લીપી લેખકોએ નહીં, વેપારીએ તૈયાર કરાવી હતી !!

જોડણીનો ખપજોગો ઈતીહાસ              

–કનુભાઈ જાની.
આ જોડણીનો પ્રશ્ન સમજવા થોડીક ઈતીહાસની ભુમીકા હોય તો ઉપકારક બને. ચાર બાબતો આની સાથે સંકળાયેલી છે :
લેખન, મુદ્રણ, જોડણી અને લીપી.
ચારેયનો અલગ અલગ વીચાર કરી શકાય; પણ એ પરસ્પર અસર કરનારી બાબતો છે, તેથી ટુંકમાં પણ જાણી સારી.

[1] લીપી :
આજે લખવાનું આવતાં જ ફટાફટ અક્ષરો પાડવા માંડીએ છીએ તે લીપી મુળ બાળબોધ એ ખરું, ને લહીયા લખતા હશે એ પણ ખરું પણ સામાન્ય લોકમાં લીપી હસ્તપ્રતો દ્વારા પ્રસરે એ શક્ય નથી. એ તો વેપાર-વણજ કે અન્ય વહીવટ જેવા વહેવારોમાં જેને ઝાઝી જરુર પડી એણે લીપીને સરળ કરીને વાપરવા માંડી- મોટે ભાગે વેપારીઓએ. તેથી પારસી-અંગ્રેજો વગેરેએ એને ‘બનીઆ સ્ક્રીપ્ટ’ નામ આપ્યું !! આ લીપી ત્રણ રીતે સામાન્યજન સુધી પહોંચી :
–એક, પત્રવ્યવહાર ને વહીવટીતંત્ર દ્વારા;
–બે, રીતસરના શાળાશીક્ષણ દ્વારા; અને
–ત્રણ, મુદ્રણ દ્વારા.
સહુથી વીશેષ તો મુદ્રણ દ્વારા. એક નોંધવા જેવી વાત તો એ છે કે અર્વાચીન શીક્ષણ આરંભાયું 1825માં. સ્થળ ગુજરાત નહીં, મુંબઈ. આરંભ શીખવનારાના શીક્ષણથી થયો.જેમાં ગણીને માત્ર દસ જ જણ હતા (જેમાંના એક હતા દુર્ગારામ મહેતાજી.) પણ શીક્ષકો લીપી નક્કી કરીને શીખવે તે પહેલાં, કાળક્રમે મુદ્રકોએ લીપી પોતાની રીતે તૈયાર કરી લીધી, ને વાપરતા પણ થયા ! શાળાઓને એનો લાભ મળ્યો. જોકે પાઠ્યપુસ્તકોમાં વત્તુ-ઓછું બંનેનું ચલણ રાખ્યું(ત્યારના શીક્ષણતંત્રે).આપણા સૌથી પહેલા શીષ્ટમાન્ય વૈયાકરણી ટેલરે પણ ગુજરાતી લીપીને “બનીઆસ્ક્રીપ્ટ” કહી છે. બ્રાહ્મણોએ બાળબોધ પકડી રાખી, પણ વેપારી વગેરેએ એમાંથી વહેવારુ લીપી ઘડી લીધી, અનાયાસે અને અભાનપણે. પણ લીપીમાં મુદ્રણનો હીસ્સો ખરો… કેવી રીતે ? જોઈએ, ચાલો.

[2] મુદ્રણ :
જાણીતું છે કે ગટનબર્ગ (1410-1468)નામે જર્મને મુદ્રણકળાની શોધ પંદરમી સદીમાં કરી. પણ કામ ત્યારે કેટલું કઠીન હતું ! 637 પાનાંનું બાઈબલ છાપતાં પુરાં પાંચ વર્ષ લાગેલાં, 1450થી 1455 ! ધાતુનાં બીબાંથી છપાએલ એ પહેલું પુસ્તક. એ પછી 1475માં ઈંગ્લેન્ડમાં છાપખાનાની શરુઆત થઈ.

પણ ઈસ્ટ ઈન્ડીયા કમ્પની અહીં આવી ત્યારે અંગ્રેજો એથી માહીતગાર હતા. કમ્પનીના એક આડતીયા હતા ભીમજી પારેખ. એમને થયું કે આપણા ધર્મગ્રંથો દેવનાગરીમાં છપાવવા. તેથી એમણે કમ્પનીને કોઈ કારીગર ભારતમાં મોકલવા લખ્યું. કમ્પનીએ હેનરી હીલને મોકલ્યા. સાથે કાગળો, યંત્રો વગેરે સામગ્રી પણ એ લાવ્યા.

પણ ભીમજીભાઈને એ બધું ખર્ચ માથે પડ્યું. એ પોતે છાપી જાણે, પણ બીબાં પાડતાં ન આવડે ! એટલે બીજાને બોલાવ્યો. એણે શું કર્યું એની વીગત મળતી નથી. પણ ભીમજીભાઈએ પોતે જ સુરતમાં માણસો તૈયાર કરી, ગુજરાતી બીબાં પડાવ્યાં. ત્યારે બાળબોધ લીપી પરની મથાળાની રેખાઓ દુર કરીને લીપી તૈયાર કરી. એમાં જે છપાયું તેનો એક અહેવાલ કમ્પનીએ ઈસ્ટ ઈન્ડીયાની લંડન-ઓફીસને મોકલ્યો, એમાં જણાવ્યું કે ભીમજીભાઈએ તૈયાર કરાવેલાં બીબાંની “બનીઅન સ્ક્રીપ્ટ”-લીપી ઘણી સારી દેખાય છે. (રસીક ઝવેરીકૃત ‘મુંબઈ સમાચાર: દોઢસો વરસની તવારીખ’, 1972,પૃષ્ઠ 10)

આ વાત ઈ.સ. 1680ની આસપાસની.(હીલ આવ્યો 1674માં, બીજો અંગ્રેજ 1678માં. તે પછીની આ વાત.)આમ, લીપી છાપેલા રુપે સત્તરમી સદીમાં વપરાઈ. પણ એનો કોઈ નમુનો મળતો નથી. પણ પછીની છપાયલી સામગ્રી જોતાં અનુમાન તારવી શકાય કે ‘રુ’ નહીં હોય, ‘એ’-‘ઓ’ માટે કાંઈક જુદાં ચીહ્નો હશે. ‘ઐ’-‘ઔ’ને સ્થાને ‘અઈ’-‘અઉ’ હશે. હ્રસ્વ-દીર્ઘ ‘ઈ’-‘ઉ’નાં અલગ બીબાં નહીં હોય; આજનાં જેવાં વીરામચીહ્નો નહીં હોય, વગેરે. આ માટે કદાચ અલગ તરકીબો હોય. ખેર ! જે હોય-ન હોય તે ! ઈતીહાસમાં આગળ જઈએ. સત્તરમી સદીમાં પહેલાં બીબાં પડ્યાં. એની ‘બનીઅન સ્ક્રીપ્ટ’ વખણાઈ.

( એક રસીક આડકથા : 16મી સદીના ‘વીમલપ્રબંધ’માં 18 લીપીઓ દર્શાવી છે, તેમાંનું એક નામ છે “ગુર્જર લીપી”. એ કેટલીક પ્રતોમાં પણ છે; પણ તે એક લાંબી સળંગ રેખા નીચે લટકતા અક્ષરો રુપે છે. છેક કવી દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ સુધી એના નમુના સુલભ છે.)
============================================================
એ વખતનાં પુસ્તકો અને લીપી અને જોડણી વગેરેની વધુ રસપ્રદ વાતો આવતે સોમવારે ! ત્યાં સુધી આ ઐતીહાસીક વાતોને મમળાવતાં રહેવા સૌને અનુરોધ છે.

Advertisements

2 thoughts on “લીપી લેખકોએ નહીં, વેપારીએ તૈયાર કરાવી હતી !!

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.