ગાથા થોડીક ગુર્જરીની–3.

હૈમ-ગંગોત્રીને ઘાટેથી.                                       —કનુભાઈ જાની. (માધવ ગોર)

(આપણી વહાલી ગુજરાતીની ગંગોત્રી ક્યાં ? એવા સવાલના જવાબમાં છેક હેમચન્દ્રાચાર્યના અને રાજવી સીધ્ધરાજના સમયમાં લઈ જનાર શ્રી કનુભાઈ જાની હવે આપણને એ સમયની ગુજરાતીનાં રત્નો એક એક કરીને બતાવીને ઓળખાવવાના છે !! આવો, આપણે આપણી કવીતાની ગંગોત્રીમાં માથાંબોળ સ્નાન કરીએ અને એ અતી કીમતી રત્નોને પણ અંકે કરીએ.-તંત્રી.)
એમના વ્યાકરણ ‘સીધ્ધહૈમ.’ માં હેમચન્દ્રાચાર્યે જે દુહા આપ્યા છે તે ત્યારની લોકહૈયે તરતી નરવી ને નરી કવીતા છે.  ગુજરાતી લોકકવીતાની તો એ ગંગોત્રી. હેમચન્દ્રાચાર્યને હાથે, વ્યાકરણને કારણે સહેજે સંપાદીત થઈ ગયેલું, જુનામાં જુનું ઉપલબ્ધ, ગ્રંથસ્થ ગુજરાતી લોકવાંગ્મય. એ ગંગોત્રીનાં થોડાંક બીન્દુઓ આંખે અડાડીએ. પહેલાં પ્રણય-શૌર્ય-ને શીખામણ કે ચીન્તન-ના થોડાક દુહા; પછી  એક ટુકડો લગ્નગીત-ફટાણું-નો.

1] દુહા પ્રેમના :

મોટાં ઘર કયાં, કોનાં ? જે ઘર જતાં જ વીહ્વળીત જણ પણ પાછો અભ્યુદય પામે, ભગ્નાશ હોય તેને પાછું આશાનું બળ મળે તે. કોણ ? ક્યાં રહે ? એ…..પણે ! મારો કંથ–પેલી ઝુંપડી છે ત્યાં ! ‘મોટું ઘર’ ઝુંપડી પણ હોય; જ્યાંથી હારેલાંને પાછું જીવનબળ મળે એ ઘર મોટું. આ દુહો નાયીકાના મુખમાં મુકેલ વેણ છે :
                         ” જઈ પુચ્છઈ ઘર વડ્ડાઈં, તો ઘર વડ્ડા ઓઈ 
                         વીહલીઅ-જણ-અબ્ભુધ્ધરણું  કંતુ કુડીરઈ જોઈ.” 
                      ( ઘર મોટાં ક્યાં એ પુછો, (તો) મોટાં ઘર છે ન્યાં જ
                        હાર્યો પામે હામ જ્યાં એ કંથ-કુટીર છે ત્યાં જ ! –ક.જાની.)

મોટાઈ મહોલાતની નથી, મરદાઈની છે. ઝુંપડું પણ ‘મોટું ઘર’ હોય. દામ નહીં,હામ અગત્યની વસ છે…હવે જોઈએ પ્રેમ વીષયક દુહા :  

                        ” સંદેશે કાંઈ તુહારેણ, જઁ સંગહો  ણ મીલીજઈ;
                        સુઈણન્તરી પીએં પાણીએણ, પીઅ, પીઆસ કી છીજ્જઈ ?” 
                        ( સંદેશે તે શું વળે સંગ જો મળ્યો ન જાય !
                        પાણી પીધ્યે સ્વપ્નમાં, પ્રીય, શેં પ્યાસ બુઝાય !!…ક.જા.)

–થોડાક ટેવાવાય તો આ દુહા અઘરા નહીં લાગે. પણ ક્યારેક કોઈ દુહો કોઈ પ્રસંગચીત્ર એવું આપે જેમાં એક પાત્ર, એના મનોભાવ, એની ભાવતીવ્રતા, ને એક ભાવમાંથી સ્થીત્યાંતર થતાં બીજામાં એકાએક સંક્રમણ, એને યોગ્ય એક પ્રસંગ, લોકમાન્યતા, પ્રેમ-બધું એકસાથે હોય માત્ર બે પંક્તીમાં !! અતીશયોક્તી એ હાસ્ય-કટાક્ષનું તો મોટું હથીયાર છે, પણ શૃંગારમાં પણ કામે લગાડાય એ અત્યંત વીરલ વાત છે. જુઓ, આ હવે પછીનો દુહો સાંભળો ! એ એક જ દુહા ઉપર આખો નીબંધ લખી શકાય ! પ્રસંગ આવો છે : કાગડો ઘર સામે બેસીને બોલે છે, તે જાણે પોતાની વીરહાવસ્થાની ઠેકડી ઉડાડે છે એમ લાગતાં જ વીરહથી દુબળા-પાતળા પડી ગયેલા હાથવાળી વીરહીણીને ખટક્યું.એટલે કાગડાને ઉડાડવા પથ્થર લેતીકને જેવો હાથ વીંઝ્યો કે દુબળે હાથેથી બલોયાનો એક ભાગ નીચે સરી પડ્યો–એક જ ભાગ સરી પડ્યો, કારણ કે એ જ વખતે સામેથી પીયુને આવતો જોતાં જ એ હરખથી એવી ફુલાઈ કે બલોયાનો બાકીનો અડધો ભાગ જે હાથને વળગેલો હતો તેમાં ફટાક્ દઈને તરડ (તીરાડ) પડી !આમ વલય / બલોયું અડધું પડ્યું, અડધું તરડ્યું. મીલનની આવી પુર્વક્ષણનું વીજઝબકાર-ચીત્ર !બહુ પ્રસીધ્ધ દુહો છે. આ બધા દુહા હજારેક વરસના ઉપરના જુના ગણાય.આજેય ભાવફેરે સાંભળવા મળે, એમ હજી લોકજીભે ઉતરતા રહ્યા છે ! સરળતામાં રહેલી ભવ્યતા-simplicity is grandeur–એ, આમ, લોકવાંગ્મયની કેટલીક પંક્તીઓમાં સહેજે જોવા મળે છે.માણીએ એ આપણી કવીતાના મહામોંઘા-અણમોલ-રત્નને :
                       
” વાયસુ ઉડ્ડાવન્તીઅએ પીઉ દીઠ્ઠઉ સહસત્તી !
                          અધ્ધા વલયા મહીહી ગય અધ્ધા ફુટ્ટ તડત્તી !”
                        ( ઉડાડતી’તી કાગ ત્યાં સહસા દીઠો કન્થ !
                          અડધ વલય જેવું સર્યું, કે અડધે તરડ પડન્ત !….ક.જાની)

(મઝાનાં લગ્નગીતો આવતે અંકે ! (ત્યાં સુધી આટલું અંકે કરી રાખજો ! -તંત્રી.)
 

Advertisements

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.