ગુજરાતી લીપી અને છપાઈનો રોમાંચક ઈતીહાસ : આ આપણે જાણતાં હતાં ?!

                                                                                                                               –કનુભાઈ જાની.

16મી સદીના ‘વીમલપ્રબંધ’માં 18 લીપીઓ દર્શાવી છે, તેમાંનું એક નામ છે “ગુર્જર લીપી”. એ કેટલીક પ્રતોમાં પણ છે; પણ તે એક લાંબી સળંગ રેખા નીચે લટકતા અક્ષરો રુપે છે. છેક કવી દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ સુધી એના નમુના મળતા રહ્યા છે. [આ વાત આપણે ગયે સોમવારે વાંચી. ગુર્જર લીપી વગેરેની વાત હવે આગળ જાણીએ]:
સો વરસનો લાંબો ગાળો અંધારામાં ?

તો પછીનાં સો વરસ કોરાં કેમ ગયાં ? એ બીબાં વપરાયાં જ નહીં હોય ? કે કોઈ સંશોધકે મહેનત-શોધવાની-નથી કરી ? કેટલુંક હજી લંડનના કમ્પનીના જુના દફ્તરમાં હશે જ. સંશોધનો પણ ટાઈમસર ન થાય તો સામગ્રી પછી ન જ મળે. જે હોય તે. વર્ષ સો ખાલી !! છેક 1797માં ‘ધ બોમ્બે કુરીઅર’ નામે અંગ્રેજી છાપાના જાન્યુઆરી 27 ના અંકમાં માત્ર એક જાહેરખબરમાં ગુજરાતી બીબાં વપરાયેલાં જોવા મળે છે.

બીબાં છાપ્યાં વણીકે અને પારસીએ !!

ભીમજીભાઈ પછીનો આ બીજો ‘છાપગર’ (જુઓ, જરુર પડ્યે લોક આપસુઝથી કેવા શબ્દો બનાવી લેતું હોય છે ! ‘મુદ્રક’કે ‘બીબાંગર’નહીં, ‘છાપગર’ !!),તે સો વર્ષે થયો, બહેરામજી જીજીભાઈ ! પારસી ! બીબાંમાં કોઈ બ્રાહ્મણે રસ દાખવ્યો નથી ! એ તો તૈયાર ભાણે જમવા ટેવાયલ ! પહેલો બીબાંગર પારેખ-વણીક ! બીજો પારસી. સ્થળ મુંબઈ. 18મી સદીની વીદાય-વેળા; 18મી ઓગણીસમી વચ્ચેનો સાંધ્યકાળ. બીબાં છે પણ કોઈ આખું પુસ્તક હજી મળતું નથી. બસ્સો વરસનું બીયાબાં (રણ)!

1812માં પહેલો છાપખાનો !! પહેલું પુસ્તક 1814-15માં !

આ બહેરામજી ( આ પારસી નામમાંનું ‘રામજી’ કેવું મીઠું લાગે છે, નહીં ?)-એ તો 1804માં અવસાન પામ્યા. પણ તે પહેલાં તો એમનો પુત્ર જીજીભાઈ તૈયાર થઈ ગયો હતો. એની મદદથી ફરદુનજીએ જે મુંબઈમાં કોટ વીસ્તારમાં 1812માં ‘ગુજરાતી છાપખાનો’ કાઢ્યો એમાં (1814માં ગુજરાતી પંચાંગ, બાદ કરતાં)જે પહેલી ચોપડી છાપી તે ખોરદાહ અવેસ્તાની 1815માં; અને પછી, (1808માં અંગ્રેજીમાં બહાર પડેલ રૉબર્ટ ડ્રમંડ કૃત ‘ઈલસ્ટ્રેશન ઑફ ધ ગ્રામેટીકલ પાર્ટ્સ ઑફ ધ ગુજરાતી મહરષ્ટ ઍન્ડ ઈંગ્લીશ લેન્ગ્વેજીઝ’નું અરદેશર બહેરામજી લશ્કરી કૃત ભાષાન્તર) 1822માં બહાર પડ્યું.”અંગરેજી તથા ગુજરાતી વાકાબી ઉલારી” જે ‘ગુજરાતી લોકોને અંગરેજી શીખવા શારૂ બનાવી’.( રસીક ઝવેરી : ‘મું.સ.: દોઢસો વરસની તવારીખ’/ પૃ.13)માત્ર જાણ ખાતર : આ રૉબર્ટ ડ્રમન્ડ વ્યવસાયે દાક્તર હતા. 1793ના અરસામાં મુંબઈ આવ્યા.1797માં આસીસ્ટન્ટ સર્જન નીમાયા. M.D. થયા. 1803માં સર્જન-જનરલ તરીકેની બઢતી પામ્યા. એમણે અંગ્રેજો ગુજરાતી-મરાઠી જાણે શકે માટે, એમને માટે આ પુસ્તક અંગ્રેજીમાં લખેલું.1809માં વીલાયત જતાં રસ્તામાં આગબોટમાં જ અવસાન પામ્યા. અમદાવાદ વીદ્યાસભાના ગ્રંથાલયમાં આગલાં પાનાં ફાટેલી હાલતવાળી પ્રતમાં ગ્લૉસરી શબ્દવાળું પાનું વંચાયું, તેથી ગ્રંથકારે એ નામ નોંધ્યું, પછી એ નામે ઓળખાયું ! બીજું, એ મુળ ગુજરાતીમાં નથી; ત્રીજું એનો અનુવાદ 1822નો છે.)

લીપી, કેટલી બદલાઈ ? કયા કયા નામે ઓળખાઈ ?!

આમ આ લીપી મુળ બ્રાહ્મી (ઈ.સ.પુર્વે ત્રીજી-ચોથી સદી)માંથી નવમીના અરસાની નાગરીમાં થઈ, 16મી-17મી સદીમાં ‘ગુર્જર’ બની,એમાંથી ‘વાણીયાશાઈ’ થઈને, છપાઈ–‘શાળાઈને’ આપણને મળી. ફેરફારો ઘણા થયા છે. વચમાં વર્ષો સુધી “લખાણ અંતર્ગત ‘ઈ’ અને ‘ઉ’નો પ્રયોગ જોવા મળતો નથી” એમ પ્રવીણચંદ્ર પરીખ જેવા અભ્યાસી કહે છે. ( ગુજ.સા.કોશ’-3; પૃ.233) પણ હવે આરંભના લખાન પર એક ઉડતી નજર ભેગાભેગી ફેરવી લઈએ.
=============================================================
પણ એ તો હવે આવતે સોમવારે જ ! ત્યાં સુધી આ સૌ ભાષાપ્રેમીઓની સેવાને યાદ કરતાં રહીશું !

Advertisements

3 thoughts on “ગુજરાતી લીપી અને છપાઈનો રોમાંચક ઈતીહાસ : આ આપણે જાણતાં હતાં ?!

  1. થોડુંક કંઈક ક્યાંક વાંચેલું યાદ છે પણ
    આ detailsમાં વાંચવાની મજા આવી

    અને બહેરામજીમાં ‘રામજી’ સાચે જ વ્હાલું લાગે
    આ પારસીઓ સાચે જ સાકર જેમ મીઠા……

    નહિ તો આપણે તો એ…..ય….. રામજી

    જય રામજી કી !!

    Like

  2. You may read here………….Parsi letter
    http://en.wikipedia.org/wiki/Gujarati_language

    if we can write Sanskrit in Gujarati why not Hindi??

    બીબાંમાં કોઈ બ્રાહ્મણે રસ દાખવ્યો નથી !……..

    At that time Brahmins were against simple Gujarati script.
    Now Hindi states are against it and teach us Hindi in our schools at our own expense.

    We don’t mind learning Hindi in Gujarati Script which can be Rashtra lipi in future.

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.