ગાથા થોડીક ગુર્જરીની.

                                   માધવ ગોર  અને જુગલકીશોર. 

(—ગુર્જરી પ્રસ્થાન બીંદુ.)

એણે જે મને પુછ્યું તે જ સામું મેં એને પુછ્યું કે,

‘મને કહે આજે જે દુહો હું બોલું તેને તું ઓળખ છ ?’

ને પછી મેં આ દુહો એને સંભળાવ્યો :

‘સા વી લોઉ તડફ્ફડઈ, વસપ્પણહઁ તણેણ,

વડપ્પણુ પુણુ પાવીજઈ હથ્થી મોક્કલડેણ.’

વૃષાંક : ‘આમાં તો કંઈ સમજણ નથી પડતી. આ તો કઈ ભાષા છે ? ઓળખાતી નથી.’

માધવ : ‘હવે તને પુછું : ‘તને આ દાઢી-મુછ ક્યારે આવ્યા ? ચોક્કસ સાલ કહે.’

‘એ તો ખબર કેમ પડે ?’

કેમ ખબર નૉ પડે ?’

‘એ તો રોજેરોજ-પળેપળ ફેરફાર શરીરમાં થતો જ હોય…ને જ્યારે એકદમ ફેર દેખાય ત્યારે ખબર પડે..’

‘હં…ત્યારે જો, હું યે તને નહોતો ઓળખી શક્યો! તેં આવીને મને એકદમ પુછ્યું: ‘દાદા,મને ઓળખ્યો ?…ને પછી ઓળખાણ આપી…પણ ક્યાંથી ઓળખું. તમે બધાં અમેરીકા ગયાં ત્યારે તું હશે દસ-બાર વર્ષનો; ને પછી આજ આવ્યો ત્યારે દાઢી-મુછ સાથેનો જુવાન !…હા..પણ પછી જે વાતો ચાલી એમાં તેં પુછ્યું કે આપણી આ ભાષા-ગુજરાતી-ગુર્જરી-ક્યારથી શરુ થઈ ?-ને મેં પેલો દુહો સંભળાવ્યો. લે/ ફરી સંભળાવું.જો, સાંભળ; ને અર્થ કહે.’ કહીને મેં પેલો દુહો ફરી સંભળાવ્યો.

પછી પુછ્યું :

‘કહે જોઈ શું અર્થ થાય ?’

‘આ તો….ગુજરાતી નથી જ…’

હું હસી પડ્યો ! કહ્યું :

‘દીકરા, આ ગુજરાતી જ છે ! હજારેક વરસ પહેલાંનું ગુજરાતી.’

‘હજારેક વરસ પહેલાંનું ?’

‘હા. કારણ કે હેમચન્દ્રાચાર્યે એમના ‘સીધ્ધહૈમ…’નામના વ્યાકરણમાં ….

‘ક્યું વ્યાકરણ ? શેનું વ્યાકરણ? ગુજરાતીનું ?’

‘ના.માત્ર ગુજરાતીનું નહીં. એ વ્યાકરણ આમ તો સંસ્કૃત-પ્રાકૃત-અપભ્રંશ ત્રણે ભાષાનું છે. એના આઠમાં અધ્યાયમાં શૌરસેની અપભ્રંશની વાત છે.’

‘એમાં આપણે શું ?’

‘એ શૌરસેની અપભ્રંશ ત્યારે એવા ભાષા હતી જે દ્વારકાથી માંડીને છેક મથુરા ( શુરસેન રાજાના પ્રદેશ)સુધી બોલાતી હતી. ને એ ભાષાનું વ્યાકરણ આપતાં, ઉદાહરણોની જ્યાં જરુર પડે ત્યાં હેમાચાર્યે ગુજરાતના લોકોમાં બોલાતા દુહા ટાંક્યા છે…’

‘તમે, દાદા, એનું શું નામ કહ્યું ?’

‘આખું નામ તો છે ‘સિધ્ધહૈમ શબ્દાનુશાસનમ્’- પણ ટુંકમાં એ સિધ્ધહૈમ..’ કહેવાય છે.’

‘ ‘સિધ્ધ’ કેમ ?’

‘સરસ પ્રશ્ન. ત્યારે પાટણનો રાજા હતો સિધ્ધરાજ. એણે આ વ્યાકરણ તૈયાર કરાવ્યું ને પુરું થયે,હાથી પર મુકીને એની નગરમાં શોભાયાત્રા કાઢી-બહુમાન કર્યું. કોઈ ગ્રંથને આવો આદર ભાગ્યે જ મળ્યો છે-એ કાળે.’

‘એક રીતે આ લોકાર્પણ જ કહેવાય ને?’

‘હા.’

‘પણ આ હેમચન્દ્રાચાર્ય કોણ હતા ?’

‘એક જૈન મુની. બહુ મોટા વીદ્વાન.ભાષાશાસ્ત્રી.કવી.કથાકાર.તત્વવેત્તા.ગુજરાતના હતા,ધંધુકાના.એમણે ગુજરાતમાંના લોકપ્રચલીત દુહા ઘણા આપ્યા છે.’

‘બીજા થોડા સંભળાવશો ? પણ દાદા, એ પહેલાં પેલા દુહાનો તો અર્થ આપો.’

‘આપું.એનો અર્થ આવો થાય: સહુ યે લોકો મોટાઈ મેળવવા જાણે કે ઉપરતળે થાય છે–જાણે કે તરફડે છે !પણ મોટાઈ તો એને જ મળે છે જેનો હાથ મોકળો હોય છે.એટલે કે જે લેવામાં નહીં,આપી છુટવામાં રાજી હોય છે.જે દાની છે તે જ્ઞાની છે-મોટો છે.’ મેં પછી ઉમેર્યું : ‘જો,’સહુ’ શબ્દ આજે ય બોલાય છે (‘સર્વ’ના અર્થમાં);’લોઉ’ તે ‘લોક’પરથી શબ્દ થયો.’તરફડવું’,’વડપણ’જેવા શબ્દો આજે પણ ચલણમાં છે.’પણ’ને સ્થાને ‘પુણુ’ છે.’ને માટે’ને સ્થાને છે ‘વ્હઁ તણેંણ’

‘બીજા ય આવા દુહા હશે ? અને હેમચન્દ્રાચાર્ય વીશે વધુ..’

જરુર.પણ આજે આટલાથી ધરવ રાખ.’

એટલે, આપણી ભાષાના જો પાછલે પગે સગડ લઈએ તો…’

‘તો એ મધ્યકાળની પહેલાંના પ્રાચીન ગુજરાતના કાળમાં હેમચન્દ્રાચાર્યના વખતથી આરંભાયેલી જણાય.હજારેક વરસની ગણાય.’

‘શૌરસેની અપભ્રંશમાંથી ઉતરી આવી ?’

હા. ને જો. જગતમાં જે ભાષાને હજાર વરસનું સતત સાહીત્ય મળતું રહેલું હોય–એટલે કે જે ભાષા અખંડ-અસ્ખલીત હજાર વર્ષના સાતત્યવાળી હોય-એટલે કે જેના સૈકાવાર નમુના પણ મળતા હોય-એવી,દુનીયાની અપવાદરુપ ભાષામાંની એક આપણી ભાષા છે.ને હા, આપણી આ ‘ગુર્જરી ગિરા’નું પ્રસ્થાનબીન્દુ છે હેમાચાર્ય. એક સરસ કાવ્ય છે-ઉમાશંકરનું.જેમ રામાયણનો સાર એક જ શ્લોકમાં માત્ર ચાર પંક્તીમાં છે તેમ આપણી આ હજારવરસની ‘ગુર્જર ગિરા’ના સાહીત્યનો સાર દસ પંક્તીઓમાં અપાયો છે.ઉમાશંકરનું આ કાવ્ય,સાગરને ગાગરમાં ભરે છે.એનાથી આજની વાત પુરી કરું. :(અપુર્ણ)

ગુર્જરી  ગિરા

જે જન્મતાંઆશિષ હેમચન્દ્રની

પામી,વિરાગી જિન-સાધુઓ તણી

જેને તપસ્યા ગળથૂથીમાં મળી,

રસપ્રભા ભાલણથી લહી જે

નાચી અભંગે નરસિંહ-મીરાં –

અખા તણે નાદ ચડી ઉમંગે,

આયુષ્મતી લાડકી પ્રેમભટ્ટની,

દૃઢાયુ ગોવર્ધનથી બની જે,

અર્ચેલ કાંતે દલપત્તપુત્રે,

તે ગુર્જરી ધન્ય બની ઋતંભરા

ગાંધીમુખે વિશ્વમાંગલ્યધાત્રી.

        -ઉમાશંકર જોશી.

(વધુ રસપ્રદ ઈતીહાસ હવે પછીના હપ્તે ! -તંત્રી.)
 

Advertisements

One thought on “ગાથા થોડીક ગુર્જરીની.

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.