનવારસો ગુમાવી બેઠા જેવું થયું. કાવ્યશાસ્ત્રમાં પણ એમ જ થયું….આધ્યાત્મિક ચિંતન અને કાવ્યચિંતન એ બે ક્ષેત્રો એવાં છે, જેમાં જગતના વિચારરાશિમાં આપણા દેશનો ફાળો ઘણો મહત્ત્વનો અને કીમતી છે. એટલે એ બે જ્ઞાનશાખાઓમાં તો આપણે આપણા દેશની પરંપરા સાથે અનુસંધાન સાધવું જ જોઈએ.” રા.વિ. પાઠક (વી.નિરીક્ષા)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સંદર્ભો : ‘પ્રાચીન કાવ્યશાસ્ત્ર’ : મૂળ લેખક : ર.પં. કંગલે : અનુવાદ: જશવંતી દવે/જયા મહેતા

‘ભારતીય કાવ્યમીમાંસા’ ડૉ. અરુણચંદ્ર ડી. શાસ્ત્રી.

‘વીક્ષા અને નિરીક્ષા’ : નગીનદાસ પારેખ

‘ગુજરાતી સાહિત્યકોશ – ૩’ : ગુ.સા.પરિષદ

 

 

 

 

 

Posted in vivechan | 3 Comments

કરુણરસની ફીલ્મો પણ કેમ “માણવી” ગમે છે ?!

કરુણરસપ્રધાન વાર્તાઓ, ફીલ્મો, સીરીયલો કેમ વારંવાર “માણવી” ગમે છે ?!

– જુગલકીશોર

જીવનમાં કોઈ અજાણ્યાંનું દુખ પણ આપણને ગમતું નથી. કોઈ પણ કરુણ પ્રસંગ જીવનમાં બને છે ત્યારે આપણને અરેરેટી થઈ જાય છે. પરંતુ અનેક જાણીતી વાર્તાઓ, ફીલ્મો આપણને ક્યારેય કંટાળો પણ આપતી નથી !! રામાયણ–મહાભારતથી લઈને કેટલાંક મહાકાવ્યો તથા આજકાલ બહુ જોવાતી ફીલ્મોમાં અત્યંત કરુણ પ્રસંગો આવતા હોવા છતાં તે આપણે “રસપુર્વક” માણીએ છીએ ! તો શું કલાક્ષેત્રના આ બધા અનુભવ વેળાએ આપણે માનવતા ગુમાવી બેઠાં હોઈએ છીએ ? આવી દયા ઉપજાવતી બાબતો આપણને કેમ બહુ “ગમે” છે ?

વાત વીચારવા જેવી તો લાગે છે, ખરું ને ?

આ અંગે વીચારવું જ હોય તો ચાલો, કંઈક વીગતે વાતો કરીએ. અને આ વાતો કરતી વેળા આપણે કેટલાક શબ્દો સાથે ભાઈબંધી બાંધવી પડશે. આમાંના કેટલાક શબ્દો છે તે આ :

ભાવ, વીભાવ, અનુભાવ અને રસ. તો સાથે સાથે બેએક શબ્દો બીજા પણ છે તે સાધારણીકરણ અને બહ્માનંદસહોદર આનંદ !!

સાવ સરળ ભાષામાં કહું તો “ભાવો” છે તે દુનીયાભરના સૌ માનવોના જીવનમાં એકસરખી રીતે અસર કરનારી લાગણીઓ છે. દુનીયાના કોઈ પણ ભાગે જાઓ તો પણ દુખ, હાસ્ય, પ્રેમ, ભય, ક્રોધ વગેરે લાગણીઓ બધાં જ માનવીઓમાં એકસરખી જોવા મળશે. માનવજીવનમાં જોવા મળતી આ લાગણીઓને ભાવ કહેવામાં વે છે.

આ જ ભાવોને કાવ્ય–સાહીત્યમાં જ્યારે નીરુપવામાં, આવે છે ત્યારે તે સર્જકે રજુ કરેલી એની વીશીષ્ટ અને અ–લૌકીક દુનીયાની બાબત બની રહે છે. એ ભાવો આપણી “લાગણીઓ” જ હોવાને કારણે જ્યારે તે આપણા અંગત જીવનની હોય ત્યારે આપણને દુખ વગેરેનો અનુભવ કરાવે છે. આપણું કોઈ માણસ બીમાર પડે તો દુખ થાય તેવું બીજા માણસોને ન જ થાય; એક માણસને કોઈના પ્રત્યે પ્રેમ થાય તો તે જ વ્યક્તી માટે બીજાં સૌને પ્રેમ નહીં થાય કારણ કે તે તે બાબત આપણા જગતવ્યવહારોની હોવાથી આપણી “અંગત” બની રહે છે જ્યારે સાહીત્યની દુનીયાનાં પાત્રો દ્વારા તે બાબતો પ્રગટ થવાને કારણે જગતભરનાં સૌ કોઈ માટે એ “સર્વસાધારણ” બાબત બની જાય છે.

એ બાબતો કલ્પનાના જગતની હોવાથી આપણા પોતાના જીવનથી ઘણે ઉંચે રહેલી હોય છે. જેમ સુર્ય ને ચન્દ્ર બહુ ઉંચાઈ પર હોવાથી દુર દુર રહેલાં સૌ કોઈને તે સરખા જ અને એક જ જગ્યાએ રહેલા દેખાય છે ને એક સરખી જ અસર કરે છે તે જ રીતે સાહીત્યમાં નીરુપાયેલાં પાત્રોના જીવનમાં બનતી બાબતો સર્વસાધારણ અસર કરે છે. સાહીત્યનો શૃંગાર કે સાહીત્યનો કરુણ કે હાસ્ય આપણા પોતાનો સુવાંગ ન રહેતાં સૌનો હોવાથી એ એક “નવા જ પ્રકારનો અનુભવ” કરાવે છે…..

આ “નવા જ પ્રકારનો અનુભવ” એટલે કયો અનુભવ ?!

કાવ્યશાસ્ત્રમાં તેને “આનંદ”નો અનુભવ કહે છે.

પરંતુ આવી જુદાજુદા પ્રકારની ચીત્રવીચીત્ર  લાગણીઓનું પણ ‘આનંદ’માં કેમ રુપાંતર થતું હશે ?

તો તે માટે કહેવાયું છે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં નીરુપાયેલા ભાવો જ્યારે પ્રેક્ષક–વાચક પાસે પહોંચે છે ત્યારે તે ‘ભાવ’નું “રસ”માં રુપાંતર થઈ જાય છે !! બાહ્યજગતમાં આપણને થતી લાગણીઓ જેને

આપણે ભાવ કહીએ છીએ તે ઉંચા પ્રકારના કાવ્ય–સાહીત્યમાં “રસ”રુપ બની જાય છે ! અને તેથી જ તે દુખદાયક હોવા છતાં એ રસ, આપણને આનંદનો અનુભવ કરાવે છે જેને વારંવાર માણવું ગમે છે.

હવે જોઈએ કે એ ભાવ તથા રસ કયા કયા છે ?

ભાવો : ૧, રતી / ૨, હાસ /  ૩, શોક /  ૪, ક્રોધ /  ૫, ઉત્સાહ /  ૬, ભય / ૭, જુગુપ્સા / ૮, વીસ્મય

આ જ આઠ ભાવોનું રુપાંતર થતાં તે અનુક્રમે કહેવાય છે રસો :

૧, શૃંગારરસ / ૨, હાસ્યરસ / ૩, કરુણરસ / ૪, રૌદ્રરસ / ૫, વીરરસ / ૬, ભયાનકરસ / ૭, બીભત્સરસ અને / ૮, અદભુતરસ (આઠમો ભાવ તે ‘શમ’ જેનું રુપાંતર ‘શાંતરસ’માં થાય છે.)

(વધુ તા. ૬, ૬, ૧૬ના રોજ)

 

Posted in vivechan | 2 Comments

ટુંકી વાર્તા – નવલીકા અંગે

ટુંકી વાર્તા અંગે (૨)                                                                                                                                              – જુગલકીશોર

વીસમી સદીમાં હેન્રી જેમ્સ દ્વારા વાર્તા માટે સ્ટોરી શબ્દ વપરાતો થયો. એમાં પણ અવારનવાર આવનારો શબ્દ હતો ફીક્શન. ફીક્શન એટલે ઉપજાવી કાઢેલી વાત. બીજા અર્થોમાં તો “નોન ફેક્ચ્યુઅલ લીટરેચર” અને “ઈન્વેન્ટેડ આઈડીયા” પણ કહેવાયું હતું. બીજી રીતે ‘સર્જવું’ એ શબ્દ પણ ફિક્શનમાં ગણાયો….આપણે ત્યાં તો છેક આપણા મધ્યકાળમાં પણ વાર્તા શબ્દ હતો. પશ્ચીમમાં તે મોડો આવ્યો એમ કહેવાય…..

વાર્તામાં સર્જન, કશું ઉપજાવી કાઢેલું વગેરે આવે. આપણે ત્યાં સર્જકને બ્રહ્મ કહ્યો કારણ કે તે પોતાની એક નવી દુનીયા સર્જે છે. (આ સર્જનો માટે સર્જક, ઈશ્વરની કલ્પના મુજબની સર્જાયેલી આપણી દુનીયાનો આધાર લઈને તેની નકલ કરતો હોઈ પ્લેટોએ એને નકલની નકલનીય નકલ કરનારો કહીને પોતાના ‘આદર્શ નગર’માં રહેવાની ના પાડી હતી !!)

આ રીતે જોતાં સર્જકની વાર્તા કલ્પના અને વાસ્તવનું મીશ્રણ હોય છે. આ વસ્તુ–થીમ લઈને સર્જાતી વાર્તામાં કથા હોઈ એને પ્રગટ કરવાની રીતને ‘કથન’ અને વર્ણવીને કહેવાની હોવાથી ‘વર્ણન’ એ બે શૈલી આપણે ત્યાં પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવી છે. આખ્યીકાઓ પણ આની સાથે જ રહી. પ્રાચીન અને મધ્યકાળમાં ‘લોકો સમક્ષ’ બોલીને રજુ થતી આ રચનાઓ કથા–આખ્યાયીકાઓ કરતાં નવલીકા (ટુંકી વાર્તા) સહજ રીતે જ જુદી પડે. પરંતુ નવલકથાની જેમ જ નવલીકાનું સ્વરુપ પણ મુદ્રણકળાના વીકાસની સાથે જ વીકસ્યું છે. મુદ્રણકળા પછી આ સ્વરુપોમાં પણ આમુલ પરીવર્તન આવ્યું.

જુના સમયે લોકો સમક્ષ આદર્શ નાયક–નાયીકાઓ જ મુખ્ય પાત્રો હતાં. સામાન્ય માણસ અંગે વાર્તા સર્જાતી ન હતી. આધુનીક સમયમાં સામાન્ય માણસોના સામાન્ય પ્રસંગોને પણ વાર્તાનો વીષય બનાવાયો. પછી તો અત્યંત વાસ્તવીક વાતોને જ પ્રાધાન્ય મળતું ગયું. વાર્તા લખાતી થઈ તે પહેલાં કંઠોપકંઠ ચાલતી રહેલી વાર્તામાં નાયકનાયીકાઓને શ્રોતા સમક્ષ કઈ રીતે ઉપસાવી શકાતાં હશે ? આખ્યાન કરનારાઓ વાર્તાને લડાવી લડાવીને કહેતા હોય, માણભટ્ટ તરીકે આળખાતા એ પાઘડીયાળા કથાકારો સાથે સાથે ગીતસંગીતને પણ પ્રયોજતા હોય, સામે જ બેઠેલા શ્રોતાઓ સમક્ષ કેટલુંક, જરુર પડ્યે અભીનયથી પણ સમજાવતા હોય, સામે બેઠેલો રસીકગણ તાળીઓથી કે માથાં હલાવીને કથાકારને પોરસ ચડાવતા હોય કે આંખોમાં આશ્ચર્ય કે કરુણતાના ભાવો બતાવીને કથામાં ટેકો કરતા હોય ત્યારે વાર્તા કેવી જામતી હશે ?! આજે એકાદ કોમેન્ટ પણ મળતાં નેટલેખક કેટલો ખુશ થઈ જાય છે તેવે સમયે સામે જ બેઠેલો ભાવક કેવો ભાગ ભજવી જતો હશે ?!!

આજની વાર્તાનું સ્વરુપ ચેખોવ અને મોપાસાંથી ઘડાયું છે તેમ કહેવાય છે. મોપાસાંની શૈલી સીધીસાદી ને સરળ હતી જ્યારે ચેખોવનું કથાવસ્તુ સંકુલ, પ્રસંગોના સમયગાળાને આઘુંપાછું કરીને ગોઠવાયેલું રહેતું.

એડગર એલન પો પણ વાર્તાની રુપરચના અંગે ઘણું કહી ગયા છે. એમના કહેવા મુજબ વાચક સમક્ષ પુરી છાપ ઉપસાવવા માટે સ્વાભાવીક લાગે તેવા જ પ્રસંગોની સરખી ગોઠવણી થવી જોઈએ. એટલું જ નહીં પણ વાર્તામાં ઉપયોગી ન હોય તેવું કશું જ ન લેવું જોઈએ. આ જ વાતને ચેખોવના શબ્દોમાં કહીએ તો વાર્તામાં વાર્તાકારે જો ક્યાંય દીવાલે લટકતી બંદુક બતાવી હોય તો વાર્તામાં તે ક્યારેક ફુટવી તો જોઈએ જ ! અર્થાત ટુંકીવાર્તામાં કોઈ પણ બાબત નકામી ન હોવી જોઈએ. ઘટનાપ્રધાન વાર્તા એવો શબ્દ પ્રચલીત છે તે ખરું પણ ઘટના વગરની વાર્તા હોઈ શકે ખરી ?  પુછવા જેવો સવાલ છે. વાર્તામાં ઘટનાને જ બાદ કરીને વાર્તાને સાહીત્યના સ્વરુપે તેને બેસાડવાની ચેષ્ટા થતી રહે છે. પણ જેને કથાતત્ત્વથી જ ઓળખાતી હોય તેમાં ઘટના જ ન હોય તે શી રીતે બને ? ટુચકા કે રમુજોની જેમ મુકી દેવાતી ચીજને વાર્તા ગણી લેવાના પ્રયત્નો થતા હોય તો તે અંગેની વીવેચના પ્રગટ થતી રહે તે ઈચ્છનીય છે.

એક મત મુજબ, વાર્તાવસ્તુ (થીમ) જો વાસ્તવીક હોય અને એમાંથી કશું પણ બાદ કરી ન શકાય તેટલું સંક્ષેપમાં હોય તો તે સારી વસ્તુ ગણાય. એક મત મુજબ, વસ્તુ, પાત્રો અને રજુઆતની શૈલી – એ બધાંની ગુંથણી જ મહત્ત્વની બાબત હોય છે. કેટલાકને મતે એક બેઠકે વાંચી શકાય તેને ટુંકી વાર્તા કહેવાય ! છતાં હકીકત એ છે કે દુનીયાભરની વાર્તાઓ અને ગુજરાતની પણ – લંબાણ વગેરેમાં વીવીધ પ્રકારે વહેતી રહી છે.

વાર્તામાં શું હોવું  જોઈએ તે સવાલના જવાબમાં કહી શકાય કે માનવના જીવનઅનુભવો કે જે લાંબો સમય ટકી શકે તેવા ચીરસ્થાયી અંશોનું નીરુપણ થતું રહે તો ઈચ્છનીય છે. પાણીના પરપોટાની જેમ ક્ષણભંગુર તત્ત્વો પર વાર્તાની માંડણી ઉર્મીકાવ્યનો વીષય બની શકે પણ વાર્તામાં તે બહુ લાંબાગાળાની અસર મુકી શકે નહીં. એ જ રીતે વાર્તાકાર પોતાના આસપાસના સમાજને કોરાણે રાખીને વાર્તા રચવા જાય તો તે પણ બહુ ધારી અને લાંબી અસર ઉપજાવી શકે નહીં.

વળી વાર્તાનું વસ્તુ વાર્તાકારે સમાજમાંથી જ લીધું હોવા છતાં તેને તેમાં અનેક ફેરફારો કરવાની છુટ હોય જ છે. પરંતુ મજાની વાત એ છે કે કુશળ વાર્તાકાર વહેવારમાં જે સત્યો અમલમાં હોય છે તેને કલાના માધ્યમથી અ–લૌકીક બનાવીને તે મુકે છે ! આપણી જ દુનીયાની વાતો તેમાં હોવા છતાં તે જાણે કે સ્વપ્નલોકની હોય તેમ તેના અંશો આપણને સ્પર્શી જાય છે ! જે વસ્તુ આપણી સાવ જાણીતી અને રોજીંદી હતી તે જ વસ્તુ જાણે કે કોઈ અગોચર બનીને આવે છે !! આપણી રોજીંદી ઘટમાળમાંથી વાચક થોડા સમય પુરતો જાણે કે મુક્ત થઈને પારલૌકીક વીશ્વમાં સફર કરી આવે છે. ક્યારેક તો એવું પણ બની શકે કે આપણી ચીરપરીચીત દુનીયાને જોવાનાં આપણાં ચશ્માં જાણે બદલી જાય છે ને આપણે જીવનની ઘટમાળને નવારુપરંગમાં જોઈએ, માણીએ છીએ.

આપણે આ પહેલાં જોયું તેમ વાર્તાનાં પાત્રો મધ્યકાલીન સમયમાં રાજાઓ કે ઉપલા વર્ગના નાયકનાયીકાઓ તરીકે રજુ થતાં હતાં પરંતુ આધુનીક વાર્તાએ જીવનના દરેક ક્ષેત્રના માનવીઓને વાર્તામાં વણી લીધાં છે. વાર્તામાં ખાસ કરીને નવલકથામાં પાત્રોનું વૈવીધ્ય ધ્યાન ખેંચે છે. એટલું જ નહીં પણ દરેક પાત્રને વીકસવા માટેની પુરતી તકો નવલકથામાં હોય છે; હોવી જ જોઈએ પણ ટુંકી વાર્તામાં તેવું શક્ય નથી. તેથી ટુંકી વાર્તાનો લેખક પાત્રોનું ચીત્રણ અલપઝલપ કરીને મોટા ભાગનું વાચકની કલ્પના ઉપર છોડી દે છે. સાથે સાથે આ વાર્તાઓનાં પાત્રો એનાં આંતરીક સંચલનોને વીશેષ પ્રગટ કરે છે. બનાવો વધુ બની શકવાની શક્યતા ટુંકી વાર્તામાં નહીંવત હોવાથી પાત્રોના મનની ભીતરની વાતો જ વધુ પ્રકાશમાં આવતી રહે તે સહજ છે……આ પાત્રો જીવનમાંથી જ મળી આવેલાં હોવા છતાં તે જીવનના કેટલાય પ્રવાહોથી ઉફરાં ચાલતાં જોવા મળે છે. વાર્તાનાં પાત્રો આપણી સામાજીક મર્યાદોને કે ચીલાચાલુ પ્રણાલીઓને વશ ન રહે તો તે સહજ છે.

એક બાબત એ પણ છે કે વાર્તા કહેનારો કોણ હોય છે ? તેના અનુસંધાનમાં આપણે  પહેલાં અછડતો ઉલ્લેખ કરી ગયા છીએ કે મોટે ભાગે વાર્તાકાર પોતે જ વાર્તા કહેતો હોય છે જે કથામાં હાજર રહ્યા વગર કથા અને પાત્રો ઉપરાંત ઘટનાઓનું વર્ણન કરતો હોય છે પણ ઘણી વાર વાર્તામાંના પાત્રો દ્વારા જ વાર્તા કહેવડાવીને લેખક એક બાજુ ખસી પણ જાય છે. જો વાર્તાકાર પોતે ત્રીજા પુરુષ એકવચનથી વાર્તા માંડે છે તો તેમાં વર્ણન અને કથન હોય છે, જ્યારે પાત્રો બોલે ત્યારે તે આત્મકથનાત્મક બની રહે છે. બન્ને પદ્ધતીની પોતપોતાની વીશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ હોય છે. કોઈ પણ વાર્તાસ્વરુપમાં જોઈએ તો લેખક તો દરેક પાત્રને ઓળખતો જ હોય છે કારણ કે પોતે જ તેનો સર્જક છે. જ્યારે દરેક પાત્ર એકબીજાને પુરાં ઓળખી શકતાં ન જહોય તે સહજ છે. તેથી પાત્રાલેખનની શૈલીમાં  બાબત પણ મહત્તવની બની રહે છે.

ક્યારેક એવો પણ સવાલ થાય કે વાર્તામાં મહત્ત્વ કોનું, પાત્રોનું કે વસ્તુ/થીમનું ? આ બાબત ચર્ચાનો વીષય હોઈ શકે છે. પરંતુ સીદ્ધહસ્ત લેખક તો તેના મનમાં ફુટેલા અંકુરોને અનુરુપ વસ્તુ કે પાત્રોને સર્જે છે. ઘણી વાર વસ્તુ મનમાં પ્રગટે છે ને પછી એને અનુરુપ એવાં પાત્રો સર્જાતાં રહે છે તો ક્યારેક કોઈ એવું તેજસ્વી પાત્ર લેખકના મનમાં આવી વસે છે કે તેના માટે થઈને વાર્તાનું વસ્તુ ને પ્રસંગો સર્જ્યા વીના રહી જ ન શકાય…!

વાર્તાની શૈલીઓમાં એક શૈલી પત્રશૈલી પણ હોય છે. પાત્રો એકબીજાંને પત્રો લખીને વાર્તા આગળ વધારતાં રહે છે. પરંતુ આ એક શૈલીવીશેષથી વધું ખાસ કાંઈ નથી.

ગદ્યસાહીત્યનાં બીજાં સ્વરુપોમાં સૌથી વધુ પ્રચલીત, અને કદાચ વધુ લોકપ્રીય સ્વરુપ વાર્તાનું છે. નવલકથા કરતાં પણ ટુંકી વાર્તા વધુ પ્રમાણમાં લખાયવંચાય તે સહજ છે. લેખકોને પણ તે જ વધુ ફાવતો પ્રકાર છે અને તેના જ કારણે કદાચ એવું સમજાય છે કે ટુંકી વાર્તા લખવી સહેલી છે !! વાર્તાલેખન એ સરળ પ્રકાર છે એવો ભ્રમ સેવાતો જોવા મળે છે પણ ઉર્મીકાવ્યની જેમ જ ટુંકી વાર્તા એ સીદ્ધહસ્ત સર્જકને જ પોતાનું કલેવર સોંપતી હોય છે તે ભુલવા જેવું નથી.

આજે તો ટુંકીનીય ટુંકી ને એનાથીય ટુંકી વાર્તા માઈક્રોવાર્તા બની જવા મથે છે તેવા સમયે મારા જેવાને તેનો પરીચય ન હોવાથી તે અંગે કશું પણ કહેવાની હીંમત આ ક્ષણે તો નથી. આપણા સુજ્ઞ વાચકો–લેખકોમાંથી કોઈ માઈક્રોફીક્શનના નામે ઓળખાતી વાર્તાની શાસ્ત્રીયતા અંગે પ્રકાશ પાડશે તો આ લખનાર જરુર આભારી થશે.

અત્યારે તો ટુંકીવાર્તા અંગે આટલે જ અચ્ચુતમ્ !

 

Posted in vivechan | 11 Comments

વારતા રે વારતા…..

વારતા…..                                                                                                             – જુગલકીશોર

વાર્તા એટલે ૧) કથા.

કથા કાંઈ ૨) પાત્રો વગરની ન હોય. ને પાત્રો હોય એટલે–

૩) સંવાદ પણ હોય અને પાત્રો હોય એટલે–

૪) પ્રસંગો, બનાવો પણ હોય. લેખક જ્યારે વાર્તા લખે ત્યારે એને વાર્તા દ્વારા

૫) કશુંક કહેવાનું, કશુંક સોંપવાનું, કશુંક સમજાવવાનું અર્થાત કોઈ ગુપ્ત સંદેશો વાચકને પહોંચાડવાનો હોય. વળી વાર્તા કહેવા માટેની–

૬) ભાષા,

૭) સંવાદ–વર્ણન–કથનની શૈલી વગેરે પણ વાર્તાની કક્ષા નક્કી કરવામાં મદદરુપ બને છે.

આ ઉપરના ફકરામાં કહ્યા મુજબ વાર્તાનાં લગભગ બધાં તત્ત્વો આવી ગયાં.

વાર્તા કાંઈ આજકાનું સર્જન નથી. સંસ્કૃતમાં પણ તે હતી. પંચતંત્રની વાર્તાઓ પણ હતી ને પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો કે શામળની વાર્તોમાંય કથા હતી જ. બાણભટ્ટની કાદંબરી સંસ્કૃતગદ્યની મહાકથા જ હતી. વાર્તાઓ ગદ્યમાં પણ હતી ને પદ્યમાં પણ હતી. આ કથાઓ સૌથી પહેલાં કદાચ નાટકરુપે હતી.

વાર્તામાં જેમ પાત્રો હોય તેમ કથન–વર્ણન પણ હોય જ. લેખક કાંતો “ત્રીજા પુરુષ એકવચન”થી વાર્તા કહેતો હોય છે ને ક્યારેક વાર્તામાંનું કોઈ એક પાત્ર પણ વાત કહેતું હોય છે. આવે ટાણે તે પાત્ર “પ્રથમ પુરુષ એકવચન”માં વાત કહેતું હોય છે.

વાર્તા ‘કહેવા’ની હોય છે તેમ તેમાંના પ્રસંગો, પાત્રો કે વાર્તામાંનાં સ્થળોઅને વાતાવરણનું ‘વર્ણન’ પણ કરવાનું હોય છે. આ રીતે કથન અને વર્ણન પણ વાર્તાનાં મુખ્ય અંગો છે. આપણે ત્યાં અંગ્રેજી સાહીત્યના આધારે નવલકથા–નવલીકા સર્જાવા માંડી પછી વર્ણન–કથન ઉપરાંત સંવાદો પણ વાર્તાના મુખ્ય ભાગ ગણાયા. સંવાદને વર્ણન–કથન કરતાંય વધુ મહત્ત્વ અપાયું.

વાર્તા, પછી તે લાંબી નવલકથારુપે હોય કે ટુંકી નવલીકારુપે હોય પણ તેમાં પ્રસંગો પણ હોય જ. નવલકથામાં પ્રસંગો પાર વીનાના હોય પણ તેની ગુંથણી કેવી રીતે કરવામાં આવી છે તેની આવડત (કૌશલ્ય)ને આધારે ગુણવત્તા નક્કી થતી હોય છે. પાત્રો વાચકના મનમાં કેવાં અસરકારક રીતે પ્રગટે છે, તે બધાં કેટલાં વાસ્તવીક છે, તેઓના પરસ્પરના સંવાદો–વહેવારો અને કથાના વીકાસમાં આ બધાં પાત્રો કેવો ને કેટલો ભાગ ભજવે છે વગેરે બાબતોથી પાત્રાલેખનની સફળતા નક્કી થતી હોય છે. નવલકથા અને નવલીકામાં મુખ્ય તફાવત કથા વગેરેના વ્યાપનો હોય છે. નવલકથામાં પાત્રો, પ્રસંગો, વર્ણનો વગેરેને પ્રગટ કરવા માટે પુરતો અવકાશ હોય છે જ્યારે નવલીકામાં ઝાઝાં પાત્રો હોય તો પણ પ્રસંગો વગેરેને વ્યક્ત થવા માટે વાર્તાના નીયંત્રીત કથાવસ્તુ મુજબ મર્યાદાઓ હોય છે.

વારતાઓમાં પછી તે મોટી હોય કે નાની પણ તેમાં કથા વહેતી હોય છે. પાત્રો હોય એટલે તેઓ કોઈ એક જગ્યાએ બેસી રહેતાં નથી. વાર્તાના પ્રસંગો (કે કેવળ એક જ પ્રસંગ) દ્વારા કશીક મુવમેન્ટ થતી હોય છે. વાર્તામાંની કથા ફ્રીજમાં સ્થીર થઈ રહેતી નથી. એ વહેતી હોય છે. “કથાતત્ત્વનો લોપ” એવી વાત બહુ ચર્ચાઈ હતી ! આવું શી રીતે બને ?!! કથા આગળ વધે જ નહીં તો વાર્તા બને શી રીતે ?

પરંતુ લાભશંકર ઠાકરે ક્યાંક લખ્યાનું યાદ છે તે મુજબ “શતરંજ” કે પછી “શતરંજ કે ખીલાડી”માં કથાતત્ત્વનો લોપ છે જેમાં સંજીવકુમાર અને સૈયદ જાફરી (?) બન્ને પાત્રો સમગ્ર ફીલ્મમાં રમ્યા જ કરે છે. વાર્તા જરીકેય આગળ વધતી જ નથી ! દરરોજ નવાનવા પ્રસંગો બતાવાયા છે પણ કથા તો ત્યાંની ત્યાં જ રહે છે. છેલ્લે ક્ષીતીજ પર અંગ્રેજોનું સૈન્ય પડઘમ વગાડતું વગાડતું પસાર થતું દેખાડાયું છે તેથી “સત્તાપલટો થયો” એવું સુચન મળી રહે છે એટલા પુરતી કથા આગળ વધે છે.

ટુંકીવાર્તા, ટુચકો અને ઠઠ્ઠા(શબ્દ)ચીત્ર વગેરે અંગે ટુંકમાં હવે પછી –

  • જુગલકીશોર.

Posted in vivechan | 6 Comments

ઉડી ગયો ‘ટોડલે બેઠો મોર’ !

images

ગીતાંજલી

 

ટોડલે બેઠો

ઉડી ગયો મોરલો;

પડઘે ટહૌકો.

 

આદીવાસીનું

ગીત – નગરે ગુંજ્યું

કંઠોપકંઠ.

 

સ્વર્ગલોકમાં

“દેવાનાં પ્રીય” હવે

ગુર્જરી ગીતો.

 

ભીલનાં ગાન

સાંભળી, મોહી પડે

મ્હાદેવ સ્વર્ગે.

 

ગુર્જર ટહૌકો

સંભળાશે જૈ છેક

સ્વર્ગલોકમાં.

 

દીવાળી–ગાણું

થંભ્યું; થથર્યું જાણો

દીવાળીટાણું.

 

– જુગલકીશોર

 

Posted in anukavyo | 4 Comments

પાંચ પુસ્તકોનો લોકાર્પણ વીધી – મનભાવન ઉત્સવ

 

Book Launching Photo

‘અમદાવાદ નેશનલ બુક ફેર 2016’માં લેખિકા અને કવયિત્રી લતા હિરાણીના પ્રકાશિત થયેલા નવાં પાંચ પુસ્તકો – ‘સંવાદ’, ‘ગુજરાતના યુવારત્નો’, ‘બુલબુલ’ તથા કાવ્યસંગ્રહો ‘ઝળઝળિયાં’ અને ‘ઝરમર’ના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ તા. 4 મે 2016ના રોજ સંપન્ન થયો.  ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના અધ્યક્ષ અને જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી ભાગ્યેશ જહા, સુપ્રસિદ્ધ અને લોકપ્રિય વાર્તાકાર રજનીકુમાર પંડ્યા, જાણીતા વિવેચક પ્રો. સુમનભાઈ શાહ, ડે. મ્યુનિસિપલ કમિશ્નર શ્રી દેવાંગ દેસાઇ અને અમદાવાદ બુક ક્લબના સંચાલક શ્રીમતી ખુરશીદજીના હસ્તે પુસ્તકોનું લોકાર્પણ થયું. જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા સાહિત્યકાર શ્રી રઘુવીર ચૌધરીની કાર્યક્રમની મુલાકાતથી સોનામાં સુગંધ ભળી. 

– લતા હિરાણી

Posted in samacharo | 10 Comments

જઠરાગ્ની દીવ્ય !

ફેસબુકીયમ્ !

એ જઠરાગ્ની દીવ્ય !

છંદ ; ઉપજાતી (પરંપરીત)

ભુખ્યાંજનોનો જઠરાગ્ની

એક દી’

બની જશે યજ્ઞની વેદીમાં રહ્યા

ભભુકતા અગ્ની સમો –

‘સમીધો’ એ માગશે,

વીશ્વસમસ્તમાં છુપાં

સંપત્તીઓના સહુ લૉકરોનાં !

ને

યજ્ઞની ભસ્મ બધે

– બધે જ હા –

ફેલાવીને વીશ્વખુણેખુણે શી

પાવીત્ર્યની એક નવી વીભાવના

સ્થાપી રહેશે –

જઠરાગ્ની દીવ્ય એ !!

– જુગલકીશોર.

 

Posted in kavitadan | 1 Comment

કુકડે કુક

– જુગલકીશોર.

કુકડો બોલે એટલે સવાર પડતી નથી; સવાર પડે એટલે કુકડો બોલતો હોય છે. પણ તોય સવાર પડે એટલે કુકડાએ બોલવું જ જોઈએ એવું કોણે કહ્યું ?

રવીવારે ઘરનાં અને આજુબાજુનાં સૌ સુરજ માથે આવેે પછી જ જાગતાં હોય છે. એ લોકોનું ‘કુકડે કુક’ રવીવારે કાયદો પાળતું નથી. મારા જેવા દરરોજ પાંચ વાગે જાગી જઈને મોર્નીંગ વૉકને બહાને બીજાંને કનડતા હોય છે તેઓ તો રવીવારેય – સુરજના ઉગતાં પહેલાં જ – કુકડે કુક કરી મુકનારા હોય છે. રવીવારે પણ તેઓ સુરજને વહેલો થવા દેતા નથી હોતા.

કુકડાઓ ભલે જાણતા નથી હોતા કે તેમનું કુકડે કુક માણસોને માટે કહેવતરુપ બનેલું છે. એમ તો ભસતાં કુતરાં કરડે નહીં એવી કહેવત પણ આપણે વાપરીએ જ છીએ ને; પણ તેની જાણકારી કુતરાંઓને હોતી નથી છતાં ભસવા છતાં તેઓ કરડતાં નથી ! ‘કરડનારાં’ તો જાણ કર્યાં વીના જ એકદમ આવીને પીંડીએ વળગી બેસતાં હોય છે. અને આવું કરનારાં કાંઈ કુતરાં જ હોય તે અનીવાર્ય નથી !

કેટલાંકોને તો ભસતાં રહેવાની જ ટેવો હોય છે. એમનું ભસવું સતત અને સદાય ચાલતું રહે છે. એને સાંભળનારાંઓનો પણ એક વર્ગ હોય છે. તે લોકો જથ્થાબંધ – કહો ને કે ટોળાબંધ ભસવાના કાર્યને ભગવાનનું કાર્ય ગણીને ભસનારની આરતી ઉતારતા રહે છે જેથી ભસવાનું કાર્ય વ્યાપક – ક્યારેક તો વૈશ્વીક બની રહે છે ! 

કુકડે કુક પણ એક જાતની ટેવ જ હશે ? કે પછી કુકડા લોકોનો એ “અંદરનો અવાજ” હશે ? અંતરાત્માના અવાજની આગળ કોઈનું કશું સંભળાય નહીં ત્યારે અંતરાત્માને પુછવાનું ભુલી જવાય છે કે ભાઈ, અંતરાત્મા ! તારો અવાજ એવો તે કેવો કે મારાથી બીજાની વાત ‘સાંભળવા’ ને ‘સમજવા’ની તક જ રહેતી નથી ? મારું કુકડે કુક કોઈના પણ ચીં ચીં ચીંને દબાવી દેનારું બની રહે તે ઠીક કહેવાય શું ?

પણ જવા દો. હવે તો ચીં ચીં ચીંને પણ તાકાત મળતી થઈ ગઈ છે. હવે અંતરાત્મા તો શું, ખુદ આત્મા કે પરમાત્મા પણ સામે આવીને પોતાનો “અવાજ” થોપવા બેસે તો તેનુંય સાંભળવાનો રીવાજ રહ્યો નથી. હવે તો અંતરાત્મા કે પર–આત્માનો ભેદ નથી. “બોલે એનાં બોર” “ન બોલ્યામાં નવ ગુણ”ને અવગણીનેય વેચાઈ જાય છે. 

જોકે તોય એક અવાજ અંતરમાંથી ફુટીને સંભળાવે છે કે હવે બહુ બોલવામાંય બહુ લાભ નથી…….

Posted in lekho | 1 Comment

પહેલું કોણ – વસંત કે કોયલ ?

– જુગલકીશોર

કુકડો બોલે તો જ સવાર પડે એવી ખાંડ કુકડાભાઈ ખાધાં કરે તો તે વાજબી ન ગણાય. ખાંડ આમેય મોંઘી ને નુકસાનકર્તા તો છે જ. એ જ રીતે, કોયલદંપતીએ પણ પોતાના સ્વરો થકી વસંત ખીલતી હોવાનો વહેમ ન રખાય.

તો શું વસંત પોતે કોયલની પ્રેરણા હોવાનો દાવો કરી શકશે ?

વાત તો વીચારવા જેવી જ છે. વસંતના આગમની અસરો વનસ્પતીથી લઈને માણસજાત સુધીનાં સૌ કોઈ પર વધતાઓછા પ્રમાણમાં પડતી જ હોય છે. પણ આપણા આ લખાણના શીર્ષકે મુકાયેલો પ્રશ્નાર્થ ઘણા પ્રશ્નો ટહુકાવે છે.

૧) વસંત તો બે માસ પુરતી જ રહે છે ને કોયલદંપતીના સુરો તો છે….ક ચોમાસા સુધી ટહુકાતા રહે છે તેનું શું ?

૨) કોયલદંપતીને એના પોતાના પ્રશ્નો હોય તેવી જ રીતે પોતાના આનંદો પણ હોય ! વસંત તો એક બહાનુ છે; મીસ્ટર એન્ડ મીસીસ કોયલને ટહુકવા સીવાયનાં પણ બીજાં ઘણાં કામો હોય છે એ બધાંને વસંતનો સંદર્ભ આપી દેવાની શી જરુર ?

૩) સામાન્ય રીતે, ગયા લેખમાં વંચાયું તે મુજબ પક્ષીઓમાં મધુર ગળું જેને અપાયું છે તે નરપક્ષી પ્રજનનકાર્ય ઉપરાંત માળો બનાવવામાં, ઈંડાં મુકાઈ ગયા પછી માદાને ખોરાક લાવી દેવામાં વગેરે વગેરે ઘણાં કામોમાં વ્યસ્ત હોય છે. (મનુષ્યોની માફક આ લોકો –?!–માં પણ નરજાતીને બહારનાં ને નારી જાતીને ‘ઘરનાં’ કામો રહેતાં હશે ? ન જાને.) એટલે એને આ સમામાં ગાતાં રહેવાનું જરુરી ગણાય. આમેય તે નર લોકો પોતે કરેલાં કામોને વધુ પડતાં ગાયા કરતા હોય છે !

૪) વળી આ સમયગાળામાં, કહેવાતી આળસુ એવી કોયલબાઈ પોતાનાં જ ઈંડાં સેવવાની જવાબદારી સુધ્ધાં બીજાના ઉપર નાખી દેતી હોવાથી કાગડદંપતીને છેતરીને એમને પોતાના માળેથી ભગાડવા માટે પણ કોકીલ–ભાઈલોગ બીઝી રહે છે. કોકીલભાયડો પત્નીની આળસને ટેકો આપીને ટહુકા દ્વારા કાગડદંપતીને ભગાડતો રહે છે. એ કારણે કોકીલનું ટહુકવું વસંતને ખભે મુકવાની શી જરુર ?

૫) વીશ્વનું સંચાલન કોણ કરે છે ? અહીં ઈશ્વરને વચ્ચે લાવીશું તો પાછા કેટલાક સુધારકોના બેસુરા ટહુકા આ લખનારને સાંભળવા પડશે ! એટલે વીશ્વના સંચાલનનું કામ કુદરત માથે નાખીને કહીએ કે કુદરતને મન તો પક્ષીઓ શું કે માણસો શું, કે ખુદ ઋતુઓ શું – સૌ સરખાં. જે કુદરતે વસંતનું ટાઈમટેબલ ગોઠવ્યું છે એ જ કુદરતે કોયલકપલને પણ ટહુકવાની પ્રેરણા આપી છે ! પશુઓને પણ એમના સમયચોગઠાં ગોઠવી જ આપ્યાં છે…(માણસજોડકાંઓને ટહુકવાનો સમયગાળો આપ્યો જ નથી કારણ કે કુદરતે એને બુદ્ધી આપીને બુદ્ધી વગરનો કરી મુક્યો હોઈ તે લોકો નવરાત્રીમાં કે ભાતભાતના મેળાવડાઓમાં ટહુકવાનું કામ કર્યે રાખતા હોય છે.) એટલે વસંતને ને કોયલના ટહુકવાને કોઈ સંબંધે બાંધવાનો શો અર્થ ?

૬) કેટલાકો એવુંય કહેતાં હોય છે કે, આંબે એક બાજુ શાખ તૈયાર થતી હોય છે ને કોયલને એ જ ટાણે ચાંચની માંદગી આવતી હોય છે. એટલે એ બન્ને જણાં, “હાય હાય, અમે તો કેરી ખાધા વીના રહી ગયાં” એવા નીસાસા નાખે છે જેને નવરા કવીઓ પંચમસુરમાં ખપાવે છે ! (કેટલાક ટુથપેસ્ટવાળાઓ એટલા બધા ઉતાવળા હોય છે કે તમારી ટુથપેસ્ટમાં મીઠું છે ? કે તમે કોલસો ઘસવાનું જાણો છો ? જેવા સવાલો આકાશમાંથી ઉતરીને પુછતા હોય છે. એમનું ચાલે તો આ સમયમાં કોયલલોકોને પણ પુછે કે તમે લોકો ટુથપેસ્ટ કેમ વાપરતા નથી ? અમે તો ચીત્રવીચીત્ર  ટુથબ્રશો પણ બનાવીએ છીએ. તમારા લોકોની કારોબારીમાં ઠરાવ કરીને અમારાં બ્રશ ને પેસ્ટનો રીવાજ કરાવી દ્યો તો ભારતમાં તો અમારું જ ચલણ છે તો ભેગાભેગું તમારુંય ગોઠવી દઈએ.)

ટુંકમાં મારા ભૈ, વસંતને ખીલે તેમ ખીલવા દઈએ અને કોયલને “બોલે તેમ બોલવા દઈએ; આપણે ગામભજનમાં રહીએ.” (ગામ શબ્દ ભુલથી વાપર્યો નથી ! નેટજગતમાં રામ કે કોઈ પણ ભગવાનનું નામ લેતાં બીક લાગે છે. કેટલાકો ભગવાનનું નામ સાંભળતાં જ ટહુકવા માંડે છે.)

એક વધારાનો સવાલ : કુદરતપ્રેમીઓ ઉતરાણમાં પક્ષીઓની જે ભાવનાથી ચીંતા કરે છે તેમ કાગડાના માળામાંથી કોયલ દ્વારા ફેંકી દેવાતાં ઈંડાં અંગે કેમ વીચારતાં નહીં હોય ?! જોકે આ સવાલને રાજકીયરુપ મળી જાય તો કાગડાપક્ષ અને કોયલપક્ષ એમ બે પક્ષોને છેક સંસદ સુધી ઝઘડવાનું સરસ બહાનું મળી જાય !

અસ્તુ.

Posted in lekho | 2 Comments

કાલે કોયલ ‘બોલી’ (?)

– જુગલકીશોર

ગઈ કાલે સવારે આ વરસનો એનો પહેલો ટહુકો સાંભળ્યો એટલે વસંત તો મારે કાલથી બેઠી. હવે એ વસંતબા એના સુરેસુરે ચાલશે ને દોડશેયે ખરી. આખો ઉનાળો એના ટહુકા મારી આસપાસના જ નહીં, મનનાય આકાશમાં ગુંજતા રહેશે. જોકે શહેરના વસ્તીવધારાએ વૃક્ષોની વસ્તીનો કરેલો ઘટાડો આ ટહુકાઓમાં મોંઘવારીની જેમ નડતો રહ્યો છે. એટલે એકાદ ટહુકો પણ પડે એટલે જાણે કે આપણે તો ઉત્સવોની મોસમ આરંભાઈ !

કોયલને પંચમ સુરની ગાયક કહી છે. પણ જાણકારો તેને માન્ય કરતા નથી. પંચમ સુરે જ તે ગાય તે સો ટકા વાત સાચી ન પણ હોય. પરંતુ કોયલના ગાન વીશયક બીજાય કેટલાક વાંધા રહ્યા છે.

કોયલ ‘બોલી’ એમ કહેવું પણ સાચું નથી. ખરેખર તો પક્ષીઓમાં ભગવાને રુપ અને ગળું નર પક્ષીને જ આપ્યું છે. કોયલદંપતીમાંનો નર જેને કોકીલ કહ્યો છે તે જ ગાનારો જણ છે. એટલે કોકીલ ‘બોલ્યો’ એ જ (વ્યાકરણની રીતે પણ) સાચું કહેવાય. ને જ્યારે એના ટહુકાની વાત હોય ત્યારે તો એને માટે બોલવું ક્રીયાપદ એ અલ્પોક્તી ગણાય ! કોકીલ બોલ્યો એમ કહીને એના ટહુકાને ઓછો આંકી શકાય નહીં.

આપણા એક દુહામાં કહ્યું છે :

“કોયલડી ને કાગ, એનો વાને વરતારો નહીં; પણ જીભલડીએ જવાબ, સાચું સોરઠીયો ભણે.”

આમાં પણ એક લગરીક ખામી રહી ગયેલી જણાય છે. જીભથી જ ફકત નહીં, આ બન્ને કાળીયાઓ વાન (રંગ)થી પણ થોડક જુદા છે. કાગડાનો કાળો રંગ અને આ કોકીલનો કાળો રંગ એના પરની ચમકથી જુદા પડે છે. કોકીલની કાળાશને એક ગજબની ચમક આપીને કુદરતે પેલા દુહાને થોડો ભોંઠો પાડ્યો છે. વળી કાગડી ને એનો વર બન્નેના રંગ લગભગ સરખા હોય છે જ્યારે કોકીલ કરતાં કોકીલા, મહેંદીથી રંગેલા માથાના વાળ જેવા રંગની હોય છે. એટલે એ બેઉ જણાંમાંય કોકીલનો પક્ષ લઈને એને જાણે લાગવગથી તારવ્યો છે !

આ બેણ જણાં પક્ષીઓની દુનીયામાં અવાજના જાદુને કારણે જુદાં પડે છે પરંતુ માળું બહુ શરમાળ કપલ છે એ ! એનો ટહુકો સાંભળીને ઝાડ ઉપર એને શોધવા મથો તો ભાગ્યે જ નજરે ચડે ! સંતાઈને ટહુકા રેલનારો આ સુરેશ્વર પોતાનું પ્ર–દર્શન ભાગ્યે જ થવા દેતો હોય છે.

અને હા, એક વાત કહીને કોકીલાનેય ન્યાય તો આપવો જ રહ્યો. ભાઈસાહેબ ભલે સતત તાર સ્વરે રીયાજ કરતા રહે પણ વચ્ચે વચ્ચે કૌં કૌં કૌં કરીને સાવ નીચા સ્વરે એની ધરમપત્નીય જે સુર પુરાવતી રહે છે તે જોતાં નકરી મીઠાઈ ખાધા પછી જેમ થોડું નમકીન ભારે મજેનું લાગે તેમ કોકીલાનો ‘સાથ’ પણ આ સુરસમ્રાટની મહેફીલને જમાવી દેતો હોય છે.

તો, આજે,  ગઈકાલે સાંભળેલા, વસંતના આગમનની વધાઈના ટહુકાનું સ્વાગતમ્ !!

Posted in lekho | 3 Comments

છોડ હવે તો !

છોડ હવે તો !

કરગરવાનું છોડ હવે તો,
થરથરવાનું છોડ હવે તો.

ખળખળ વહેતા ઝરણા જેવું રમવું તારે,
ખળભળવાનું છોડ હવે તો.

મુક્ત હવામાં પુમડા જેવું તરવું તારે,
દફ્તરવાનું છોડ હવે તો.

ઘરની ચાર ભીંતે લટકે સંસ્કાર–સુહાગો ?
ઘરઘરવાનું છોડ હવે તો.

વાસણ–કપડાં–વાસીદામાં સઘળું તારું
પરહરવાનું છોડ હવે તો.

હાડ–ચામડાં–મુત્રમળોને બહુબહુ ચુંથ્યાં
હડવાવાનું છોડ હવે તો.

ગંધારી આધુનીકતાના ટોળા સામે
ટળવળવાનું છોડ હવે તો.

‘સદા સદા’ની ધર્મગ્લાનીમાં સદીઓ વીતે –
‘સંભવવાનું’ છોડ હવે તો.

કથાપોથી, મંદીરમસ્જીદે બેઠો એને
ગણગણવા,
ખણખણવાવાનું છોડ હવે તો.

 

– જુગલકીશોર

Posted in gazal | 6 Comments

બંધ કર !

તિરાડમાંથી દેખવાનું બંધ કર;

અણજાણ રહીને પેખવાનું બંધ કર.

છે વીરતા લડવામાં સામી છાતીએ,

છુપાઈને તીર ફેંકવાનું બંધ કર.

છે છેતરીને છેતરાવું છેવટે –

તું આંખમાં ધૂળ ઝોંકવાનું બંધ કર.

દુર્ગંધ પર લીંપણ ટકે સુગંધનું ?

અત્તર લગાડી મહેંકવાનું બંધ કર.

બે પાંખ ને એક ચાંચ છે તારી કને ?

‘સંગીત’ નામે ‘ચહેકવા’નું બંધ કર.

લેખક થયો ? જો, શબ્દની ભીતર જરા –

તું ફોતરાં આલેખવાનું બંધ કર.

છે સત્યને સોનાતણું ઢાંકણ કઠણ;

ના ખૂલશે – તું વ્હેમવાનું બંધ કર.

– જુગલકિશોર

Posted in gazal | 8 Comments

આવતી કાલનું શીક્ષણ !

કેળવણી અને શીક્ષણને કાંઈક જુદાપણું છે. જે શીક્ષણ માણસને જીવન માટે કેળવી શકતું નથી તે શીક્ષણ વાંઝીયું રહે છે તેવી મતલબનું દર્શક કહેતા. જે કામનું છે તે ભણાવાય નહીં ને ભણાવાય છે તે કામનું ન બને તેને શીક્ષણ કઈ રીતે કહેવાય ?

નાના નાના કોર્સીઝ દ્વારા યુવાનોને જીવન માટે જે જોઈએ તે અને તેટલું આપવાવાળા તાલીમવર્ગો ઠેરઠેર ચાલતા જ હોય છે. પણ એને શીક્ષણ કે કેળવણીના નામે ઓળખી શકાશે નહીં.

નઈતાલીમનો વીચાર વર્ધાસંમેલનમાં ગાંધીજીએ આપ્યો પછી સમગ્ર દેશમાં એના અનેક પ્રયોગો થયા. આજે પણ તે ચાલી જ રહ્યા છે બલકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાનાભાઈ ભટ્ટ દ્વારા સફળતાપુર્વક અમલમાં મુકાયેલા શિક્ષણના સીદ્ધાંતોને કેટલેક અંશે સ્વીકારાયા છે એમ પણ કહી શકાય.

આ નઈતાલીમ તે કેળવણીની એવી પ્રક્રીયા છે જેમાં અનીવાર્યરુપે આવતું છાત્રાલયજીવન વીદ્યાર્થીને સમગ્ર જીવનના પાઠો શીખવે છે. સમય જતાં કેળવણીનાં કાર્યોમાં, જેમ બીજે બધે બને છે તેમ નીષ્ઠાનું તત્ત્વ ઝાંખું પડતું જણાશે પણ આવા સંજોગો એક અનીવાર્ય પ્રક્રીયારુપ હોઈ તે કાયમી નબળાઈ તરીકે જોવાતા નથી.

આજે હવે જ્યારે નેટજગતમાં અનેક પ્રકારનાં સંશોધનો દ્વારા શીક્ષણના સાધન–માધ્યમરુપ વીવીધ ડાઈમેન્શનલ પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે ત્યારે અને ખાસ કરીને જ્યારે વીજાણુ ઉપકરણો હાથવગાં બની રહ્યાં છે ત્યારે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ને એનો પ્રચાર કરવાની સહેજે ઝંખના રહે. હવે વર્ગમાંનું શીક્ષણ કોમ્પ્યુટરથી પણ આગળ હથેળીમાંના મોબાઈલ ફોનના સ્ક્રીન મારફતે મળવાનું બની રહ્યું છે ત્યારે શાળાનો વર્ગરુમ અને વીદ્યાર્થીઓનો પરસ્પરનો થોડાકેય કલ્લાકોનો સંપર્ક તથા શીક્ષકો સાથેનો સન્માનનીય સંબંધ પણ બંધ થવાની ઘડીઓ ગણાવા લાગી છે !
હવે, “આપણ સૌ સાથે રહ્યાં તને સાંભરે રે ? હાજી બાળપણાની પ્રીત, મને કેમ વીસરે રે !!” આ પંક્તી વર્ગરુમથી પણ ગઈ સમજો ! હવે કોમ્પ્યુટરના પડદેથી જ સીધું ઘરે બેઠાં ભણવાનું મળી જવાનું હોઈ વર્ગરુમની અનેકાનેક ઉપયોગી બાબતો કે સંબંધોના જીવનોપયોગી તાણાવાણા રહેવાના નથી.

આધુનીકતાના પ્રચારકો વૈજ્ઞાનીક શોધોને અત્યંત મહત્ત્વ આપીઆપીને કેટલુંક સુકાં ભેળું લીલું પણ બળી જવા દેતા હોય છે. એમને સમયની જાણે કે બહુ કીંમત હોય ને બધાં ઉપકરણો વીદ્યાર્થીના સમય–શક્તીને બચાવીને જાણે કે દેશના વીકાસમાં વાળવા–વાપરવાનાં હોય તે રીતે કોમ્પ્યુટરી સાધનોની માળા જપ્યે રાખે છે. છાત્રાલયજીવનની જ જેમને કીંમત નથી તેઓને વર્ગરુમમાંથી પણ દુર થતું જતું શીક્ષણ ક્યાંથી ખટકે ?! વર્ગરુમમાં અનેક ને અકળ કારણોસર વીદ્યાર્થીઓ હાજર નથી રહેતાં તેવી ફરીયાદ હવે કાયદેસર રીતે ફરીયાદ નહીં રહે ! વીદ્યાર્થીઓ ઘરે રહીને હોમવર્ક જ નહીં પણ સમગ્ર અભ્યાસક્રમો પુરા કરી નાખશે તેમાં આ લોકોને ગૌરવ દેખાશે. પાંચ–છ કલ્લાકનો વીદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સંબંધ પણ પુરો થઈ જતાં સામાજીકતા જ નરી ગુમ થઈ જાય તો શી નવાઈ ?! આ દુરદર્શી ને દુરકર્મી ઉપકરણો વડે શીક્ષણનો સામાજીક સંદર્ભ જ જાણે કે નાશ પામવા જઈ રહ્યો છે !!

શહેરો રાક્ષસપેટા ખાઉધરા બનીને ગામડાંઓને ગળી જવા માંડ્યાં છે; ‘ભાઈએ ભાગ’થી ખેતરના થતા ટુકડાઓની માફક સંયુક્ત કુટુંબો હવે શરીરને વધુમાં વધુ ઉઘાડાં કરી મુકતાં ફેશનેબલ કપડાંની જેમ ટુંકાતાં જઈને વ્યક્તીને ઉઘાડો પાડી રહ્યાં છે ત્યારે પછી શીક્ષણનો શો વાંક ?!

આવતીકાલનું શીક્ષણ કદાચ સમાજ સાથેનો સંદર્ભ જ સપુચો કાઢી નાખે તો કશી નવાઈ ?

Posted in educational | 4 Comments

પહેલું સુખ તે – (આ–રોગ્યપ્રયોગો – ૯)

જાતે નર્યા રહેવાની બાબતને જીવનનું “પહેલું સુખ” કહ્યું છે.

“શરીરે સુખી, તે સુખી સર્વ વાતે” એવું પણ આયુર્વેદના એક વૈદ્યકવીએ લખ્યું છે….

“શરીરમાદ્યં ખલુ ધર્મ સાધનમ્” એ સુત્ર બહુ જાણીતું છે.

સાજાનરવા રહેવું તે કોની ગરજે ? આપણી પોતાની જ ગરજે ને ? તો પછી સાજા રહેવા માટેની જાહેરાતો લોકો શા માટે કરતા હશે ? જેમને સાત વાર ગરજ હશે તેઓ ગમે ત્યાંથી પણ જાણકારી મેળવીને નુસખા શોધી લેશે, (ત)મારે પંચાત કરવાની જરુર શી પડી ?

આ અને આવા અનેક સવાલો આરોગ્યની વાતો લખનારને કોઈ પુછે, કે પછી તે પોતે જ આવા સવાલોને ઉભા કરીને જાત સાથે ચર્ચે તે સહજ છે. મારા આ–રાગ્ય પ્રયોગોના આ લગભગ છેલ્લા પ્રકરણમાં આ વાત મુકીને હવે આ સવાલોને પણ સૌ સમક્ષ મુકી દઉં ! મારા પ્રયોગો ફક્ત ને ફક્ત મારા પુરતા જ હતા. પણ બ્લૉગ ઉપર જેમ સૌ પોતપોતાના ફોટા જાતભાતની પોઝીશનમાં પાડીને મુકે છે તેમ મેંય મારી વાતોને જાહેર કરી…ને એટલે જ આ આઠેય લખાણોનું મહત્ત્વ મારાથી આગળ કોઈનેય માટે ન હોય તે સહજ છે.

કોઈ પુછે કે તબીયત કેમ છે ? તો જવાબમાં આટલું જ કોઈ કહે કે –

“રોજ નીયમીત ભુખ લાગે છે ને રાતે સારી ઉંઘ વગર દવાએ આવે છે” તો તે જવાબ આપનાર – જો ખોટું ન બોલતો હોય તો – સાચ્ચે જ તંદુરસ્ત ગણાય. બાકી તો દવાખાનાં અને ડૉક્ટરોનાં બીલ ભરીભરીને જીંદગી વીતાવનારાં ઘણાં લોકો હોય છે. કહેવાય છે કે દાગતરની કારનાં પૈડાં આપણી માંદગીને કારણે ફરતાં રહે છે. ઝઘડાઓ વકીલોનાં ઘર ભરવા માટે હોય છે ! ને ફ્રીઝ વગેરે ઉપકરણો પણ દાગતરોની સેવામાં હોવાનું કહી શકાય. ને કહેવામાં અતીશયોક્તી લાગે તો માફામાફ.

સાજા રહેવાની પોતાની જ ગરજ ધરાવીને સમજનારો માણસ દાતણથી શરુ કરીને રાતે પથારીમાં પડવા સુધીની ક્રીયાઓમાં કેટલો જાગૃત છે તેના ઉપર ‘પહેલાં સુખ’ નો આધાર રહે છે…..મને આ ૭૩મા વરસના પગથીયે આટલું સુઝ્યું તે લખ્યું. મારું લખ્યું મારે જ વાંચવાનું હોય; પણ લાઉડ થીંકીંગની જેમ કીબોર્ડ–રાઈટીંગની ખણથી વીશેષ આને ન ગણવું એટલું જણાવીને આ પ્રકરણે, અહીં અટકું.

સાજાનરવા લોકો સાજાનવરા પણ હોય છે ! મારી આ નવરાશની પળો મને મુબારક. કોઈનેય તેમાં મજો પડ્યો હોય તો તે મારો પરમ આનંદ.

“સર્વથા સૌ સુખી થાઓ, સમતા સૌ સમાચરો, સર્વત્ર દીવ્યતા વ્યાપો, સર્વત્ર શાંતી વીસ્તરો !!”

Posted in lekho | 2 Comments

ડાબે પડખે સૌ કોઈ સુએ…..(આ–રોગ્યપ્રયોગો – ૮)

નાના હતા ત્યારે મોટીબહેને વાતવાતમાં એક મુક્તક કહેલું. સાંભળતાં ભેગું જ યાદ રહી ગયેલું :

ડાબે પડખે સૌ કોઈ સુએ, જમણે પડખે  જોગી;

ઉંધાં સુએ અઘોરી, ને ચત્તાં સુએ રોગી !!

ભોજન અંગેનો પ્રયોગ સાતમો મુકાયા બાદ, વચ્ચે નવા બ્લૉગની જાહેરાત આવી ગઈ

(૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !!

તેથી આ આજે આઠમા હપતે જમ્યા પછીની એક પ્રણાલી મુકવાનો ‘વચાર’ હતો જ. એમાં વળી આજે જ ‘બા–બામેઈલ’ નામક સાઈટ પર આ જ બાબતે લખાણ જોઈને મારી વાતને જબરો ટેકો મળી ગયો……http://www.ba-bamail.com/content.aspx?emailid=19149

ડાબું પડખું જમ્યા પછી યાદ રાખવા જેવું છે. એને આયુર્વેદમાં વામકુક્ષી કહે છે. જમ્યા પછી, ઝોકું ન આવી જાય તેની કાળજી સાથે, ડાબે પડખે પાંચદસ મીનીટ સીધા સુઈ રહેવા જેવું છે. જમવામાં ઉતાવળ થઈ ગઈ હોય, કે વધુપડતું ખવાઈ ગયું હોય અને પેટ ભારે લાગતું હોય તો આ વામ–પ્રયોગ (હઠયોગ નહીં !) કરવાથી પેટને હળવું કરવામાં આંતરડાંમાં રહેલો ગૅસ બહાર આવી જઈને ‘જાણ કરે’ છે કે હવે બહુ વાંધો નહીં આવે !

આ ગૅસત્યાગને માટે જમ્યા પછી સાવ ધીમે ડગલે, જાણે ટહેલતાં હોઈએ એમ સો–દોઢસો ડગલાં ચાલવું પણ ઉપયોગી થાય છે. જોકે જમ્યા કેડ્યે ચાલવા બાબતે એક શ્લોક ક્યાંક વાંચ્યાંનું યાદ આવે છે જેનો અનુવાદ કાંઈક આવો થાય છે :

“જમ્યા પછી દોડવાથી મૃત્યુ પણ તારી પાછળ દોડીને આવશે;

જમ્યા પછી ઝડપથી ચાલવાથી મૃત્યુ તારી પાછળ ઝડપથી દોડીને આવશે;

જમ્યા પછી ચાલવાથી મૃત્યુ પણ પાછળ પાછળ ચાલવાનું ને બેસવા–સુવાથી મૃત્યુ પણ એમ જ કરશે !”

એટલે જ તો કહ્યું ને કે જમ્યા બાદ ટહેલતાં હોઈએ એમ ડગલાં ભરવાં…..

એક ત્રીજી રીત પણ છે, ગૅસમુક્તીની. એમાં વીરાસનમાં બેસીને બન્ને હાથનાં અંગુષ્ઠ સાથે તર્જની તથા અનામીકા આંગળીઓને ભેગી રાખવાથી પણ ગૅસસીદ્ધી પ્રાપ્ત થતી હોવાનું સાંભળ્યું છે.

પણ હશે; આ તો સાંભળેલી વાતુંના વડા છે. વામકુક્ષીને શાસ્ત્રીય ગણવામાં આમ તો વાંધો નહીં. છતાં જમ્યા પછી સીધું કામધંધે લાગી જવાની વાતે, ને એમ કરીને “પેટના દુખાવા” દુખાવા વહોરી લેવા ન પડે તેમ ગણીને આટલું લખ્યું. પ્રયોગ કરવા માટેની મંજુરી તો અનુભવીને કે કોઈ વૈદ્યને પુછીને જ મેળવવી રહી.

ડાબા પડખે રાતે સુવાની વાત લાંબી ગણાય. એની સાથે અનેક બાબતો જોડાયલી હોય. અઘોરીની જેમ ઘૉરનારાઓ ઉંધા સુવે છે. રોગીઓ મોટા ભાગે ચત્તા સુવે છે તેવું નીરીક્ષણ છે, બાકી જમણે પડખેવાળી વાત તો યોગીઓની સાથે પનારો પડ્યો હોય તેઓ જ કહી શકે.

તો કહો, હે વાચકજી ! હવે પછીનો આપનો કાર્યક્રમ કેવો હોઈ શકે ?

Posted in lekho | 1 Comment

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !!

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !

એક નવયુવાને લીધેલો વીશીષ્ટ સંકલ્પ !! સંકલ્પને બેઠું એક સુફળ. નામ છે “સંનિષ્ઠ કેળવણી” !!

એ છે એક નવો બ્લૉગ : https://shikshandarshan.wordpress.com/ (હા, પણ એને ખોલી શકાશે ભારતીય સમય પ્રમાણે તા. ૨૬મી જાનેવારીની વહેલી સવારે ૦૦.૩૦ કલાકે !)

મારે, તે પ્રવૃત્તી ક્રાંતીકારી કેળવણી વીષયક હોવાને કારણે જ એમાં જોડાવાનું બન્યું છે – મારું સમગ્ર શીક્ષણ આ જ ઢાંચામાં થયું હોઈ અ–નીવાર્યરુપે એની પૃષ્ઠભૂમાં !!

તો, મળીશું ત્યાં જ, તે દીવસે ને તે સમયે. સૌને ભાવપુર્ણ નીમંત્રણ સાથે, – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––

એક વખત વિનોબાજીને એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું,

‘શું ભૂદાન આંદોલનમાં જોડાવા માટે અમારે કૉલેજ છોડી દેવી જોઈએ ?’ વિનોબાજીએ જવાબ આપ્યો, ‘ભૂદાનમાં ન જોડાવું હોય તો પણ કૉલેજ છોડવી જોઈએ..’

દુનિયામાં ઘણા લોકોના આખેઆખા જીવન કોઈ જ અર્થ વગર ગુજરી જાય છે. યુવાની પૈસા કામવામાં અને પછીનું જીવન એ પૈસાને સાચવવામાં પૂરું થઈ જાય છે. પહેલાં ભણો પછી નોકરી કરી પૈસા ભેગા કરો પછી લગ્ન અને રિટાયર્ડ લાઈફ. હું માનું છું કે આ બધું જ મોટાભાગના લોકો માટે જરૂરી છે, પણ કદાચ અમુક લોકો માટે નહી. હું આ ચક્કરમાં બંધાતાં પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉકેલ શોધવા માંગુ છું. મારા જીવનનો અર્થ શોધવા માગું છું. હું કયા કામ માટે આ દુનિયામાં આવ્યો છું તે જાણવા માગું છું. મારી આત્માના પોકારને સાંભળી તેને અનુસરવાની હિંમત બતાવવા માંગુ છું. તો જ તો હું ખરો યુવાન.

મારા મનમાં સદાય પ્રશ્નો થાય, ‘આ માણસ, કે હવે તેને દરેકના વિકલ્પો શોધવા પડયા ? ન્યાય તંત્રના વિકલ્પો, રાજનીતિના વિકલ્પો, જીવનપદ્ધતિના, શિક્ષણપદ્ધતિના વિકલ્પો, શુદ્ધ હવાના વિકલ્પો…’જયારે તે આ વિકાસની દોડમાં ભાગતો હતો ત્યારે તેને આ બધાંનું કશું જ ભાન ન રહ્યું ?

કોઈક જગ્યાએ આત્મહત્યાઓ થાય છે; કોઈક જગ્યાએ આતંકવાદી હુમલા, ક્યાંક ભૂખમરો છે તો ક્યાંક નિરક્ષરતા… આ બધી જ સમસ્યાઓ આપણી સમાજવ્યવસ્થાનું સાચું ચિત્ર આપણી સામે ખડું કરે છે. આ બધું જ, આપણે જ બનાવેલી સિસ્ટમમાં થાય છે. હા, આપણે બનાવેલી – કારણ આપણે તો લોકશાહીમાં જીવીએ છીએ અને આપણી પાસે તો હ્યુમન રાઇટ્સ છે ને !

ઉપરની દરેક સમસ્યાને લોકો પોતપોતાની રીતે ઉપર ઉપરથી હલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પણ મારા મતે સમસ્યાનો ઉકેલ મૂળિયાંમાં છે. મૂળિયાં એટલે સમાજ વ્યવસ્થા – જે માણસ ઘડે છે. અને માણસ ઘડાય છે ‘શિક્ષણ દ્વારા’, ‘કેળવણી’ દ્વારા. કેળવણી જ માણસને બદલી શકે, તેનું હૃદય પરિવર્તન કરી શકે અને વિશ્વશાંતિનો સંદેશ ફેલાવી શકે.

ભારતમાં ગાંધીજી, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, સ્વામી વિવેકાનંદ, જ્યોતિબા ફૂલે, વગેરે મહાનુભાવોએ કેળવણીનું દર્શન આપ્યું છે. જે માનવજાતને વિશ્વશાંતિ તરફ લઈ જવા સક્ષમ છે.

ગુજરાતમાં લોકભારતી અને દક્ષિણામૂર્તિ જેવી સંસ્થાઓ તથા શિક્ષણના ભેખધારી હજારો કેળવણીકરો છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચી એક નવી સમાજ વ્યવસ્થાના પાયા નાખી રહ્યા છે…

ચાલો આપણે તેમના જીવનસંગીતને જાણીએ… અને તેમાંથી પ્રેરણા લઈએ…

“વિનોબાજી કહેતા કે આઝાદી પછી તરત આપણે શિક્ષણવ્યવસ્થા બદલવામાં ચૂકી ગયા.”

પણ હવે જાગવું જ રહ્યું… હું તો પૂરેપૂરો મથવાનો છું… શું તમે સાથ આપશો ?

(ફક્ત ટેલિફોન પરની વાતથી જ મને સાથ આપવા એક વ્યક્તિ તૈયાર થઈ; યોગાનુયોગ તે નઈતાલીમની જ વ્યક્તિ,  જુગલકિશોરભાઈ – જુકાકા ! આ બ્લૉગ દ્વારા જે કાંઈ કાર્યો હું કરવા માગું છું તેમાં તેમનો પૂરો માર્ગદર્શક–સાથ મળવાનો છે.)

બ્લૉગવાચન દ્વારા એક વાચકરૂપે અને ક્યાંક, કોઈક પ્રસંગે લખાણ વગેરે દ્વારા આપ સૌ પણ મને સાથ આપશો એવી આશા રાખું તો નિરાશ નહીં જ થવાય તેવા વિશ્વાસ સાથે –
સાભાર,

મિહિર પાઠક
‘સંનિષ્ઠ કેળવણી’ – shikshandarshan.wordpress.com/
વ્યક્તિગત વેબ પેજ – mihirism.github.io/

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

મિહિરનો ખાસ પરિચય અહીં :

http://yourstory.com/2015/04/learnlabs-mihir-pathak/

mihirism.github.io/portfolio/mihir_portfolio.pdf

Posted in educational | 5 Comments

ખોરાક ઘટાડ્યો ઘટતો નથી ? બને જ નહીં. (પ્રયોગ – ૭)

ગયા અંકમાં વીરુદ્ધ આહાર, ચર્યાઓ તથા ખોરાકમાં હીંસાઅહીંસા વગેરેની વાતો અછડતી કરી હતી. ઋતુચર્યા અને જીવનચર્યા તો બહુ મોટી વાતો છે. તેમાં ચંચુપાત કરવાનું આપણું ગજું નહીં. દીનચર્યા બાબતે પણ આપણા રામ જે કાંઈ કરતા રહ્યા છે તેની નાનીનાની વાતો મુકવાનો ઉપક્રમ જ તો અહીં છે.

ટમેટાં અને પપૈયાને શાકમાં ગણવાં કે ફળોમાં તે અંગે કોઈએ ધ્યાન ખેંચ્યું નહીં તેથી ટુંકમાં મારી મતી મુજબનું લખું તો –

આ બન્નેને જો છોડ પરથી પાક્યાં પહેલાં લેવામાં આવે તો તેને ફળ ગણાય નહીં. કારણ કે તેનાં બી પુખ્ત નથી હોતાં. જ્યારે બી પાકી જાય ત્યારે તેને ફળરુપ મળતું હોય છે તેમ માની શકાય. ટામેટાંને જોકે કોઈ ફળ ગણે કે કેમ તે શંકાવાળી વાત છે. પણ મને તો તેની પરીપક્વતાને નાતે ફળ ગણવાનું સુઝે.

ગયા વખતે થયેલી વાતોના અનુસંધાને હવે ભોજન બાબતે પાટલો માંડીએ તો કેમ ?

માણસ ખાવા માટે જીવતો નથી પણ જીવવા માટે ખાય છે; ભલે ને તેથી, પરંતુ ખાવાની બાબત એના જીવનમાં બહુ જ બહુ મહત્ત્વની રહી જ છે ને રહેશે. આજકાલ શહેરોમાં ખાણીપીણીના વ્યવસાયમાં જે તેજી છે તે આ વાતને સીદ્ધ કરે છે. (આ ખાણીપીણીના સ્ટોર કે ફુટપાથીયા હોટલો પર જીવવા માટેનું મળે છે કે, ન–જીવવા માટેનું ? તેવો સવાલ પુછાય નહીં ! કારણ કે ત્યાં નીયમીત રીતે પેટડું ભરવા જનારાંઓને પાછું માઠું લાગી જાય.)

ઘણા લોકોને ડૉક્ટરો/વૈદ્યો ખોરાક ઘટાડવાનું કહેતા હોય છે. હવે આ શક્ય છે ખરું ? મનેય એક વૈદ્યે કહેલું કે તમારો ખોરાક પ્રમાણમાં વધુ છે. હું ભાત બહુ ઓછા ખાઉં એટલે મારે ‘બ્રાહ્મણ–વાણીયા’ રોટલીની સંખ્યા સાતથી આઠ રહેતી ! હવે કેટલાકોને તો આ સંખ્યા કાંઈ નો ગણાય ! પણ મારા એ વૈદ્યને મારા બંધારણ મુજબ તે વધારે લાગી તે વાજબી જ હતું. મને કહે, રોટલી ત્રણથી વધુ ખાવાની નહીં !! મેં તો દુ:ખદાઆશ્ચર્ય સાથે એમને કહેલું કે આ શક્ય જ કઈ રીતે બનશે ?! મને કહે કે બનશે; અવશ્યમેવ બનશે. તમે પ્રયોગશીલ છો ને જાગૃત છો તેથી તો ખાસ બનશે. પણ એ કરવું તો પડશે જ.

વૈદ્ય અમારા સંબંધી ને પરમ હીતેચ્છુ હતા ને વળી મનેય સાચી દીશાના પ્રયોગોમાં રસ હતો જ; ને એમાંય આ તો સ્વાર્થની વાત હતી. મેં પ્રયોગ આરંભી દીધો ને હું જલદી તેને સફળ કરી શક્યો.

સફળતાની યશગાથા કંઈક આ રીતે રજુ કરું :

૧) ચાવીને ખાવું. ચાચવું ક્રીયાપદ ક્યાંક ને ક્યાંક વીચારવું એ અર્થમાં વપરાય છે. ચાવવામાં વીચારનું મહત્ત્વ ઘણું છે. વીચારીને જે લોકો ખાતાં નથી તેઓ ચાવતાં નથી હોતાં તેવો ગંભીર આક્ષેપ  મુકી શકાય ! વીચારપુર્વકનું જમવું તેમાં ચાવવાની વાત અનીવાર્ય રીતે આવે જ. પણ અહીં તો આપણે ખોરાક ઘટાડવાના સંદર્ભે વાત કરતાં હોઈ ને જરુર કહીશું કે ખુબ ચાવવાથી જે તુષ્ટી પ્રગટે છે તે બાબત જમવાના સંતોષને કારણે પેટની તૃપ્તી પર સીધી અસર કરે છે.

૨) મધ્યજળ એ આયુર્વેદે આપેલો મજાનો પ્રયોગ છે. જમ્યા પહેલાં અને જમ્યા પછી પાણી પીવાની “ના” કહી હોવાનું જાણ્યું જ છે. પણ મધ્યજળની વાત તો બહુ સાંભળી છે. મને તો ૧૯૬૨–૬૪ના ગાળામાં જ આ શીખવા મળેલું ને ત્યારથી ચાલુ છે. આટલાં વર્ષોમાં એણે શી ને કેટલી મદદ કરી તેનો હીસાબ તો નથી પણ નુકસાન તો નથી જ કર્યું તે હકીકત છે….ને અહીં તો ખોરાકના ઘટાડાના મુદ્દે તેણે રીતસરનો ઉપકાર જ કર્યો છે તેમ ની:શંક કહી શકું. અધવચ્ચે ત્રણચાર ઘુંટડા પાણીના જાય છે ત્યારે જમ્યાના સંતોષને મદદ જ થાય છે. વળી જમવાના નીયમમાં વાંચેલું છે તે પ્રમાણે બે ભાગ ભોજન. એક ભાગ પાણી અને એક ભાગ હવા (અવકાશ) જઠરે રહેવાં જોઈએ તે બાબત પણ અહીં સાબીત થઈ શકતી હોઈ મધ્યજળનો લાભ ખોરાકના ઘટાડાના પ્રશ્ને જરુર હાથ ધરી શકાય.

૩) રોટલીનું બટકું દાળમાં બોળીને ચાવવાથી ૩૨ તો શું પણ પુરા બાર વખત પણ ચાવવા માટે કોળીયો મોંમાં રહેતો નથી !! એટલે રોટલીના બટકા સાથે શાક કે પછી સલાડની કોઈ ફરજીયાત ચાવવી પડે તેવી કઠણ ચીજ રાખવાથી રોટલીનું ગળા નીચે ઉતરી જવાનું થોડું લંબાય છે ! કેટલાક ભોજનનીયમોમાં વાંચ્યું છે ને આયુર્વેદમાં કહેવાયું હોવાનો કાંક ખ્યાલ છે તે મુજબ પ્રથમ કઠણ પદાર્થો, પછી સેમી કઠણો, ત્યાર બાદ પ્રવાહી એવો ક્રમ રાખવાથી ચાવવાને મદદ મળે છે. આપણે ત્યાં છેવટે છાશ લેવાનો રીવાજ સારો છે. તેની પહેલાં એટલે કે છેલ્લે ભાગે દાળભાત હોય છે તે પણ યોગ્ય જ છે.

૪) એક નીયમ પાડવા જેવો એ છે કે, મોંમાં કોળીયો લીધા પછી બન્ને હાથને ખોળામાં એટલે કે થાળીથી દુર કરી દેવા !! કોળીયો પુરો ચવાઈ રહે પછી જ હાથને થાળી પાસે આવવા દેવા. બીજી રીતે કહું તો હાથમાં ચમચી કે ફોર્ક જે કાંઈ હોય તે કોળીયો ભર્યા બાદ તરત જ થાળીમાં મુકી દેવા ને કોળીયો ગળે ઉતરી જાય પછી જ ફરી ચમચી વગેરેને હાથમાં લેવાય !! આનાથી પણ ચાવવાને મદદ (તક) મળે છે.

૫) ખોરાક ઘટાડવામાં મને સૌથી મોટી મદદ જેણે કરી છે તે પ્રયોગ હું સહુ કોઈને માટે કહી ન શકું ! પણ મને તો તેણે પારાવાર ને સક્રીય મદદ કરી છે. તે પ્રયોગ કહું તો –

તેમાં હું ત્રણ પણ નહીં, ફક્ત બે જ રોટલી, શાક, સંભાર વગેરેને એક મોટા બાઉલમાં ભેગા કરી નાખું. રોટલી, ભાખરી, પુરી, બ્રેડ કે રોટલોના નાના ટુકડા કરવાના. ઉપર થોડો ભાત અને પછી દાળ (ઉમેરવાં હોય તો દહીં–છાશ પણ એમાં જ ઠઠાડી દેવાનાં !) એ બધાંનો સંયોગ રચવાનો. આ સંયોગ કેવા પ્રકારનો ને કેટલા પ્રમાણમાં એની ઘનીષ્ટતા રાખવી તે નક્કી નહીં…..પણ આ ભેળસેળયોગ જમવામાં મજા તો આવે જ છે. કદાચ વાંચીને કે સાંભળીને આ વાત માનવામાં ન પણ આવે, છતાં કહીશ કે બધાંનું મીશ્રણ એક એવો સ્વાદ ઉભો કરી આપે છે જેમાં દરેક વ્યંજન અન્ય વ્યંજનો સાથે સહકાર સાધીને એક નવો પરંતુ વીશીષ્ટ સ્વાદયોગ આપી બેસે છે. અનુભવ વીના ફક્ત વર્ણવવાથી આ સ્વાદ અને તેનું માહાત્મ્ય નહીં સમજાય. એમાંય ખોરાકના ઘટાડાના બહુમુલ્ય લાભને જો ત્રાજવામાં મુકીશું તો આ ભેળયોગનું મુલ્ય વધુ સમજાશે.

આજે તો આ પંચસુત્રી કાર્યક્રમની અહીં સમાપ્તી કરું; બાકીનું, આજનો કોળીયો આ ચવાઈ રહે પછી !

સૌને શુભેચ્છાઓ સાથે –

– જુગલકીશોર.

Posted in lekho | 1 Comment

‘… તે ઘર વૈદ્ય ન જાય !’ (આ–રોગ્ય પ્રયોગો ૬)

નવું વરસ – અરસપરસ સૌને – સરસ !!

 *****************

ઓકીને દાતણ કરે, નરણાં હરડે ખાય;

દુધે વાળુ જે કરે તે ઘરે વૈદ્ય ન જાય.

આવું એક ગામડી શ્લોકે બોલાતું રહ્યું છે. કંઠોપકંઠ વહેતું રહેતું સાહીત્ય અનુભવની એરણે રચાતું, સુધારાતું, વધારા–ઘટાડાતું રહે તે સહજ છે. ઓકીને દાતણ નહીં પણ ઉળ ઉતારવાની હોય તે વાત આ સાહીત્યમાં ન મળે તો દુખી થવાની જરુર નહીં. હરડેની વાત તો ગયા અંકમાં નીરાંતે થઈ ને દીદીએ સરસ પ્રતીભાવે તેમાં પુર્તીય કરી.

પણ અહીં હજી તો સવારની વાત ચાલે છે તેથી વાળુની વાત ક્યાં કરવી ? છતાં અહીં એક બહુ મોટો સવાલ ઉભો થાય છે. વાળુમાં દુધ ખાસ હોય તો શાક કે ભાખરીની સાથે દુધનો મેળ કેમ ખવડાવવો તે સવાલ મને થતો જ રહે. કારણ કે દુધ સાથે મીઠું વીરુદ્ધાહાર ગણાય છે. પંજાબીઓ, કહે છે કે વાળુમાં નહીં પણ સુતી વખતે – વેંત એક લાંબો એવો તોતીંગ ગ્લાસ દુધનો ભરીને પીતા હોય છે.

વીરુદ્ધ આહારની વાત બહુ લાંબી ચાલે પણ આપણા રામ એટલા જાણકાર ન હોઈ તેને બહુ ચર્ચવા હીંમત નથી. પણ દુધની સાથે ન લેવાનારી ચીજોની યાદી બહુ લાં……બી છે. એને અનુસરવું એ નેક્સ્ટ ટુ અશક્ય છે. ફ્રુટસલાડની જ વાત કરો ને ! દુધને લગભગ કોઈ કરતાં કોઈ ફળ સાથે ફાવતું નથી. ને આપણે ત્યાં ફ્રુટસલાડ હલાડની જેમ વળગી રહેલું છે. શાકની સાથે દુધ કેમ નહીં એનો ખુલાસો એવો મળેલો છે કે “ચરકે બધાં શાકને ખાટાં કહ્યાં છે. ને ખટાશ સાથે દુધ વર્જ્ય !” શાક ખાટાં કેમ ? તો કહે, ફળો સ્વાદે ખાટાં હશે ખરાં પણ વીપાકે તો શાક ખાટાં ગણાય જ ! કારણ કે શાક હંમેશાં પાક્યાં પહેલાં ઉતારી લેવામાં આવે છે ! અધુરા પાકે તોડાયેલું (વીપાકે ?) કાચું ગણાય ને તેથી તે ખાટી અસર કરે.

આપોઆપ પાકીને ખરી પડે તે અહીંસક ખોરાક કહેવાય ! ફળાહારનો મહીમા એટલે જ હશે કે તે છોડને માટે હીંસક બનતો નથી. એવું જ અનાજનું ગણાય. પુરું પાકે પછી જ અનાજ ખાવામાં લેવાતું હોય છે. આમાં ધાર્મીકતાને આઘી રાખીએ તોય તંદુરસ્તીના વ્યુપોઈંટથી જોઈએ તો કાચું તે વીપાકે અમ્લ એવી વાતો સાંભળેલી છે; સાચી કે ખોટી તે તો વીદ્વાનો જાણે. પણ વાળુમાં દુધની વાતે આ વીરુદ્ધ આહાર મારી રોજનીશીની શ્રેણીમાં ઘુસી ગયો !

એક સવાલ આયાં પુછીને કસોટી કરવા જેવી છે. ટમેટાં ને પપૈયાંને શાકમાં ગણવાં કે ફળમાં ? આ સવાલનો જવાબ અટાણે નહીં. જેમને ઠીક લાગે ઈ કોમેન્ટકક્ષે જણાવી શકશે.

બાકી વાત તો આજે કરવી હતી આયુર્વેદની બહુ કીમતી એવી ત્રણ ચર્યાઓની ! આ ત્રણ ચર્યા તે દીનચર્યા, રુતુચર્યા ને જીવનચર્યા. ચર્યાના સંસ્કૃતકોશમાં અર્થો છે : ચાલવું–ફરવું તે; આચરણ, વર્તણુક, વિધિપુર્વક આચરવું તે, અનુષ્ઠાન…..જ્યારે ગુજરાતીકોશ કહે છે : કામકાજ, વ્યવહાર, રીતભાત–વર્તણુક; અંદરનો ભાવ સમજાય તેવો દેખાવ – ચહેરો.

એટલે કે જીવનની વાત હોય કે રુતુની કે દરરોજના દૈનીકક્રમની, પણ ઉપરના અર્થો જાણીને વ્યવહારો ગોઠવવા તેને આપણે ચર્યા કહીશું. અને અહીં જ, આયુર્વેદની જે મહાનતા છે તે તો અવર્ણનીય છે. વ્યવહારો પછી તે દૈનીક હોય કે રુતુના કે જીવનભર માટેના પણ તે વ્યવહારો –માનવીની વર્તણુકો – એવાં હોય કે –

૧) તે પોતે માંદો જ ન પડે;

૨) તે બીજા કોઈ માનવી, પ્રાણી, જંતુ કે વનસ્પતીનેય ઓછામાં ઓછી તકલીફ આપે;

૩) તેનો વ્યવહાર તેને ૧૦૦ વરસનો કરે;

૪) અને સૌથી વીશેશ તો તેની અંતીમ ગતી મોક્ષ તરફ થાય !! (આયુર્વેદે આ જીવનની માફક જ આવનારા જીવનનો પણ સતત વીચાર કર્યો છે ! તન–મનના આરોગ્યની સાથે સાથે જીવનના સુયોગ્ય વ્યવહારો દ્વારા આવનારા સમયની/જન્મોની યોજના તે આયુર્વેદની વિશીષ્ટ દેણગી છે.)

તનમનના આરોગ્યની વાત આવી એટલે સહજ જ મને વર્ષો સુધી જનસત્તા અને નુતન ગુજરાત બે દૈનીક–સાપ્તાહીકમાં ચાલેલી લેખમાળા યાદ આવી ગઈ. “આરોગ્ય તનનું અને મનનું” નામક લેખમાળાના લેખક ‘કરુણાનિધિ’નું નામ આરોગ્યક્ષેત્રે દાયકાઓ સુધી સંભારાતું રહેલું. એમના મોટા જમાઈ તરીકે આયુર્વેદને કંઈક અંશે સમજવાનું સદભાગ્ય મને સાંપડ્યું છે. એમની પાસેથી વ્યવહારુ આયુર્વેદ સમજવાની તક સાંપડી છે. એમની વીદ્વત્તાનો ખ્યાલ તો એ લેખો જેમણે વાંચ્યા છે તેમને અને ખાસ તો એમના દરદીઓને આવી શકે. એમણે ધાર્મીક–આધ્યાત્મીક ગ્રંથોમાંથી વીણીવીણીને આયુર્વેદ સમજાવ્યો હતો, ને વળતાં, આયુર્વેદના શ્લોકોમાં અધ્યાત્મને પણ શોધીશોધીને દર્શાવ્યો હતો.

આયુર્વેદને પંચમ વેદ કહે છે તે કાંઈ અમસ્તો ?!                                                                          – જુગલકીશોર.

Posted in lekho | 7 Comments

બાબા રામદેવના પગલે … (આ–રોગ્યપ્રયોગો – ૫)

– જુગલકીશોર

ટોયલેટમાં જો સફળતા મળે તો મન પ્રસન્ન થાય તે સહજ છે. ને તો જ પ્રાણાયામ જેવી અતી મહત્ત્વની પ્રવૃત્તીએ પ્રવૃત્ત થવું શક્ય બને છે. ત્યાંની, એટલે કે ચીંતનાલયમાંની નીષ્ફળતાના નીવારણ માટે હીમેજ/હરડે અથવા અન્ય ઔષધો વહારે આવે છે. હરડે શબ્દનો અર્થ અમારા આયુર્વેદગુરુ આ મુજબ કરતા : હર એટલે દરરોજ અને ડે એટલે દીવસ એમ ગણીને દરરોજ લેવાનું ઔષધ હર–ડે (એવરી ડે)તેઓ ગણાવતા. હરડેને આયુર્વેદમાં માતા કહી છે. यस्य नास्ति गृहे माता, तस्य माता हरितकी ! નમાયાની એ મા છે ! એનું શરણ હંમેશનું ગણાયું હોય તો શું આશ્ચર્ય ?

પ્રાણાયામનો આયામ નોકરીમાંની નીવૃત્તીની સાથે જ શરુ થયેલો. નીવૃત્તી પછીની આ પ્રવૃત્તીએ જીવવાનું વધુ સરળ ને સરસ બનાવ્યું છે તે હકીકત છે. એ દીવસોમાં રામદેવ બાબાની શીબીરો નવીનવી હતી. ટીવી સામે વહેલી સવારના હાથમાં કાગળપેન્સીલ લઈને બેસી જતો. એમનાં ચીત્રવીચીત્ર યોગાસનો ને હવાની આવનજાવન પ્રક્રીયાઓ ઉપરાંત હાથપગની અનેક ક્રીયાઓનાં રેખાચીત્રો દોરી લીધેલાં.

નીવૃત્તીના સમય આસપાસ મને ડીપ્રેશનની જબરી અસર થયેલી. ખરેખર તો મને નીવૃત્તીનો અતી આનંદ ન હોત તો ડીપ્રેશનની એ તકલીફે વધુ જોર કર્યું હોત. છતાં એણે એની કારીગરી તો કરી જ દીધેલી. એ જ અરસામાં શરુ થયેલા આ પ્રાણાયામે અત્યંત મદદરુપ કામગીરી કરેલી ! બેએક મહીનાના આયામે એ રોગને બહાર કરી દીધેલો ! જોકે એ ભાગે તે પહેલાં ડાયાબીટીસને ઘર ભળાવતો ગયેલો. મારા નીયમીત જીવનવ્યવહારોને કારણે યુવાનીના સમયથી આજ સુધી ડૉક્ટર હોય કે વૈદ્ય પણ સૌ કહેતા કે તમારા બીપી જેટલું એકદમ પરફેક્ટ બીપી બહુ ઓછાનું હોય છે. પણ ડાયાબીટીસની સોંપણી કરતો ગયેલો પેલો વીષાદયોગ !! (અમારા એક વડીલ વૈદ્ય બારોટસાહેબ ગીતાને આયુર્વેદના સંદર્ભે સુંદર રીતે સમજાવે. એમણે પ્રથમ અધ્યાયમાંના અર્જુનના વીષાદયોગને ડીપ્રેશનનું ઉત્તમ ઉદાહર ગણાવ્યું છે !)

મારા પ્રાણાયામપ્રયોગોએ ડીપ્રેશનને ભગાડ્યું પણ જતાં જતાં એ મધુપ્રમેહને દાખલ કરી દીધેલો તેણે એક સાદી ને અરધી ટીકડી વળગાડી. જોકે પ્રાણાયામને જ કારણે એ ટીકડીને ન ગણકારું તો ચાલે એટલી તાકાત તો મળી ગઈ છતાં શરીરને કોઈ ને કોઈ તો બહાનું હોવું જ જોઈએ ને – બુલાવા આયેગા તો કોઈ તો બહાના હોના ચાહીયે ચ કી નહીં ?!!

દરરોજની ફક્ત વીસ મીનીટથી શરુ થયેલો પ્રાણઆયામ હવે ૪૫ મીનીટ સુધી પહોંચ્યો છે. એણે ગજબની સ્ફુર્તીનો અનુભવ કરાવ્યો છે. કેટલીય નાનીનાની તકલીફોને એણે બારણાં બતાવી દીધાં છે તો કેટલીયુંને આંગણેથી જ ડારો દઈને ભગાડી, આવતી અટકાવી છે !

પછી તો એનો પ્રચાર જ એટલો કર્યો કે કોઈને શંકા જાગે કે આ માણુસ બાબા રામદેવનો એજન્ટ તો નથી ને ?!

પ્રાણાયામ સવારસાંજ બે વાર પણ થઈ શકે છે જે મેં અજમાવ્યું નથી. એની સાથેનાં આસનો પણ મેં કર્યાં નથી.
પણ આપણું આ મહાકાર્ય પ્રાણવાયુના મહત્તમ ઉપયોગનો એવો માર્ગ બતાવે છે કે ન પુછો વાત. ફેફસાં કે જેને આપણે ભાગ્યે જ પુરતાં ફુલવા દઈએ છીએ, તેને આ કાર્યથી બહુ કામ મળી રહે છે. શરીરની સૌથી કીમતી સેવા ઓક્સીજનની છે. ફેફસાં એનાં જ વાહકો છે. એ જ ફેફસાંને સંકોડેલાં રાખીને માનવી પ્રાણવાયુનું અપમાન કે પછી એની અવહેલના કરે છે !! શરીરમાંનું લોહી જેને અંગોના સુક્ષ્મતમ કણો સુધી પહોંચાડવાની સેવા બજાવે છે તે વાયુનો ઓછામાં ઓછો લાભ આપણે લઈએ છીએ. ઓક્સીજન એ પૃથ્વી પરનું સૌથી કીમતી તત્વ છે જે સાવ મફતમાં મળતું હોવા છતાં, ને એનો મહત્તમ લાભ આપવા માટેનાં સાધનરુપ ફેફસાં અને વાહનરુપ રક્તને પણ આપણે અવગણવાનું ચુકતાં નથી. અત્યંત મજબુત એવા અસ્થીપીંજરની સુરક્ષામાં ગોઠવાયેલાં બે ફેફસાં અને એને અત્યંત કીમતી એવો સાથ દેનારા – લોહીને શરીરના છેલ્લામાં છેલ્લા કણ સુધી પહોંડનાર – અત્યંત શક્તીશાળી એવા હૃદય સાથેનો પણ આપણો વ્યવહાર કેટલો નીચ હોય છે તે તો એ બન્નેના રોગીઓ જ કહી શકે !! વ્યસનો વડે આપણે આ બન્ને મહા શક્તીશાળી સેનાપતીઓને જ પાંગળા કરી દઈએ છીએ તે કેવી વીડંબના છે !!

બાબા રામદેવે આ વાત ડંકેકી ચોટ કહી ને કરી બતાવી છે. રોજની ચાલીસેક મીનીટ એમને અર્પણ કરીને આપણે આપણી જાતને કેટલું મોટું સદ્ભાગ્ય અર્પણ કરી શકીએ છીએ તે વાત આજના મારા લખાણમાંથી થોડીકેય જો કારગત નીવડશે તો મારા આ “આ–રોગ્યપ્રયોગો”ની સાર્થકતા માનીશ.

વીશેષ હવે પછી –

Posted in lekho | 2 Comments

અથ: ચીંતનાલયોધ્યાય !

(મારા આ–રોગ્ય પ્રયોગો ૪)

– જુગલકીશોર.

“શોધતાં રહેવાથી મળે છે” તે વાત ક્યારેક સાચી પડતી હોય છે. આ શ્લોક ઓચીંતો જ મને આ સંહીતાના સાવ છેલ્લા પાને મળી ગયો એટલે આંહી એને મુકી દેવા જીવ લલચાયો.

પાણીથી આંખ ધોવી

शीताम्बुपूरितमुख: प्रतिवासरं य: कालत्रयेण नयनद्वीतयंजलेन ।

आसिंचति ध्रुवमसौ न कदाचिदक्षिरोगव्यथाविधुरतां भजतेमनुष्य: ॥ (१२४)

જે મનુષ્ય ત્રણ વખત એટલે, સવારે, બપોરે અને સાંજે દરરોજ ટાઢું પાણી મોંમાં ભરીને પછી ટાઢા પાણીથી આંખ ધુવે તેને (સાધારણ રીતે) કદી પણ કંઈ પણ આંખનો રોગ થતો નથી.                                                 ( शार्ग्धर संहिता उत्तर)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

હવે આગળ –

દાતણ/બ્રશ ને પેસ્ટ/પાવડર વગેરેની વાત બહુ કરવાનો બહુ અર્થ નથી. બ્રશ–પેસ્ટ કોઈ છોડવાનું નથી. પણ એક વાત હજી રહી જાય છે તે તલના તેલનું માલીસ ! દાંતપેઢાં પર સવારના પહોરમાં હળવે હાથે આ તેલ ઘસવાથી દાંતને અવર્ણનીય લાભ મળે છે તે શંકા વગરની વાત છે. ઘણા મોંમાં તલના તેલનો કોગળો ભરી રાખે છે પણ આ માલીસ બહુ જ લાભકારક છે તે વાત નક્કી.

***   ***   ***

પ્રાત:કર્મો !

સવારના પહોરમાં ચાલવાની વાત નીવૃત્તી પહેલાંની સુઝી ગયેલી એટલે વહેલા જાગીને ફરવા જવાનું તો ચાલુ થઈ જ ગયેલું પણ અમદાવાદમાં વહેલી સવારેય ગાડીઓવાળા છોકરાઓએ ત્રણેક જણાને હડફેટે લઈને ઉપર મોકલી દીધા એટલે, અને આમેય વહેલાં વહેલાં બહાર નીકળવા માટે કેટલુંક તૈયાર થવું પડે એમાંથી બચવા કમ્પાઉન્ડમાં જ ફરવાનું ચાલુ કરેલું. હવે તો બે મકાન બાજુબાજુમાં જ થયાં એટલે મસ મોટું કમ્પાઉન્ડ થયું એટલે ધારીએ તેટલી ઝડપથી ચાલી શકાય છે. (ઘણાંને મેં સવારમાં ફરતી વેળા એટલા ધીમે ચાલતાં જોયા છે કે હસવું આવે ! કસરતના નામે તેઓ ટહેલતા હોય છે જેનો કોઈ લાભ ભાગ્યે જ મળે. ઝડપથી ન ચાલવું તેના કરતાં પથારીમાં વૈચારીક રીતે ચાલીને સંતોષ માનવો શું ખોટો ?!)

પછી તો એક ડાક્ટરે કહેલી તે “કાકા, ચાલવાનું બંધ કરશો તો બધું બંધ થઈ જશે”વાળી ચેતવણીએ ચૌદ વરસથી ચાલવાનું સાવ સહજ બનાવી દીધું છે. હમણાં ફેસબુક ઉપર કોઈકે લખેલું તેય યાદ રહી ગયું છે : “ચાલીસ પછી, ચાલીસ મીનીટ ચાલીસ નહીં તો તું ક્યાંય ચાલીસ નહીં !”

પણ સવારસવારમાં ચાલવું, કસરત કરવી, પ્રાણાયામ કરવા વગેરે માટે બહુ જ મહત્ત્વની વાત કોઈ હોય તો તે ટોયલેટકર્મ છે ! પેટ સાફ ન આવે તો કસરત નુકસાન કરે છે તે હકીકત બહુ ધ્યાને લેવાની રહે. કબજીયાતવાળાને ફરજીયાત આ વાત સમજાવવી જોયેં. આને માટેના ઘણા બધા ઉપાયો છે જેની ચર્ચા અહીં લંબાણ કરી મુકનારી છે. પણ પેટનો “ખુલાસો થવો” એ શબ્દપ્રયોગ ખુલાસાપુર્વક સમજી લેવો રહ્યો.

આજે જેને ટોયલેટ જવું કહીએ છીએ તેને માટે ગામડામાં ઘણા શબ્દપ્રયોગો છે. જાજરુ જવું, ખરચું જવું, ઝાડે જવું, લોટે જવું, કળશ્યે જવું વગેરે.

કળશો શબ્દ કળશ ઉપરથી આવ્યો હશે. ગામડામાં કળશો (કળશ્યો, કળશીયો) લઈને જવાનું થતું. લોટો પણ એ જ વાસણનું નામ એટલે ‘લોટે જવું’ પણ ચાલ્યું. (જોકે બ્રાહ્મણો લોટે જાય તે “લોટ માગવા” જવાની ક્રીયાને પણ કહે છે.) ઝાડે જવુંના પણ બે અર્થ થાય. ઝાડો કરવા જવું તે અર્થ નં. ૧ અને ઝાડ નીચે ‘બેસવા’ જવું તે અર્થ નં. ૨. કહેવાની ભાગ્યે જ જરુર હોય કે ગામડાંની આ ક્રીયા–પ્રક્રીયા તંદુરસ્તી માટેની અત્યંત ઉપયોગી બાબત છે. સવારમાં એક તો ફરવાનું ને તાજી હવા મેળવવાના લાભો મળે; પ્રકૃતી સાથે વહેલી સવારમાં સંબંધ બંધાય; ચાલવાની કસરત થાય વગેરે. જુના જમાનામાં જળાશયો વહેતાં રહેતાં. ખેતર સુધી દુર જવાવાળા ત્યાંની પાણીની છુટને કારણે લોટો ઘસીને સાફ કરી કેટલાકો વળતાં આજપાસની સારી જગ્યાએ ઉગતી ભાજી પણ લેતાં આવે તેવું પણ બનતું !

પણ જે લોકો ઘરેથી નીકળીને જાજરુ જનારાં ન હોય તેઓને માટે પાણીનો ઉપયોગ અનીવાર્ય નહોતો !! તેઓ સફાઈ માટે ‘પાણી લેવા’ની ક્રીયા જતી કરીને કોરા પ્રયોગો હાથ ધરતા હતા. નાનપણમાં આ વાત સાંભળીને અચંબો થયેલો. (એવો જ અચંબો બહેનોને કોરી રાખથી વાસણ ઉટકતાં જોયેલાં ત્યારે થયેલો. પાણી વીના વાસણ સાફ થાય ખરાં ? આ આશ્ચર્ય થયેલું. પણ એકદમ ચોખ્ખી રાખથી થતો વાસણનો ચકચકાટ નજરે જોયા પછી આશ્ચર્ય શમી ગયેલું. રાખથી તો ગામડામાં અમે દાંત પણ ઘસેલા એટલે રાખની શુદ્ધી વીશયક શંકાને સ્થાન તો હતું જ નહીં.)

શહેરમાં પાયખાનાં (પગ મુકવાનાં ખાનાં ?) હોય એટલે પાયખાને જવું કહેવાય છે. બીજાં પણ ઘણા શબ્દપ્રયોગો હશે. વીદ્વાનો તે શબ્દનો મંત્રજાપ કરીને પેટસફાઈ કરી શકે છે. બહુ મોટો એક વર્ગ છે જેમને મસાલો, બીડી વગેરે સાથે જ આ પ્રાત:કર્મની સફળતા પ્રાપ્ત થતી હોય છે. મંત્રજાપ કહ્યું એનો અર્થ કોઈ મશ્કરીમાં ન માને. આ પ્રાત:કર્મ એટલું બધું અગત્યનું છે કે એના વીશે જેટલું ચીંતન કરીએ એટલું ઓછું છે !! અમે જાજરુકક્ષને ચીંતનાલય કહીને એનું ગૌરવ કરતા. સવારના પહોરમાં આ એક એવું કામ છે જેની વાત કરવાનોય લોકો સંકોચ માને. સાંભળવી (અહીં તે ‘વાંચવી’ સમજવું) પણ ન ગમે તેવી આ બાબત જીવનની સૌથી મહત્ત્વની બાબતોમાંની એક છે !

ધાર્મીક લોકોને માટે સવારમાં પથારીમાં જ કરવાની ક્રીયાનો એક શ્લોક બહુ જાણીતો છે. “કરાગ્રે વસતી લક્ષ્મી……માં છેલ્લે પ્રભાતે કરદર્શનમ્” આવે છે. પણ વિનોબાજી તો આયાં પણ આપણા આજના આ પ્રાત:કર્મને લઈ આવ્યા છે ! કહે છે, પ્રભાતે મળદર્શનમ્ !!

આયુર્વેદમાં આ કર્મ જાતે કરવાનું કહેવાય છે ને આજકાલ લેબોરેટરીવાળા તે કામ આપણા વતી પૈસા લઈને કરે છે; બાકી આ પદાર્થનું દર્શન–પરીક્ષણ માણસની સાજગી–માંદગીનો અરીસો બની રહેનારું છે. એમ જોવા જઈએ તો મનુષ્યના જીવનમાં રસોડું અને પાયખાનું બન્ને છેવાડાનાં ભલે ને હોય પણ એકબીજાનાં પુરક છે ! રસોડા(ની બનેલી વાનગી પર)નો અસંયમ શૌચક્રીયા વખતે ચાડી ખાઈને જાણ કરે છે ને વળતાં (વાયસેવર્સા)જાજરુની તકલીફો રસોડાને ગાળો ખવડાવનારી બની રહે છે !!

મારી એક સંશોધીત વાત કદાચ કોઈને રમુજ કે ભાષાની રમત જેવું લાગશે પણ આ આપણું પ્રાત:કર્મ ચારચાર જ્ઞાનેન્દ્રીયો દ્વારા આપણા આરોગ્યની સાચી જાણ કરનારું હોય છે ! નવાઈ લાગશે, પણ રંગ–રુપ–સ્પર્શ–ગંધ એ ચારેય જ્ઞાનેન્દ્રીયો દ્વારા આ પદાર્થની સાચી તપાસ થાય છે !!

પણ હવે કોઈ આટલું વાંચીને મને કશા વીશેશ શબ્દપ્રયોગ વડે સંબોધી બેસે એ પહેલાં આ પ્રકરણ પર પડદો પાડું.

Posted in lekho | 11 Comments

આંખે ત્રીફળ, દાંતે લુણ……આ–રોગ્ય પ્રયોગ – ૩

આંખે ત્રીફળ, દાંતે લુણ; પેટ ન ભરીયે ચારે ખુણ.

આ વાત દાતણ–ચર્ચા વખતે મુકવી જોઈતી હતી પણ ભુલાઈ ગયું ! દાતણ કરનારાને યાદશક્તી સાથે સારો સંબંધ હોય જ એવું ક્યાંય લખ્યાનું વાંચ્યું નથી !

દાંતે મીઠું ઘસવાની વાત તો જાણે કે ગયા અંકમાં થઈ ગયેલી પણ દંતધાવન ક્રીયા પછી તરત જ મોઢું વીંછળવાનુંય હોય છે એટલે એનો સમાવેશ પણ દાંતવીભાગે જ થવો જોયેં. પણ મોઢું ધોવા સાથે જેમ લક્ષ્મીજીના આગમનનો સંબંધ કવીઓએ (?!) વળગાડી દીધો છે તેવી જ રીતે મોઢું ધોવા સાથે એ ક્રીયાનો સંબંધ દાંત નહીં પણ આંખ સાથે જોડાયો હોવા છતાં આરોગ્યશાસ્ત્રમાં તો કંઈ કેટલાય વીભાગોને સાથે જોડી દેવાતા હોય છે. આ મુક્તકમાં દાંતની સાથે આંખ અને પેટને ગોઠવી દીધું છે.

આપણે પણ એ જોડાણને થોડું આગળ વધારીને એક હકીકત જોઈ લઈએ કે –

દાંતની સફાઈ બરાબર થતી હોવા છતાં પણ મોંમાં વાસ આવતી હોય તો દાંતનો દાકતર કશું કરી શકતો નથી એ તો જાત અનુભવ છે જ. આવે સમયે પેટનો પટારો તપાસવાની જરુર હોય છે !! “જેને કોઈ ન પહોંચે તેને પેટ (સંતાનો)પહોંચે” એવી એક કહેતી છે. અહીં પણ એ જ વાત કહેવાની થાય છે કે પેટના પટારામાં મોટાભાગના રોગોનાં મુળીયાં ફસાયેલાં હોય છે ! એટલે તો રસોડાને માંદગી અને સાજગી બન્નેનાં કારણરુપ કહ્યું છે ને !

દાંતથી ખોરાક બરાબર ચવાતો હોય તો પેટને રાહત રહે છે. પેટના કાર્યને મદદ કરવાનું કામ દાંત કરી શકે છે. પણ કોળીયો મોઢામાં બેપાંચ સેકન્ડથી વધુ ટકતો જ નથી ! કોળીયો કેટલી વખત ચાવવો ? આ બાબતે કોઈ વીસ વખત કહે છે ને કોઈ કોળીયાનું રુપાંતર પ્રવાહીમાં થઈ જાય ત્યાં સુધીનું ગણાવે છે. “તારો ખોરાક પી અને તારું પાણી/પ્રવાહી ચાવીને ખા” એવી એક મજાની સલાહ પણ જાણીતી છે. વીનોાજીએ કહેલું ક્યાંક વાંચેલું કે મોંમાં ૩૨ દાંત હોઈ કોળીયો બત્રીસ વાર ચાવવો ! (પણ જેમને દસ બાર ગણતાંમાં તો કોળીયા ભાઈ ગળાની ખાઈમાં ઉતરી જતા હો તેનું શું કરવું ?)

કશું જ કરવાની જરુર નથી કારણ કે “આપણો ચીંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે, અંતરે નાંહી ઉદ્વેગ ધરવો !” એવું નરસૈંયો આપણે માટે કહી જ ગયો હોઈ “દુનીયા ચાલે તેમ ચાલવા દઈએ, આપણે રામભજનમાં રહીએ !!”

દાતણ સાથે જોડાયેલા મુખપ્રક્ષાલનકાર્યમાં જ સમાવીષ્ટ હોઈ ‘આંખે પાણી છાંટવાની’ વાતનો પણ અહીં જ છંટકાવ કરી લઈએ –

વર્ષો પહેલાં લોકભારતીમાં ભણતો ત્યારે આરોગ્ય વીશયના અધ્યાપકે પ્રોજેક્ટ આપેલો તેના માટેનાં ખાંખાંખોળાં કરતાં એક વાત વાંચવામાં આવેલી. ચરકમાં હતી કે સુશ્રુતમાં કે અષ્ટાંગ હૃદયમાં કે પછી શાર્ગ્ધંર સંહીતામાં હતી તે યાદ નથી પણ એમાં લખેલું કે મોંમાં પુરો કોગળો ભરીને આંખે પાણી છાંટવું. આ વાત અંગે પછી તો ઘણાય વૈદ્યોને પુછેલું કે આ શું ? પણ જવાબ ક્યાંયથી મળ્યો ન હતો છતાં ૧૯૬૩–૬૪થી આજ દીન સુધી આ ક્રીયા હું તો કરતો જ આવ્યો છું !

પરીણામ ?

સાતેક વરસ પહેલાં (અત્યારે ૭૨ પુરાં થવામાં છે) એક આંખના ડૉક્ટરને ‘આંખ બતાવેલી’ (આ વાક્યનો કહેવતીય ઉપયોગ, હે વાચક ! કરવો નહીં.) ત્યારે મને એમણે મારી ઉંમર પુછેલી ! મને કહે, આ ઉંમરે હજી પણ કોઈ તકલીફના વાવડ તમારી આંખે નથી તે નવાઈ કહેવાય. મેં એમને મારો પ્રયોગ કહેલો…બસ.

પણ પછી તો કોમ્પ્યુટર હવે કાયમી થઈ જતાં આગળ ઉપર જે થાય તે ખરું.  હરી ઈચ્છા નહીં, હવે તો કોમ્પ્યુટરીચ્છા બલીયસી !

– જુગલકીશોર.

Posted in lekho | 2 Comments

દાતણ પછી ચા અને –

દાંતને જો તંદુરસ્તીનું દ્વાર ગણી શકાય તો એની કાળજી ખુબ મહત્ત્વની બની જાય છે. દાતણને જાકારો આપીને આપણે બાળપણથી જ જીવનભરની કેટલીય તકલીફોને પ્રવેશદ્વાર આપી દીધું છે એમ સમજી લેવું જોઈએ !

ટુથપેસ્ટોમાંનાં રસાયણોના નુકસાનની વાત એક બાજુ ને બ્રશના ઘસારાથી દાંત પરના મજબુત પડનું નીકળી જવું તે બીજી મોટી નુકસાનબાજુ ગણવી જોઈએ. ટીવી પરની જાહેરાતોનાં નખરાં આપણાં સંતાનોને ક્યારેય સાચી દિશામાં જવા જ નહીં દે ! સૌ કોઈ માબાપે ટીવી પરની જાહેરાતોનો ઝીણી નજરે અભ્યાસ કરવા જેવો છે. આ એક આર્થીક શોષણ ઉપરાંત દેશની કેટલીય તંદુરસ્ત પ્રણાલીઓના નાશના કારણરુપ બાબતો છે, પણ આજે કોને આવી વાતોમાં રસ છે ?! પૃથ્વીને ચામડાથી ઢાંકી શકાય નહીં પણ પોતાના પગને તો ઢાંકી શકાય ને, એવા વીચારથી પગમાં જોડાનો આરંભ થયો. ગામને મોઢે ગળણું બાધી ન શકાય પણ આપણા ઘરોમાં તો આપણો વીચાર વાવીને એનાં ફળ લઈ શકાય કે નહીં ?! (મારા પ્રથમ લેખના વાચન પર ટીપ્પણી કરનાર ચીરાગભાઈએ લખ્યું છે કે મેં બે અઠવાડીયાં પહેલાં જ વીકો પાવડરનો વપરાશ ચાલુ કરીને એનું સારું પરીણામ મેળવી લીધું છે. હું, આ લખનાર પણ મારા કુટુંબમાં શરુઆત કરાવવા માટે – જોરદાર સામનાની શક્યતા સાથેનો – પ્રયત્ન કરવાનો છું !!)

દાતણ માટેનાં છથી સાત વૃક્ષોનું માહાત્મ્ય દર્શાવતો એક શ્લોક બહુ શોધ્યો પણ મળ્યો નહીં; બાકી એમાં બાવળ, કણજી, વડ વગેરેનું દાતણ કરવાથી જે ‘દીવ્ય’ લાભો મળે છે તે બતાવવાની બહુ જ ઈચ્છા હતી.

દાતણની જેમ જ દાંતે ઘસવાના તલના તેલના પ્રયોગો; મીઠાના કોગળા; સળીથી દાંત ખોતરવાની ટેવથી કોઈને પણ બચાવવાની વાત; ગળપણ વગેરે ખાધા પછી કોગળા કરવાની વાત વગેરે બહુ જાણીતી હોઈ અહીં રજુ કરતો નથી.

સામાન્ય રીતે દાતણની જેમ જ પ્રાત:કર્મોમાં શૌચક્રીયા તરત આવે પરંતુ એ ક્રીયા માટે ચા જેવાં પીણાં લગભગ બધાંને જરુરી હોઈ એને પહેલાં લઈ લઈશું ! (ઘણાંને બીડી, કેટલાકોને મસાલા વગેરે વીના ટોયલેટગમન શક્ય હોતું નથી. પણ આપણે ચાને એ ગમનના ભાગરુપ ન ગણતાં એક રુટીનરુપ ગણીને આગળ વધીશું.)

વર્ષો પહેલાં મારા પ્રીય સાહીત્યકાર શ્રી લા.ઠા. (લાભશંકર ઠાકર) તથા આરોગ્ય વીશયક લખાણોના લેખક પુનર્વસુ (એ જ લા.ઠા.)નો એક ટચુકડો લેખ જનસત્તામાં વાંચેલો. તેમના આ ટચુકડાં લખાણોનો એક જમાનો હતો. મને બરાબર યાદ છે, શતાવરી વીશે લખતાં પોતે કેવો રોમાંચ અનુભવે છે તે સમજાવતું લખાણ મુકેલું ! શતાવરી જેવા ઉત્તમ ઔષધના સાક્ષી એવા મને તે લખાણે અભીભુત કરેલો ! પુનર્વસુ જ્યારે આયુર્વેદ અંગે લખે ત્યારે હજારો વરસ પહેલાંનો આયુર્વેદ આપણી સમક્ષ ખડો થઈ જાય !!

એમણે એક વાર ચા બનાવવાની રીત લખેલી. મેં એને તરત અપનાવેલી. સહુ માટે તે અહીં મુકું છું.

દુધપાણી લગભગ સરખા પ્રમાણમાં ભેગાં કરીને ઉકાળવાં. ત્રણ ઉભરા આવે પછી તેને ઉતારીને તેમાં ચાની ભુકી નાખીને ઢાંકી દેવું. જેટલી કડક ચાની ગણતરી હોય તે મુજબ ઢાંકેલું રાખીને પછી ગાળીને પીવી. આમાં મુખ્ય મુદ્દો મારી દૃષ્ટીએ ચાને ઉકાળવી નહીં તે હોવો જોઈએ. ખાંડ ગમે ત્યારે નાખી શકાતી હોય છે તેમ  માનું છું.

સવારબપોરની ચા જાતે બનાવવાની ટેવ રાખી છે તેનાં કારણોમાંનું એક કારણ એ છે કે, બપોરના સમયે સવારે ગરમ કરીને રાખેલા ઠંડા થયેલા દુધમાં મલાઈનો પોપડો બને છે તેને ઘી માટે જુદો કાઢીને કેટલીક મલાઈ બપોરની ચામાં લાભવા મળે છે ! એની મજા કોઈ ઓર હોય છે. ઘરમાં મળતું ઘી તો જાણે સાઈડ ઈફેક્ટ !

ચાની વાત આવે અને ન.પ્ર.બુ.નો ઉલ્લેખ ન કરું તો મારા ગુરુજીને અન્યાય થાય ! ગુજરાતના જાણીતા હાસ્ય લેખક ને પેરોડીના શહેનશાહ બુચદાદાએ ચા ઉપર કોઈએ ન લખ્યાં હોય તેટલાં કાવ્યો લખ્યાં છે. બેએક અહીં મુકીને આજનો હપતો પુરો કરું.

એમના વીશે કેટલુંક અહીં : https://jjkishor.wordpress.com/category/%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%BE-%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AB%8B/n-p-buch/

1- માટીની માયા

-1-

ટીપી ટીપી ઘટ આ ઘડીયો
માટીનો   શો નાજુક ખડીયો !
અણુઅણુએ  માટીની  માયા,
કેવળ   માટીની  આ   કાયા.

-2-

‘ટી’પી  ‘ટી’પી ઘટ આ ઘડીયો
મા ‘ટી’નો   શો નાજુક  ખડીયો !
અણુઅણુએ   મા ‘ટી’ની  માયા,
કેવળ   મા’ટી’ની    આ   કાયા.
—————-–––––––––
‘ટી’=Tea

2- કૈં નથી

[પાદપુર્તી]

રુ-એ-દુનીયા પે જો હીન્દોસ્તાં નથી તો કૈં નથી;
ખુબસુરત   જીસ્મમાં જો જાં  નથી  તો  કૈં નથી;
બંગલામાં  બાબલાની   બા  નથી  તો કૈં  નથી;
નીત સવારે ને  બપોરે  ચા  નથી  તો કૈં  નથી.

––––––––––––––––––––––––––––

કોઈ ભગીરથ જાગો

(પાદપૂર્તિ)

ખાંડ   થઈ છે દુર્લભ છો ને,

દૂધ મળે ના ટાણે,

તનમન  પ્રબુદ્ધ કરવા તોયે

ચા તો જોવે વ્હાણે.

સ્વર્ગ થકી ચા–ગંગ ઉતારી,

કરી યજ્ઞ ને યાગો,

નટવર–શિર ચા–ધોધ વહાવા

કોઈ ભગીરથ જાગો.

-ન.પ્ર.બુચ 

Posted in lekho | 4 Comments

મારા આ–રોગ્ય પ્રયોગો – ૧

ભોગ પરથી જેમ ભોગ્ય શબ્દ બનીને તે ‘ભોગને લાયક’ એવો અર્થ આપી દીયે છે, બસ એમ જ, રોગ પરથી રોગ્ય – યાની કી ‘રોગને લાયક’ એવો અર્થ નીકાલી શકાય તો શકાય પણ ખરો ! એટલે પછી મારા આ ‘આ–રોગ્ય’ શબ્દનો “આ રોગને લાયક” એવો અર્થ બની શકે તો બનેય ખરો વળી, સુંઉં કીયો છો, ભૈ વાચક ?!

અને એટલે જ મારા આ રોગ્ય–પ્રયોગોને એ રીતે જ લેવા ભલામણ છે ! ભુલચુક લેવીદેવી.

લોકભારતીમાં ભણતો’તો ત્યારે એક પ્રલં….બ જોડકણું મેં મારી દૈનીકી માટે લખેલું. કવીતડું એની પ્રથમ પંક્તી ‘સવ્વારમાં ઉંઘ ઉડ્યે ઉઠું છું’થી શરુ થતું ’તું. ને આખા દી’ની ‘રોજની શી !’ એમાં વણવા દાખડો કરેલો. આજે એ બધું તો અહીં ઠાલવવાનો કોઈ જ સદ કે બદ ઈરાદો નથી. આ તો ત્યાં ભણતા’તા ત્યારે ને પછી તો બે મહા વૈદ્યો સાથે સંબંધે બંધાયા પછી કેટલુંક આયુર્વેદ વીશયક જાણવા, માણવા ને અપનાવવાનું બન્યું તેને અહીં મુકી દેવા સીવાય કશો ધખારો નથી.

એટલે અમારાં વાચકોને આટલી લાં….બી પ્રસ્તાવના પછી આવનારી લેખમાળાને, એ રીતે જ મુલવવા ભલામણ છે. હા, આ મારા જ પ્રયોગો હોઈ મારા જ જોખમે કરેલા ને એમ જ અહીં મુકેલા તેમ માનીને થોડો વાચનરસ માણવા જેવો ખરો. બાકી તો –
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
પ્રાત:કર્મો

‘ઉંઘ ઉડે ત્યારે જ ઉઠવાવાળી’ વાત જરાય સાચી નથી. ભણતાતા ત્યારે છાત્રાલયના ગૃહપતી પરાણે જગાડતા. ઉંઘ તો શું સપનાંય ઉડી શકતાં નહોતાં એટલી ઘસઘસાટ ઉંઘ ત્યારે અમને હતી. ને આજે છે….ક ૭૨ વરસ પુરાં થવામાં છે ત્યારેય સવારમાં પાંચ વાગ્યે ઉંઘ ઉડાડવા સારુ એલારામની સેવા જરુરી રહી છે. પણ એટલું નક્કી કે ત્યારે ગૃહપતી દ્વારા ને આજે મોબાઈલસ્થીત ઘંટડી દ્વારા જે કાર્ય અમલી બની રહ્યં છે તે સદાય આશીર્વાદરુપ બન્યું છે. સવારના પાંચ વાગ્યાનો સમય એટલો બધો ઉપયોગી ને આરોગ્યપ્રદ રહ્યો છે કે બાત મત પુછીયે ! એક વાર, વરસો પહેલાં ક્યાંક કોઈએ લખેલો હીસાબ વાંચેલો. લખેલું કે, દરરોજ બે કલાક વહેલાં જાગવું એટલે મહીનાના ૬૦ કલાક (એટલે રોજના વીસેક કલાક લેખે કુલ ત્રણ દીવસનું); વરસના ૭૨૦ કલાક એટલે કે ૩૬ દીવસનું આયુષ્ય કશું જ કર્યા વગર વધી જાય !!! વરસના ૩૦ જ દીવસ વધ્યા ગણો તો કહી શકાય કે રોજના બે કલાક વહેલા જાગીને કાંઈ પણ કર્યા વીના – કર્મના સીદ્ધાંત કે નક્કી કરાયેલા શ્વાસોચ્છવાસની થીયરીને કોરાણે રાખીને વરસે દાડે એક મહીનાની બોનસ આવરદા વધારી લેવાય છે ! (આ હીસાબે મેં ૭૦ મહીના મેળવી લીધાનું સુખ ગણાવી/બતાવી શકું ખરો.)

ભગવાનમાં એટલો “ધડ વીશવા” તો નથી છતાં પહેલું કામ, પુજાના રુમમાં ઘરવાળાંએ ગોઠવી રાખેલાં ભાતભાતનાં ભગવાનોને મોઢું દેખાડીને હાજરી પુરાવી લઉં એટલે એક કામ થયું ગણાઈ જાય. વીનોબાજી કહેતા કે ઉંઘ એક જાતનું નાનકડું મૃત્યુ કે મૃત્યુનું નાનકડું રીહર્સલ છે. ને સવારે જાગીએ એટલે એક દી વધારે જીવ્યા તેનો આભાર, દર્શન ટાણે માની લેવાનું જરુરી ગણાય. ભગવાનેય સમજતા તો હશે જ ને, કે આ અર્ધો નાસ્તીક આટલો વહેલો આવીને શા હારુ દેખાડો કરતો હશે ? પણ વહેલા જાગ્યાનાં કેટલાંક રુટીનોમાંનું એક એવું એય ભાવપુર્વક કરવાનું રાખ્યું છે.

દાતણપાણી એક જમાનામાં અનીવાર્ય કામ હતું. દાત–ણ ગયાં એટલે દાંત ન રહ્યા. અમારા આંગણે વર્ષો સુધી કણજીનું ઝાડ રાખેલું, ને ઉધઈની ઈર્ષાના ભોગ બન્યા પછી અમેય બ્રશવાળી કરતાં થયાં. પણ આ–રોગ્યપ્રયોગોમાં બતાવવા જેવી વાત એ પણ છે કે કેમીકલયુક્ત ટુથપેસ્ટોને બદલે આયુર્વેદીક દૃવ્યોવાળી પેસ્ટ ને મોટે ભાગે તો આયુર્વેદીક પાવડર જ અમલી રાખ્યો છે. પણ બ્રશધારી બન્યા તેનું નુકસાન આજે બોંતેર પુરાં થયે દેખાવા માંડ્યું છે ને દાઢો હવે રહીરહીને હેરાન કરવા લાગી છે.

દુનીયાના કયા ભાગમાં કયાં માબાપો આજે બાળકોને દાતણે સવાર પડાવવાની હીંમત કરી શકશે ?! રાડો પાડીપાડીને કહીએ કે, ભાઈ દાતણને પાછું લાવો ! પણ કોણ સાંભળશે ? ને સાંભળશે તો દાતણ લાવશે ક્યાંથી ?! ભવીષ્યના સોસાયટી આયોજકો ને મેનેજરો ફરજીયાત કૉમન પ્લોટમાં કણજી વગેરે જેવાં ઝાડ ઉછેરાવે; મહીનાઓ સુધી એવાં ને એવાં લીલાં રહેતાં વડનાં દાતણની વહેંચણી કરાવે; ઘરઘરમાં આયુર્વેદીક પાવડરો જથ્થાબંધ ખરીદીને સૌ સભ્યોને વહેંચે ને એવા હજી આજેય હાથવગા લાગતા ઉપાયો કરે ને ભવીષ્યનાં યુવાનોને દંતસુખ પુરું પાડે તે તો એક સ્વપ્ન માત્ર જ ગણવાનું ! વીદેશી ટુથપેસ્ટો ને ટુથબ્રશોની માથાના દુખાવા જેવી જાહેરાતો કરનારી કંપનીઓ ભવીષ્યમાં આયુર્વેદના પ્રયોગોને ગાળો ખવડાવીને ને એમની પ્રોડક્ટોને વગોવતાં રહીને આપણું નહીં જ ચાલવા દે તે નક્કી જ છે. આયુર્વેદની કોઈ પણ સારી વાત આગળ વધે તે પહેલાં તો તેને ઉતારી પાડીને દેશવટો દેવરાવી દેવાના રીતસરના ઉપાયો અજમાવાઈ રહ્યા હોવાનું ટીવીના સમાચારો વડે આપણે ક્યાં નથી જાણતા ?!

અસ્તુ. દાતણકાર્યની વાત સાથે મારા આ–રોગ્ય પ્રયોગોનો પહેલો હપતો લગભગ અહીં પુરો. હવે પછીની વાત હવે પછી.

Posted in lekho | 3 Comments

કોચરબ સભા : એક યાદગાર મિલન

– જુગલકીશોર.

પ્રાસંગિક :

આ વખતની સભામાં વેબગુર્જરી સાથે સીધા જ સંકળાયેલાં સૌને મળવાનું અને – મોટાભાગનાં સભ્યોએ કહ્યું તેમ – નામ અને લખાણોથી જેમને જાણીએ છીએ તેમને રૂબરૂ મળવાનું થશે તે બાબત જ સૌને માટે આકર્ષણનો વિષય હતી.

IMG-20151123-WA0003

વિજયભાઈ જોશી તથા તેમનાં પત્ની વૈશાલીબહેન સમયસર આવી ગયેલાં એટલે તેમને લઈને વલીભાઈએ સત્યાગ્રહ આશ્રમની નિરાંતે મુલાકાત લીધી. ગાંધીજીના ખંડો, પુસ્તકાલય તથા એક પ્રદર્શન વગેરે જોઈને એક લટાર આ મજાના સ્થાનની લીધી. સ્થાનિક વેગુસભ્યોમાં જુગલભાઈ તેમની સાથે નવયુવાન કમ્પ્યુટર ટૅકનિશિયન ઈશિત મહેતાને લઈને આવ્યા તો અશોક વૈષ્ણવ તથા સુસ્મિતાબહેન વૈષ્ણવ અને બીરેન કોઠારી તથા કામિનીબહેન કોઠારી એ સૌ યજમાન તરીકે આવી પહોંચેલાં.

એક બાજુ સભ્યો જેમજેમ આવતાં ગયાં તેમતેમ એકબીજાને મળવા ટુકડીઓમાં બેસીને વાતે વળગ્યાં તો બીજી બાજુ જાન્યુઆરીથી શરૂ થનારા વેબગુર્જરીના ચોથા વરસની કેટલીક તૈયારીઓ અને વેબગુર્જરી સાઇટ માટેના કેટલાક ટૅકનિકલ ફેરફારો અંગેની વિચારણા કરવા અશોક વૈષ્ણવ અને ઈશિત મહેતાની લંબાણ ચર્ચા ચાલી.

દરમિયાન વલીભાઈના પુત્ર અકબરભાઈનો પૂરો સ્ટાફ સભાની વ્યવસ્થામાં લાગી ગયો હતો. ટેબલ–ખુરશીની ગોઠવણી થતાં સૌ યથાસ્થાને બેઠાં. ટેબલની વ્યવસ્થા કહેવા પૂરતી, એક સગવડરૂપે જ હતી, બાકી બીરેન કોઠારીએ કહ્યું તેમ, ટેબલને ગણ(કાર)વાનું નહોતું ! સભાનાં સૌ સભ્યોનું વર્તુળ ટેબલ છતાં વર્તુળ જ રહ્યું અને એમ સભાની કાર્યવાહીને વાતચીતની કૂકરીનો એ હળવો ઠેલો વાગતાં જ સભા આરંભાઈ.

કોચરબ આશ્રમના મુખ્ય વ્યવસ્થાપક રમેશભાઈ ત્રિવેદી તથા વેગુ–યજમાનોના પ્રતિનિધિ શ્રી વલીભાઈ અને તેમનાં કુટુંબસભ્યોની હાજરી ધ્યાનાર્હ હતી.

પ્રાસ્તાવિકરૂપ બે વાતો જુગલકિશોરે કહી. પોતે વેબગુર્જરીને એક સામયિકથી ઉપર, એક સંસ્થારૂપે જોયું છે. સંસ્થાઓને સામાન્યરીતે જમીન–મકાન–સ્ટાફ–નાણું વગેરેની જરૂર હોય છે. પણ નેટ પરની આ સંસ્થા આકાશી છે. એના સંચાલકો ભલે જમીન પર હોય પરંતુ સંસ્થાના કાર્યક્રમોનો વ્યવહાર તો આકાશી જ રહે છે. આવું આ કાર્ય જો સફળતા પામે તો એક નવા પરિમાણનું આશ્ચર્ય સર્જે ! વેબગુર્જરીનો આરંભ અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓ સાથે થયેલાં લક્ષ્યોને સિદ્ધ કરવાની સફર હજૂ ચાલુ જ છે.

હજી તો ત્રણ વરસ પણ જેને પૂરાં થયાં નથી તેવી આ પ્રવૃત્તિનો વાચકઆંક ૩૧ લાખને વટાવી ગયો છે જેમાં કારણભૂત વેગુના દોઢસો જેટલા લેખકો અને વાચકોના અખૂટ રસને ગણાવી શકાય. ઘણી સાઇટો પર લેખકોની સંખ્યા મોટી તો હોય જ છે પણ તેવા દાખલાઓમાં લખાણો લેખકોના હોય છે એટલું જ, બાકી લેખકોની સક્રિયતા સાઇટ પર હોતી નથી. જ્યારે વેગુના લેખકો પોતાનાં લખાણો સીધાં વેગુને મોકલીને સીધી ભાગીદારી કરે છે ! વાચકોના અભિપ્રાયો જાણીને વળતા ખુલાસાઓ પણ કરે છે ને પોતાને વેગુના સભ્ય ગણીને વેગુને ગૌરવ પણ અપાવે છે !!

આવનારા સમયમાં, ૨૬મી જાન્યુઆરીએ, હવે જ્યારે આપણે ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યાં છીએ ત્યારે વેગુનાં વર્તમાન કાર્યોને વેગ આપવા ઉપરાંત આપણા નક્કી થયેલા હેતુઓ મુજબની બીજી પણ કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ હાથ પર લેવાની થશે ને જેને માટે ખાસ તો યુવાનોની આ કાર્યમાં જરૂર પડવાની છે. આજની આ સભામાં સૌ કોઈ વેબગુર્જરીને માટે, તેના ભાવિ વિકાસ માટે સૂચનો પણ કરશે તેવી અપેક્ષા દર્શાવી, સૌ સભ્યોને આવકારીને તેમણે સૌને પોતાના પરિચય સાથે વક્તવ્યો પણ રજૂ કરવા વિનંતી કરી હતી.

પરિચય વિધિ :

ગુજરાત વિદ્યાપીઠના પૂર્વ અધ્યાપક તથા પ્રિન્સિપાલ પુરુષોત્તમભાઈ પટેલે પોતાના માતૃભાષા અભિયાન તથા તેના વાહક ‘પ્રગતિશીલ શિક્ષણ’ સામયિકની વાત કહી. તો ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ગુજરાતીના વિભાગીય વડા અરવિંદભાઈ ભાંડારીએ “ન ગમતા વિષય” વ્યાકરણના પોતાના લેખો વેગુ પર પણ સારું આકર્ષણ જમાવી શક્યા છે તેનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો. એક ખાસ સમાચાર આપતાં તેમણે કહ્યું કે અમારા “માતૃભાષા અભિયાન”ને સરકાર તરફથી એક કાર્ય મળ્યું જે અંતર્ગત સરકાર તરફથી “ગુજરાતી ઓન લાઈન” આઠેક માસમાં જ શરૂ થવામાં છે. આના દ્વારા તાલીમ કોર્સિસ પણ શરૂ થવામાં છે !

WP_20151122_16_28_04_Pro

સાઉદી અરેબિયામાં ચારેક વર્ષ એન્જીનિયર તરીકે કામ કરી ચૂકેલા આપણા એક લેખક ત્રિકુભાઈ મકવાણા; કૉલેજમાં અભ્યાસ કરી રહેલાં જ્યોતિબહેન ઝાલા; લેખિકા પ્રીતિબહેન ટેલર; દિવ્ય ભાસ્કરના કૉલમલેખક લતાબહેન હિરાણી; વેગુના “સ્ત્રી શક્તિ–” કૉલમના સંપાદિકા મૌલિકા દેરાસરી; વેગુમાં જેમનાં અંગ્રેજી કાવ્યોના અનુવાદો પ્રગટ થાય છે તે કૉલેજના પ્રોફેસર મુકેશ રાવલ; પોતાનો સ્વતંત્ર બ્લૉગ પ્રગટ કરતા પ્રકાશભાઈ નાકરાણી; પોતાને કિશોર ઠાકરની આંગળી પકડીને સભામાં આવેલા તરીકે ઓળખાવનારા (પરંતુ કિશોરભાઈના કહેવા મુજબ તો ૪૫ વરસના દિલીપભાઈની સાથેના સાહિત્ય તથા રૅશનલિઝમના શોખે જ કિશોરભાઈ વેગુ સાથે સક્રિય થયા છે !) દિલીપભાઈ જોશી; “વેગુનો ફક્ત વાચક જ છું” કહીને છૂટી જવા માગતા વેગુચાહકો સમીરભાઈ ધોળકિયા તથા દિલીપભાઈ શુક્લ; રજનીકુમાર પંડ્યાની પ્રેરણાએ પોતે લખતાં થયાનું અને બીરેનભાઈથી બ્લૉગર થયાનું કહેતા બિનીત મોદી; કોચરબસભાને પોતાની ગઝલોથી ડોલાવી દેનારા મુસાફિર પાલનપુરી તથા એ.ટી. સિંધી ‘મૌલિક’ ઉપરાંત સર્વશ્રી એસ. કે. રોહિત તથા અકબરભાઈ અને મહમ્મદભાઈ મુસા સહિત સૌ સભ્યોએ પોતાનો પરિચય આપવાની સાથે સાથે વેબગુર્જરી દ્વારા નેટજગતને મળેલી વિશેષ વાચનભેટનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો હતો બલકે પોતે પણ આ કાર્યમાં સાથે હોવાનો સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. આ મિલનસભાના આયોજકોનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો અને વેગુને શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી…. કામિનીબહેન કોઠારી તથા વૈશાલીબહેન જોશીએ પોતે પતિને વેગુના કાર્યમાં સાથ આપી રહ્યાંનું જણાવ્યું હતું.

કેટલીક વિશેષ રજૂઆતો :

વલીભાઈએ આ પહેલાંની સભાઓનો ઉલ્લેખ કરીને આ વખતની સભામાં સભ્યોની મોટી હાજરીનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો હતો. એમાંય આ વખતે તો સૌ વેગુ–લેખકોની જ હાજરી વિશેષ રહેવાની છે તે વાતે આ સભા પાસે વિશેષ અપેક્ષાઓ પણ રાખી હતી. સભાના સ્થળ સિવાયની બધી જ વ્યવસ્થા પોતાના પુત્રની હોટેલ દ્વારા થઈ હોઈ સૌને એ દૃષ્ટિકોણથી પણ યજમાની આવકાર આપ્યો હતો.

કોચરબ આશ્રમના વ્યવસ્થાપક રમેશભાઈએ આશ્રમનો ઇતિહાસ કહ્યો હતો. દેશમાં આવ્યા પછી ગાંધીજીએ સૌ પ્રથમ અહીંથી પ્રવૃત્તઓ શરૂ કરેલી. અહીં જ તેમને દેશના મહાન નેતાઓ મળ્યા હતા. આ ભૂમિની રેતીમાં તેમનાં પગલાંનું મહત્ત્વ સમજીને કેટલાય લોકો અહીં પગમાં ચંપલ–બુટ પહેરવાનું ટાળે છે. અનેક સંસ્થાઓ આજે પણ અહીં આવીને નિયમિત રીતે પ્રવૃત્તિ હાથ ધરે છે….તેમણે વેબગુર્જરીને શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી.

અશોક વૈષ્ણવે કહ્યું કે, આવાં કાર્યોમાં વ્યક્તિવિહીનતા મહત્ત્વની હોય છે. સંસ્થારૂપ આપવા વખતે સંસ્થાને યુવા કાર્યકરોની ટીમ પણ એટલી જ જરૂરી ગણાય. જેઓ લેખક નથી તેઓ પણ આ કાર્યમાં જોડાઈને યોગદાન આપી શકશે.

વેડછી અને ગુજરાત વિદ્યાપીઠનાં વિવિધ વિભાગોમાં પ્રદાન કરી ચૂકેલા પ્રવીણભાઈ ડાભીએ મજાની વાતથી શરૂઆત કરી. કહ્યું કે “શીખી શકાય છે પણ શીખવી શકાતું નથી છતાં ‘કઈ રીતે શીખવવું’ તે વાત શીખી શકાતી હોઈ અમે એના પર કામ કરેલું.” પોતે કમ્પ્યુટર જગતનો કક્કો શીખી રહ્યા હોઈ અહીં સૌ પાસેથી કંઈક શીખવાની અપેક્ષાથી આવ્યા છે.

પુરુષોત્તમભાઈ તથા અરવિંદભાઈએ વેબગુર્જરીના માધ્યમથી ભાષાના પ્રસાર–પ્રચાર અને વિકાસની તકો હોઈ તેનો ભરપૂર લાભ લેવા કહ્યું.

IMG-20151123-WA0001

તા. ૨૨મી નવેમ્બર, ૨૦૧૫ની અમદાવાદમાં થયેલ વેગુમિલનસભામાં રજનીકુમાર પંડ્યા પોતાની લેખનસફરનો પરિચય કરાવી રહ્યા છે.

રજનીકુમાર પંડ્યાએ વાર્તાની સરસ વ્યાખ્યા કરીને કહ્યું કે “છુપાવીને કહેવાની કળા એ વાર્તા.” સૌ કોઈ સર્જક બની ન શકે. પણ સાહિત્યની સેવા તો ઘણી રીતે થઈ શકે છે. એમણે જૂની ફિલ્મોનાં સર્જકોનાં કાર્યોનું, વીસમી સદી જેવા અત્યંત જૂના સામયિક અંગેનું, શાકુંતલ તથા મેઘદૂતના ઓડિયો રૂપાંતરણનું જ્યુથિકા રૉયના પુસ્તકના સંપાદનનું જેવાં મહત્ત્વનાં કાર્યોની વિગતો પણ આપી હતી.

સભાના મુખ્ય મહેમાન વિજયભાઈએ પોતે વિદેશથી આવીને હાજરી પુરાવી તેને એક નિમિત્ત ગણાવીને, સભામાં ઉપસ્થિત જાણીતા સાહિત્યકારો સમક્ષ ચૅરમાં બેસવાનો સંકોચ અનુભવતા હોવાનું જણાવ્યું. વેબગુર્જરી અંગે દૂર બેઠે પણ પોતે કેવી ચાહના ધરાવે છે તેની વાત કરતાં તેમણે વેગુમાં કોન્ટીટીની સાથે જ ઉત્તમ ક્વૉલિટી મળતી હોવાનો પૂરો સંતોષ વ્યક્ત કર્યો.

મુરજીભાઈએ એક વિશેષ વાત કરી. કહ્યું કે વેગુની વાત આવે ત્યારે મને સરદાર વલ્લભભાઈ યાદ આવે ! એમણે જેમ રજવાડાંને ભેગાં કર્યાં હતાં તેમ વેગુએ અનેક સર્જકો–સંસ્થાઓ–સંયોજકો વગેરેને એક જ કાર્યક્ષેત્રે ભેગાં કરી આપ્યાં છે ! સભામાં તેમની બે પુસ્તિકાઓ “માન્યતાની બીજી બાજુ” તથા “વિચારવા જેવી વાતો” સૌ સભ્યોને વહેંચવામાં આવી હતી.

તાજેતરમાં જ  ‘કુમાર’ સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલી જેમની વાર્તાને ‘કુમાર ટ્રસ્ટ’ દ્વારા સંચાલિત ૨૦૧૪નું ‘કમલાબહેન પરીખ લેખિકા પારિતોષિક’ મળ્યું છે તેવાં નિમિષાબહેન દલાલે ‘પ્રતિલિપિ’ સાઇટ અંગે વાતો કરી હતી. તો તેમની સાથે આવેલા વયોવૃદ્ધ પિતાશ્રી મનુભાઈ દેસાઈએ ભાવપૂર્ણ શૈલીમાં કહ્યું હતું કે પત્નીના અવસાન બાદ ઊભી થયેલી એકલતાના ઉપાયરૂપે પોતે વાંચવા–લખવાનું શરૂ કર્યું હતું. પોતાના કેટલાક અનુભવો પણ તેમણે વર્ણવ્યા હતા.

મીઠી વાનગીઓ !

આ પછી વલીભાઈ પરિવાર દ્વારા સૌને સ્વાદિષ્ટ વ્યંજનો સાથે નવતાડના સમોસા પીરસવામાં આવ્યા હતા. આ સમોસા હવે વેગુની સભાઓના અંગરૂપ બની ચૂક્યા છે. એની સાથે છેલ્લે પીરસાતો આઇસ્ક્રીમ પણ સભાનું સમાપન સ્વાદેન્દ્રિયના સંતોષ દ્વારા, કહો ને, મધુરેણ સમાપયેત કહેવડાવનારો બની રહે છે.

પણ આ વખતની સભામાં એક વાત નવી હતી. મુસાફિર પાલનપુરી તથા એ.ટી.સિંધી ‘મૌલિક’ની પાલનપુરી બોલીમાં રજૂ થયેલી ગઝલોએ તો રમઝટ બોલાવી હતી !!

આભારદર્શન :

છેલ્લે જુભાઈએ ભારતીય સામાન્યજનની ભાષાના મહત્ત્વને નેટ પર સ્થાપવાની વાત કહી, પ્રદેશ, દેશ અને વિદેશોમાં ફેલાયેલી ગુર્જરીની સેવાની અપીલ કરવાની સાથે આજે વિદેશોમાં ગુર્જરીની ચાહના પ્રદેશ કરતાંય વધુ જોવા મળતી હોવાનો નિર્દેશ કર્યો હતો. ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશવા આવેલી વેગુપ્રવૃત્તિ માટે યુવાનોને આગળ આવવા વિનંતી પણ કરી હતી ને ખાસ તો દરેક દેશમાં ભાષા નિમિત્તે નાનાંમોટાં જૂથોમાં સૌ મળીને વેગુની પ્રવૃત્તિને વધુ ઘનિષ્ઠ, વધુ વૈવિધ્યસભર અને વધુ સાર્થક બનાવે તેવી અપેક્ષા બતાવી હતી.

આજની સભામાં વિદેશ ઉપરાંત પાલનપુર, સૂરત, વડોદરા વગેરે દૂરનાં સ્થળોથી આવેલાં સૌ કોઈનો ભાવપૂર્વક આભાર માન્યો હતો. તેમણે વેગુનો વિકાસ એના લેખકો અને વાચકોને આભારી હોવાનું ગણાવીને લેખકો–વાચકોને પણ યાદ કર્યા હતા. સભાના સભ્યોની આગતાસ્વાગતા અને કિંમતી સરભરા કરવા બદલ અકબરભાઈ મુસા તથા તેમના કર્મચારીઓનો અને દર વખતે આ જવાબદારી સ્વેચ્છાએ સ્વીકારવા માટે વલીભાઈનો પણ આભાર માન્યો હતો.

વેબગુર્જરીને સભા માટે આવું રમણીય ને ગાંધીસ્પર્શે અમોલું એવું સ્થાન ઉપલબ્ધ કરી આપવા બદલ સંચાલક સંસ્થા ગુજરાત વિદ્યાપીઠનો, કોચરબ આશ્રમનો તથા વ્યક્તિગત રીતે રમેશભાઈનો પણ સાદર આભાર માન્યો હતો.

સભાનું સફળ સંચાલન કરીને બીરેન કોઠારીએ આ સંમિલનને એક કૌટુંબિક મેળાવડાનું વાતાવરણ પૂરું પાડ્યું હતું.

અનુસંધાનીય :

સર્વશ્રી દિલીપ શુક્લ, ત્રિકુ મકવાણા, મૌલિકા દેરાસરી, અશોક વૈષ્ણવ, બીરેન કોઠારી, સમીર ધોળકિયા, વલીભાઈ, હિરણ્ય વ્યાસ, મુરજીભાઈ, કિશોર ઠાકર તથા અરવિંદભાઈ ભાંડારી વગેરે દ્વારા પાઠવાયેલ ઈમેલ પ્રતિભાવોમાં સૌએ પોતાને થયેલા સુખદ અનુભવની વાત કરીને, કેટલાંક કિંમતી સૂચનો સાથે અવારનવાર આવી જ રીતે મળતાં રહેવાની આશા અને વેગુના વિકાસમાં સક્રિયતાથી જોડાવાની વાતે ભાર મૂકીને વેગુ સંચાલકો તથા વલીભાઈનો ખૂબ આભાર માન્યો છે.

સૌજન્ય : વેબગુર્જરી

Posted in samacharo | 2 Comments

કોચરબ : કૅમેરાની આંખે.

અવારનવાર અહીં આવવાનું બને છે.

વ્યવસ્થાપક શ્રી રમેશભાઈ ત્રિવેદીના માર્ગદર્શન નીચે, આ જગ્યા શહેરની સાવ મધ્યમાં, આટલા ઘોંઘાટ વચ્ચે હોઈ શકે તેવા સવાલના જવાબરુપે દીવાલની પેલી તરફના ધમધમાટથી સાવ વીપરીત એવી શાંતી પ્રસરાવતી અનુભવવા મળે છે. બાવીસમીની સભામાં વેબગુર્જરીના સભ્યરુપે અહીં આવવાનું થતાં કેટલીક ક્લીક કરી તો આ સૌંદર્ય સમક્ષ થયું, જે મારા વાચકમીત્રોના લાભાર્થે પ્રગટ કરું છું.

વેબગુર્જરીનો કાર્યક્રમ હોઈ અહેવાલ તથા સભાની તસવીરો તો આપણે વેગુનાં પાને જ માણીશું, આજકાલમાં જ…..ત્યાં સુધી સભાના હાજર સભ્ય તરીકે લીધેલી તસવીરો આજે.                                                                                                                         – જુગલકીશોર.

WP_20151121_16_02_04_Pro(4)

WP_20151121_16_03_34_Pro

WP_20151121_16_02_12_Pro

WP_20151121_16_02_23_Pro

WP_20151121_16_02_33_Pro

WP_20151121_16_03_46_Pro

WP_20151121_16_03_58_Pro

આભાર, કોચરબ સત્યાગ્રહ આશ્રમના સંચાલકોનો તથા ગુજરાત વીદ્યાપીઠનો.

Posted in parichay | 6 Comments

વ્યક્તીવીશેષોના સાન્નીધ્યે કોચરબના રમણીય સ્થળે ‘વીશેષ સભા’માં હાજર રહીશું ?

તા. ૨૨મી નવેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ અમદાવાદની મધ્યમાં એક ઐતીહાસીક અને રમણીય સ્થળે વેબગુર્જરી પરીવારનું વીશેષ સ્નેહમીલન યોજાયું છે.

આ સભાના મુખ્ય અતીથી – વેબગુર્જરીને પોતાનું કીંમતી યોગદાન આપી રહેલા, અમેરીકાસ્થીત – શ્રી વિજયભાઈ જોશીના સાન્નીધ્યમાં, અમદાવાદ, વડોદરા તથા અન્ય સ્થળોથી હાજર રહેનારા કેટલાક મહાનુભાવોની ઉપસ્થીતીમાં અમે મળવાનાં છીએ !!

વેગુ પરીવાર સાથે સંકળાયેલા સભ્યો ઉપરાંત બ્લૉગર્સ અને જુદાંજુદાં ક્ષેત્રોમાં યોગદાન આપી રહેલ વીશેષ વ્યક્તીઓની ઉપસ્થીતી આ સભાનું આકર્ષણ હશે.

તારીખ : ૨૨–૧૧–૨૦૧૫

સમય : સાંજના ૪.૦૦થી

સ્થળ : ગાંધીજી દ્વારા સૌથી પ્રથમ જેની સ્થાપના થયેલી તે અતી રમણીય ને ઐતીહાસીક કોચરબ આશ્રમ : પાલડી, અમદાવાદ.

આ સભાની સ્વાગતા અને ભાવભરી યજમાનગીરી શ્રી વલીભાઈ અને તેમનો ‘હોટેલ સફર ઇન’ પરીવાર સંભાળશે. કોચરબ આશ્રમ તથા તેના વ્યવસ્થાપક શ્રી રમેશભાઈ ત્રિવેદીના સૌજન્યનો લાભ પણ આ સભાને મળશે.

આ જાહેર જાણકારી આપીને વેગુ પરીવારજનો અમે, સૌ કોઈ રસીકજનોને આ મહત્ત્વના સ્નેહમીલનમાં ભાવસભર નીમંત્રણ સાથે આવકારવા ઉત્સુક છીએ.

સંપર્ક માટે ટેલીફોન નંબ રઃ
વલીભાઈ મુસા : +91 93279 55577; જુગલકીશોર વ્યાસ : +91 94288 02482; અશોક વૈષ્ણવ : +91 98252 37008; બીરેન કોઠારી : +91 98987 89675; અકબર અલી મુસા, ડાયરેક્ટર, હૉટેલ સફર ઈન : +91 93770 09077; ફ્રાંસીસ ડિસોઝા, જનરલ મૅનેજર, હોટેલ સફર ઈન : +91 93740 10050

‘વેગુ’પરીવાર વતી –

વલીભાઈ મુસા

જુગલકીશોર

અશોકભાઈ વૈષ્ણવ

બિરેનભાઈ કોઠારી

Posted in samacharo | 3 Comments

કૅપ્ટન નરેન્દ્રભાઈ ફણસેના સાન્નીધ્યે યાદગાર સભા !

તા. ૨૫મી ઑક્ટોબરની વીશેષ સભાનો અહેવાલ.                                                                                                    – જુગલકીશોર

આજે ફરી એક વાર વલદાજીની ‘હોટલ સફર ઇન’ કે જેના ડાયરેક્ટર તરીકે તેમના દ્વીતીય પુત્ર અકબરભાઈ છે ત્યાં વેબગુર્જરીના યજમાનત્વ નીચે અમે સૌ મળ્યા. આજની સભા અનેક રીતે જુદા પ્રકારની હતી. થોડી ઉતાવળે આ કાર્યક્રમ ગોઠવાયેલો એટલે હાજર સભ્યસંખ્યા વીશે બહુ આશા નહોતી. પણ ફોન ઉપર જે પ્રતીભાવો વલીભાઈને મળેલા એણે કરીને અમે ઉત્સાહીત હતા.

આગળના દીવસે કૅપ્ટન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ વલીભાઈ સાથે રહીને કેટલીય નવાજુની વાતોનું આદાનપ્રદાન કરી ચુકેલા. વર્ષો પછી દેશ, પ્રદેશ અને અમદાવાદની ભુમીને વહાલ કરવાનું માહાત્મ્ય કંઈ ઓર જ હોય. ને એવું જ માહાત્મ્ય સૌને મળીને ભાષાસાહીત્ય ને કંઈ કેટલાય વીષયોની ચર્ચા કરવાનું હોય છે. આ વાતની સાબીતી ખરે જ બીજા દીવસની સંધ્યાએ અમને સૌને મળી ! કહ્યું ને કે આ વખતની સભા કંઈ જુદી જ હતી.

ક્યારેક કાં તો ભુલી જવાને કારણે સભાઓમાં ગેરહાજર રહેવાનું મારે બનતું હોય છે પરંતુ જો ભુલી ન જવાયું તો તો સૌથી પહેલાં પહોંચવાનું – અપના ઉસુલમાં આવતું છે. ને એમ વલદાની હોટેલ ઈન પર સૌથી પહેલાં પહોંચીને મેં વલીભાઈને જ આવકારવાનું માણ્યું હતું.

પછી તો ખબર પડી કે કૅપ્ટન હોટેલમાં જ ઉતર્યા હોઈ હાજર જ છે તેથી ત્રીજે માળે એમની થ્રી–નોટ–થ્રી નંબરની રુમમાં અમે પહોંચી ગયા ! સભા માટે પુરતી બેઠકની સરસ મજાની એસીવાળી રુમમાં એમને – વર્ષો પછી – મળવાનું બન્યું ત્યારે ભેટી પડવા સીવાય બીજો કોઈ શીરસ્તો કયો હોય ?! એક દેશસેવક સૈનીક–કૅપ્ટનના ધબકારા આપણા જેવા ઘરકુકડી માણુસ સાથે ક્યાંથી મૅચ થાય એમ વીચારીએ વીચારીયે ત્યાં તો હૈયાએ નેટ–વેગુ–સાહીત્ય–ઈમેઈલો વગેરેના સંબંધે એવા તો ધબકાર આપ્યા કે બે હૈયાં વચાળે ધબકાર જાણે એક જ હતો !!

પછી આવ્યા શ્રી હરીશભાઈ દવે. એમનું વ્યક્તીત્વ પણ, અલપઝલપ થતા રહેતા ફોનીય સંપર્કો છતાં, ઘણા લાંબા સમયે ‘સમક્ષ’ થયું. વેગુ પર ગુજરાતના ઈતીહાસને અતી સંક્ષેપમાં પણ રસપ્રચુર બનાવીને મુકનારા શ્રી દવે માહીતીઓનો ખજાનો ધરાવે છે. અનેક વીષયોની નાનીમોટી, ઝીણીઝીણી કેટલીય સામગ્રી એમની પાસે સંગ્રહાયલી પડી છે. સભામાં તો એમાંની કેટલીક મેળવી શકાઈ, બાકી તો, વેગુ પર એ બધું ક્યારેક તો વરસશે જ એ આશા અસ્થાને નથી.

આ વખતે એક સાવ અલગ વ્યક્તીત્વનોય પરીચય થયો આ સભામાં. વલીભાઈએ પરશુરામભાઈ પટેલનો પરીચય કરાવ્યો. ગીત–સંગીત–કથાવાર્તા–લોકસાહીત્યના પીરસનારા એવા પરશુરામભાઈ આપણી સભાઓમાં પ્રથમ વાર જ આવ્યા હતા.

પણ સભાને એક નવું પરીમાણ આપનારા રજનીભાઈ પંડ્યાનું આવવું તો અમારા સૌ માટે આજની સભાની સફળતા માટેનું કારણ બની રહ્યું. આજ સુધીની કેટલીય સભાઓમાં આવી ચુકેલા રજનીભાઈ આજે તો અમને વેબગુર્જરી લેખક પરીવારના સભ્યરુપેપણ દેખાયા એનોય આનંદ વીશેષ હતો ! તેમની સાથે સુશ્રી પૂજા મલકાણ પણ હતાં. તેમણે સભાની ચર્ચાઓમાં કંઈ કેટલીય ખુટતી માહીતી–કડી ગોઠવવામાં મદદ કરી.

ત્યાર બાદ આવ્યા કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ શ્રી પ્રફુલ્લભાઈ દવે. આ પહેલાં લગભગ બધી જ સભાઓમાં હાજરી આપનારા તેઓ વીચારસભર અને વીશેષ બાનીમાં કાવ્યો રજુ કરનારા સર્જક છે. જરુર કરતાં એક શબ્દ પણ વધુ ન બોલનારા દવેસાહેબ સૌ વક્તાઓ માટે બહુશ્રુત શ્રોતા છે. તેમની રચનાઓ વીચારતાં કરી મુકે તેવી હોય છે.

અને પછી, લગભગ શરુ થઈ રહેલી સભામાં આવ્યા આજની સભાના કવી – આપણા માનીતા ને ચચ્ચાર (હવે તો પાંચ) ઍવોર્ડ મેળવી ચુકેલા શ્રી અનીલ ચાવડા. ઍવોર્ડોથી ઉંચા ચાલતા ને ક્યારેક ઍવોર્ડો પાછા આપીને પ્રકાશમાં રહેવા મથતા કેટલાય મહાનુભાવોની સરખામણીએ ઉત્તમ કાવ્યો ને આટઆટલા ઍવોર્ડો મેળવી ચુક્યા પછી પણ સાવ સહજ એવી નમ્રતા ધરાવતા શ્રી અનીલભાઈ નેટ પરના કાવ્યજગતની શોભા છે. તેઓએ જે ભક્તીભાવથી શ્રી રજનીકાન્તભાઈને વંદન કર્યાં તે તેમના બન્નેનો પરીચય અપાવનારું દૃષ્ય હતું.

*************

સભાની શરુઆત તદ્દન અનૌપચારીક રીતે થઈ. વેગુ પર મુકાયેલા ગુજરાતના ઈતીહાસ વીશયક લખાણોની વાતથી ચર્ચા આરંભાઈ.

ગુજરાતનો ઈતીહાસ અને એનાં પરનાં લખાણોની ચર્ચામાં સર્વશ્રી હરીશભાઈ, નરેન્દ્રભાઈ, વલીભાઈ તથા રજનીભાઈ જોડાયા. પરશુરામભાઈએ પોતે વીદેશોમાં આપેલા કાર્યક્રમોની વાત કરી. તેના પરથી લોકસાહીત્ય, તેના મરમ અને લોકોના કંઠે સચવાયેલું સાહીત્ય કેટલું બળુંકું ને અસરકારક હોય છે તેની વાતો થઈ. લોક અને સાહીત્ય બન્ને શબ્દો કેમ મૅચ નથી થતા તેનો ઉલ્લેખ જુગલભાઈએ શ્રી કનુભાઈ જાનીનો સંદર્ભ આપીને કર્યો. લોકસાહીત્યના સર્જનગાળા વખતે મુદ્રણકલા નહોતી ને સર્જનો કંઠોપકંઠ વહેતાં ને સચવાતાં. સાહીત્યની સાચવણ વાણી મારફતે થતી તેથી “લોક વાંગ્મય” શબ્દ કનુભાઈએ પ્રચલીત કર્યાની વાત તેમણે કહી.

આ દરમીયાન વાર્તા વીષયક વાત નીકળતાં શ્રી રજનીભાઈએ બે વાત મુકી. કુમાર સામયીકે તેના તંત્રીશ્રી બચુભાઈ રાવતના સક્રીય રસથી અનેક કવીઓને કાવ્યો લખતાં કરીને ગુજરાતમાં ઉત્તમ કાવ્યોનો ફાલ આપ્યો તે જ રીતે, અનેક લેખકોને વાર્તાઓ લખતાં કરવાનું શ્રેય શ્રી અશોક હર્ષને ફાળે જવાની વાત રજનીભાઈએ કહી. તેમણે વધુ વીગતો આપતાં કહેલું કે, અશોક હર્ષ સંપાદિત ‘જનસત્તા’ કાર્યાલયનું વાર્તા માસિક  ‘ચાંદની’. તેમણે પોતાના 1956થી 1982 સુધીના કાર્યકાળ દરમિયાન તે કાળે નવોદિત એવા અનેક વાર્તાકારોને વાર્તાની સમજણ આપીને તેમને ઉછેરવાનું અણમોલ કાર્ય કર્યું. જેમાંથી આગળ જતાં અનેક નામાંકિત વાર્તાકારો બન્યા, પોતે પણ તેમના હાથ નીચે શિક્ષણ પામ્યા હતા….અન્ય વાર્તામાસિકો તે પહેલાંના કાળના તે ‘કહાની’. તેમના સમકાલિન વાર્તામાસિકો ‘સવિતા’  અને તે પછીના કાળે સંદેશનું ‘સરવાણી”. વાર્તા પરત્વે વાચકોનું આકર્ષણ (કવિતા તરફના પ્રબળ ખેંચાણને કારણે) ઘટી જતાં વાર્તા માસિકો બંધપડ્યાં. આ વર્ષ શ્રી હર્ષની જન્મશતાબ્દીનું છે.

એ સમયે વાર્તાનાં સામયીકોની જે પકડ વાચકો પર હતી તેનાં વર્ણનો પણ સભામાં થયાં ને સૌ વાર્તારસમાં તણાયાં…..પરંતુ કુમારની વાત નીકળે ને કુમાર ચંદ્રક કેમ રહી જાય ? એ ચંદ્રકમાંના સોના કરતાંય કુમારનું ચંદ્રક સાથે જોડાયેલું નામ કેટલું મહત્ત્વનું છે તે ચર્ચાતાં રજનીભાઈને મળેલા એ ચંદ્રકની સાથે સાથે ચંદ્રક માટે ફાળો આપનારા મહાનુભાવોનેય સંભાર્યા.

ત્યાર બાદ સીધો જ સવાલ કરીને આજની સભાના મુખ્ય અતીથી કૅપ્ટન નરેન્દ્રભાઈને, તેમણે અંગ્રેજીમાં લખેલી બૃહદ કથા ‘પરીક્રમા’ વીશે વીગતે વાત કહેવા આગ્રહ થતાં તેમણે આ યુદ્ધકથા કઈ રીતે લખાઈ તેની વીગતે વાત કરી. આમેય “યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યા !” એટલે કૅપ્ટનની કથા અંગેની કથામાં પણ સૌને ખુબ રસ પડ્યો.

એ રસને હજી વાગોળીએ વાગોળીએ ત્યાં તો સૌની ઘ્રાણેન્દ્રીયને ઝબકાવી ગયેલી નવતાડનાં સમોસાની સુગંધ “વાહ, શું ગંધ !” કહેવડાવતીક ને એના અનુગામી એવાં સાક્ષાત સમોસા–ચટણીનેય પ્રતીઅક્ષ (પ્રત્યક્ષ) કરી ગઈ ! સમોસા સાથે કેટલીક વાતોય – વધારાની ચટણી જાણે – અલપઝલપ ચાલી. ત્યાર પછી તો તીખા તમતમાટને શીત કરતો આઈસ્ક્રીમ પણ પીરસાયો. (કહેવાની ભાગ્યે જ જરુર રહે, કે આ બધી જ આગતા–સ્વાગતા ને શ્રીભરી મહેમાનગતીનું સં–ચાલકબળ એવા વલીભાઈ મુસા પરિવારના પ્રતિનિધિશ્રી અકબરભાઈ, હવે તો વેગુસભાઓના કાયમી યજમાન બની ગયા છે. વેગુની બધી સભાઓના સંયોજક–યજમાન જેમ વલીભાઈ હોય છે તેમ બધી જ સગવડો–સવલતોની ની:શુલ્ક વ્યવસ્થા માટેના યજમાન તેઓ છે. આ બધાંનો યશ કે એ માટેની આભારની લાગણીય તેઓ સ્વીકારવા રાજી નથી ! એમનું સૌજન્ય અમારી સભાઓને એક પરીમાણ આપે છે.)

વેબગુર્જરી નીમીત્તે આજનું મળવાનું હતું તેથી તો ખરું જ પણ આ સભામાંનાં બધાં વેગુના લેખકો પણ હતા એટલે એની પ્રગતી અને વર્તમાન પ્રવાહ પણ ચર્ચામાં આવ્યાં. કેટલાક ન આવી શકેલા લેખકો અને સુત્રધારોની ગેરહાજરી ખુંચ્યાનુંય અમે વાતમાં લીધું.

‘ગદ્યં ચ પદ્યં ચ’ એવું એક સુત્ર છે. સભામાં ચર્ચારુપ ગદ્ય પછી કાવ્યપઠન એટલે પદ્યાસ્વાદ. કાવ્યપઠનથી સભામાં એક મજાનું વાતાવરણ મળે છે. સૌએ શ્રી પ્રફુલ્લભાઈને વીનંતી કરતાં તેમણે એક લઘુ રચના પેશ કરી –

ચાલો ‘મોટા મોટા’ રમીએ.

સાવ ભલે ને ખોટા રમીએ…..ચાલો૦

આ છલનાના કે મૃગજળના

ખાનાં કરી લખોટા રમીએ……ચાલો૦

ખાલીપાનો રાજીપો લઈ

હાથ લઈ પરપોટા રમીએ….ચાલો૦

રોલ વિનાનો કૅમેરા લઈ,

ચાલો પાડી ફોટા રમીએ…..ચાલો૦

જીવવાનું છે જીવવા માટે,

આપણે ‘ખોટા ખોટા’ રમીએ…..ચાલો૦

નાનાં બાળકોની અનેક રમતોને મોટાંઓની ‘રમત’માં ફેરવી દેતી આ રચના સૌને સ્પર્શી ગઈ.

ત્યાર બાદ વારો આવ્યો કવીશ્રી અનિલ ચાવડાનો. એમણે મજાની ટુંકી રચના આ પ્રગટ કરી –

સંપ માટીએ કર્યો તો ઈંટ થઈ,

ઈંટનું ટોળું મળ્યું તો ભીંત થઈ.

કાન તો કાપી લીધા’તા ભીંતના,

તો પછી આ વાત ક્યાંથી લીક થઈ?

હું કળી માફક જરા ઊઘડી ગયો,

એટલામાં પણ તને તકલીફ થઈ?

આંસુનો સર્વે કર્યો તો જાણ્યું કે-

આંખમાં વસ્તી વધારે ગીચ થઈ.

કેટલું સારું છે ઊડતા પંખીને,

કોઈ ચિંતા નહિ કઈ તારીખ થઈ?

આ પછી જુગલભાઈએ ત્રણ રચનાઓ મુકી. અહીં તેમાંની એક –

પુત્રને હીંચકાવતાં :

ધીમે ધીમે  હાલરડાતા
આ હીંચકાની હેઠ,
ટપકતા મુતરના રેલાની


સડકે સડકે
હું ચાલ્યો….

મઘમઘબાળોતીયું આ મહેંકે-
એની ગંધ ઓઢીને
ચાલ્યો…

કડાંના કીચુડાટનો
શમણે લઈને ભાર,
ઝીણા ઘુઘરીયાળા રવને મારગ
ચાલ્યો..

 

ઘોડીયે બેઠેલો આ પોપટ
મારાં વર્ષો

લઈને પાંખે એની
ફડ ફડ ઊડી જાય…

 

મારાં અંગ

ઉઘાડાં કરી,

ઘોડિયે પગ ઉલાળતો કરી મુકીને

હવે –

‘મને’
આ કોણ હીંચોળે ?!

 

ને ત્યાર બાદ વલીભાઈએ એક હળવી રચના હળવે હળવે પ્રગટાવી હતી –

હવે ઊઠશો કે?’(અછાંદસ)

‘હવે ઊઠશો કે?’

ભરનિદ્રાએ હલબલી ઊઠ્યો શ્રીમતી ગર્જને!

’ધરતીકંપ થયો શું?’

’ના, ધરતી ફાટી નથી! ગઈ રાતનું દૂધ ફાટ્યું!’

’તો?’

’તો…શું વળી?ભાગો શેરીનાકે લઈ તપેલી,

લાવી દ્યો દૂધ અડધો લીટર’

‘તપેલી નાની લાવ્યા, સાહેબ,

દઉં ચારસો મિલિલીટર?’

ધનજી દૂધવાળો બોલ્યો.

’ના, ભાઈ, ના

હૂકમ તેણીનો નહિ ઊથાપું.’

’પણ, છલકાશે!’

’ભલે છલકતું, દઈ દે પૂરું તું તારે!’

વાત ખરી પડી, દૂધ છલકતું પ્રત્યેક ડગલે.

’છલકો મા બચુ છલકો મા, મોંઘેરાં તમે!’ વીનવું હું.

પણ, ના માને એ લગીરે!

હવે સહેજ મોટા અવાજે વદું હું,

’ખરીદ્યું તને ચાલીસના ભાવે, મફતિયું નથી તું!’

કોઈ અસર નહિ, એ તો બસ મક્કમ હતું છલકવા!

હવે ક્રોધ મુજ ચરમ સીમાએ અને તાડુકી ઊઠ્યો,

’ક્યારનો વીનવું, છલકો મત, છલકો મત, તોય તું છલકે!

તો લ્યો ફિર છલકો!’ કહી છલકાવ્યું એને,

બંને હાથોએ તપેલી હલાવી,

જાણે થયો મુજ હસ્તે કંપ!

 

દુધની તપેલી તો છલકી પણ સભાએ સૌનાં હૃદય–મન પણ છલકાવી દીધાં….ને એમ સૌ એકબીજાને સ્નેહપુર્વક ભેટતાં રહીને છલકતા હૈયે ઉભા થયા !

પણ તે પહેલાં ખાસ તો આ સભાનું યજમાનપદ શોભાવનારા શ્રી વલીભાઈ તથા તેમના દ્વીતીય પુત્ર, હોટેલના ડાયરેક્ટર અને મજાની સગવડોભરી રુમો ફાળવવાની સાથે “ગદ્યપદ્ય પદારથો”નું આચમન કરાવનારા શ્રી અકબરભાઈને અમે સૌ અભીનંદતા રહ્યા. આભારવશ અમે તેમનેય સ્નેહે છલકાવ્યા !!

             સૌજન્ય : વેબગુર્જરી

Posted in samacharo | 8 Comments

ભુલ

ભુલ

ભુલનો એને ભરમ ના સમજાય રે કદી;

ભુલનો એને મરમ ના સમજાય રે કદી.

ભુલ ને એનાં મુલની કશી કીંમત ભલા ?

પસ્તાવાનો ધરમ ના સમજાય રે કદી.

ભુલ ને ભુલ ને ભુલ તો આ જીવતરનો મુદ્દો,

મુળમાં રહ્યાં કરમ ના સમજાય રે કદી.

મુળમાં જઈ નીદાન કરે સમજાય, છતાંયે

હાથમાં ઓસડ પરમ; ના સમજાય રે કદી.

ભુલને દાબી દૈ, મથે સંતાડવા ભલે,

ઉપસી આવે વરમ; ના સમજાય રે કદી !

ભુલ સામાની ભીંત ઉપર દેખાય રે ચોખ્ખી,

આપણી તો એ શરમ, ના સમજાય રે કદી.

આંગળી ચીંધી એક, બતાવી ભુલ બીજાની;

આપણી સામે ત્રયમ્, ના સમજાય રે કદી !

– જુગલકીશોર.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

પ્રથમ ત્રણ પંક્તીઓમાં કરેલો એક મોટો સહેતુક ફેરફાર ધ્યાનમાં લેવા વીનંતી ! – જુ.

Posted in gazal | 8 Comments

‘જિપ્સીની ડાયરી’ના નાયક અને લેખક કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે અંબ્દાવાદમાં !!

હા, જી !

કૅપ્ટન નરેન્દ્રભાઈ – જિપ્સીની ડાયરીના લેખક અને અનેક વીષયોના રસજ્ઞ –

અમદાવાદમાં આવી રહ્યા છે.

એમની સાથે એક મિલન સભા નક્કી થઈ છે.

આશા છે આ મિલનલાભ આપણે સૌ લઈશું……..

સ્થળ અને સમય :

હોટેલ સફર ઇન; જુના જનસત્તા પ્રેસની સામે, મીરઝાપુર રોડ, અમદાવાદ – ૧.

તા.  ૨૫ / ૧૦ / ૨૦૧૫ રવીવાર, સાંજના ૪.૦૦થી…..

હાજરી અંગેની જાણ આ ફોન નંબર પર કરવા ખાસમ્ ખાસ આગ્રહ છે :

મોબાઈલ – ૯૩૨૭૯ ૫૫૫૭૭ (વલીભાઈ મુસા) ;
૯૪૨૮૮ ૦૨૪૮૨ (જુગલકીશોર).

નકશો આ સાથે છે : (http://www.safarinnhotel.com/direction.html)

Posted in our-space | 4 Comments