ગાથા થોડી ગુર્જરીની–4.

હૈમ-દુહાઓ   (ચાલુ)                                    —કનુભાઈ જાની (માધવ ગોર)

( ઉડાડતી’તી કાગ ત્યાં સહસા દીઠો કંથ !
અડધ વલય જેવું સર્યું કે અડધે તરડ પડંત !
 
હજાર વરસ પહેલાંના આપણા લોકસાહીત્યનાં કીમતી રત્નોમાંનું  આ એક રત્ન આપણે ગયે અંકે જોયું. એવી જ એક ‘ધણ'(નારી)ની વાત પણ જોઈ લઈએ.( ‘ધણ’ શબ્દ ‘ધન્યા’પરથી આવ્યો.! નારીને ધન્યા કહી છે. ધણ શબ્દ આજે પણ લોકગીતોમાં, રાંદલનાં ગીતોમાં ખાસ, જળવાયો છે.)
 
પતીની રાહમાં એ એવી દુબળી થઈ ગઈ કે રખેને હાથોથી બલોયાંની આખી હાર (વલયાવલી)નીચે પડી જાય, એ બીકથી બેય હાથ કાયમ ઉંચે ને ઉંચે રાખીને ચાલે છે ! એની એ ચુડીઓ એનું સર્વસ્વ, સૌભાગ્ય ! એ જ ઉંચે રાખવા જેવું ! ને એ વલ્લભ-વીરહના એવા ઉંડા મહાધરા(દહ)માં ડુબેલી (-બુડેલી ! )છે કે ધરાના ઉંડાણનો કોઈ તાગ (થાહ)લઈ શકે એમ નથી ! કૃષ્ણ-વીરહી ગોપીનું ય, એક લોકગીતમાં, આવું જ કહેવું છે :
                    “વાલે અંતરકુવામાં ઉતાર્યાં !
                     વાલે વળતાં વળીને મોટી છીપ ઢાળી !
                     ગરબે રમશે ગીરધારી !”

વ્હાલે હૃદયકુપે ઉતાર્યાં એટલું જ નહીં, ઉપરથી વધારામાં પાછી કુપના ઉપર મોટી છીપ(શીલા)ઢાંકી દીધી ! અંતરકુવો ! સરસ રુપક !!  પ્રેમની ગહરાઈ ને પ્રેમીની પરીસ્થીતી બંનેનું ચીત્ર ! લોકવાણીની સરળતા, ને જીવનના જ સીધા અનુભવસીદ્ધ (રુપક-ઉપમા-ઉત્પ્રેક્ષા વ.માંના) ઉપમાનો, એકદમ કુદરતી ને સાવ અનાયાસે આવી જતાં લાગે. એટલાં સહજ કે કોઈ ધ્યાન દોરે ત્યારે જ એની ખુબી પરખાય ! આ, નીચે અપાય છે તે હૈમ દુહોય તે, કાંઈક વૈચીત્ર્યથી તો કાંઈક એમાની અત્યુક્તીથી પણ, આકર્ષે છે. નાયીકા હાથ ઉંચા કરીને જ ચાલે છે ! કંકણ જાણે જીવ છે !
કંકણ જીવણ સમાન ! મ્હાણવા-જાણવા જેવો દુહો છે :
                     વલયાવલી-નીવડણ-ભએણ, ધણ ઉદ્ધભુઅ જાઈ;
                     વલ્લહ-વીરહ-મહાદહહો, થાહ  ગવેસઈ    નાઈ.   
                     ( પડે  બલોયાં  એ ભયે, ઉંચા કર  લૈ  જાય;
                      વલ્લભ-વીરહ-ઉંડોધરો, તાગ લીધો ના જાય…./ક.જાની)
 
–લોકસમાજમાં એકકાળે આવો પ્રેમ ને એનાં ગીતો-ઉક્તીઓ હતાં જ. ‘મેઘદુત’ની કલ્પના ને આવી લોકકલ્પના બે જુદાં નથી. યક્ષ કાલીદાસને સુઝે, એવું પાત્ર લોક્વાણીમાંય હતું-સહજ. ઢોલા-મારુના દુહામાં મારવણી આભે જતાં કુંજડાંને જોઈ કહે છે : 
                    ” કુંઝ્ઝાં, દ્યોને  પંખડી,થા-કું  વીનઉં  વહેસ;
                     સાયર લંઘી,પ્રીય મીલું,પ્રીય મીલી પાછી દેસ.”   
                     ( કુંજાં, દોને પંખડી, તે  બાન  ગણી હું  લેશ;
                     સાગર લંઘી, પીયુ મળ્યે,તરત પરત કરી દૈશ…../ક.જાની)
 
આ તો વીરહીણીના ઉદ્ગાર; તમે કહેશો : ‘પણ યક્ષ-ઉદ્ગાર ક્યાં ?’ તો, લો, આ :
                     હીઅઈ ખુડુક્કઈ ગોરડી, ગયણી  ધુડુક્કઈ  મેહુ;
                     વાસાસ્તી  પવાસુઅહઁ   વસમા    સંકડુ    એહુ.
                     (હૈયે  ખટુકે ગોરડી, (જ્યાં) આભ ધડુકે  મેહ;
                     વર્ષારક્ત   પ્રવાસીને    વસમું   સંકટ    એહ……/ક.જાની.
( અહીં ‘વર્ષારક્ત’- એક તો મેઘાલોક, મેઘનો કાળ, વર્ષાકાળ ; ને તેમાં પાછો ‘આરક્ત’ પ્રેમી !-એમાં અનાયાસે થયેલ શ્લેષ છે. બાકી તો, અર્થ સ્પષ્ટ છે. લોકવાંગ્મયમાં અર્થની માથાકુટ હોતી જ નથી ! હા, ક્યારેક લોકજીવન જ ન જાણતાં હોઈએ-એની કોઈ વાત પણ-,તો ન જ સમજાય. લોકજીવન સાથેનો ઘરોંબોં એ લોકવાંગ્મયને સાચી રીતે સમજવાની મુખ્ય શરત છે.)

આવતે અંકે જે દુહાઓ આવશે તે તો હશે શૌર્યના દુહાઓ ! રાહ જોઈશું ?

Advertisements

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.