શબ્દકોશમાં ક્ષ, જ્ઞ, દૃ, દ્ર વગેરે ક્યાં મળશે ?

GUJARATI–ગુજરાતી નામક સાઈટ પર “માતૃભાષા” નામનું મારું એક નવું ગ્રુપ શરુ કર્યું છે જેનો હેતુ ભાષા અંગેની જાણકારી મુકવાનો છે. તેના એક ભાગ રુપે આજે શબ્દકોશમાંના કેટલાક શબ્દોના સ્થાન બાબતે લેખ મુકવાનો છે તેને અહીં પણ પ્રગટ કરું છું. આશા છે કોઈને તો તે ઉપયોગી થશે જ.  – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

શબ્દકોશમાં ડોકીયું                           – જુગલકીશોર.

ગુજરાતી જોડણીકોશમાં શબ્દને શોધવાનું અંગ્રેજી શબ્દકોશ કરતાં ઘણું અઘરું છે. અંગ્રેજીમાં તો એબીસીડી યાદ હોય તો બીજી કોઈ પણ તકલીફ લેવાની હોતી નથી. અંગ્રેજી કક્કાના બધા જ શબ્દો ક્રમ મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે. અને એ જ રીતે દરેક શબ્દ માટેના વીભાગમાંનો એકોએક શબ્દ એ જ ક્રમ મુજબ ગોઠવાયેલો હોય છે.

પરંતુ ગુજરાતીનું સાવ એવું નથી. ગુજરાતી શબ્દકોઈમાં શબ્દો શોધવા માટે બે બાબતો યાદ રાખવાની હોય છે.

એક, બારાખડી (સ્વરો) અને બીજો, કક્કો (વ્યંજનો).

આખા શબ્દકોશમાં કક્કાના દરેક શબ્દને કક્કાવાર થી સુધી વ્યંજનોના ક્રમે ગોઠવેલા હોય છે. જ્યારે દરેક મુખ્ય વીભાગમાંના દરેક શબ્દને પેટા વીભાગમાં સ્વરોના ક્રમમાં (બારાખડી) મુજબ અ,આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ સુધીના ક્રમ મુજબ ગોઠવેલા હોય છે. બારાખડીમાં છેલ્લે અનુસ્વાર આવે છે તેને દરેક અક્ષરના વીભાગમાં દરેક પેટા વીભાગને અંતે લેવામાં આવે છે. ઉદાહરણથી આને સમજીએ.

સૌથી પહેલો વીભાગ અથી શરુ થાય છે. અ વીભાગના બધા જ સ્વરોને એકી સાથે લઈ લેવામાં આવે છે, છેક ઔ સુધી. ત્યાર બાદ ક્રમ આવે છે ક નો. પછી ખ, ગ, ઘ, ચ, છ એમ છેક હ સુધીના મુખ્ય વીભાગો હોય છે.

હવે મુખ્ય વીભાગમાં પેટા વ્યવસ્થા મુજબ જોઈએ તો ત્યાં સ્વરના ક્રમે બારાખડી મુજબ શબ્દો ગોઠવાયેલા હોય છે. જેમકે ક ના મુખ્ય વીભાગમાં ક, કા, કિ, કી, એમ કૌ સુધીના શબ્દો ગોઠવેલા હોય છે.

પરંતુ અનુસ્વારને તો દરેક પેટા વીભાગમાંના સ્વરના ક્રમે અંત ભાગે મુકેલા હોય છે. જેમકે ક માં છેલ્લે કં આવે. કા માં પણ છેલ્લે કાં આવે અને કૌમાં છેલ્લે કૌં આવે. એ જ રીતે ખ,ગ,ઘ,ચ,છ, વગેરેની ગોઠવણ હોય.

એક ત્રીજી વ્યવસ્થા પણ શબ્દકોશમાં હોય છે તે પણ યાદ રાખી લેવી રહી. દરેક અક્ષરના મુખ્ય વીભાગના બધા સ્વરો પુરા થાય પછી જોડાક્ષરો મુકાવા શરુ થાય છે. જેમકે જો ક અંગેનો મુખ્ય વીભાગ હોય તો ક, કા, કિ, કી, કુથી લઈને કૌ સુધીના શબ્દો પુરા થાય ત્યાર બાદ જ જોડાક્ષરો શરુ થાય છે. દા. ત. વીભાગમાં છેલ્લો સ્વર કૌ આવે છે. તેના પછી કૌ પરના અનુસ્વારી શબ્દોમાંનો છેલ્લો શબ્દ કૌંસ આવે ને ત્યાર જ ‘ક્યમ’ શબ્દથી જોડાક્ષરો શરુ થાય છે. એ જ રીતે ખ ના મુખ્ય વીભાગમાં છેલ્લે ખૌ ઉપરનો કોઈ શબ્દ ન હોવાથી ખો શબ્દ પરનો અનુસ્વારી શબ્દ ખોંચ છેલ્લો છે અને ત્યાર બાદ જ જોડાક્ષરો શરુ થાય છે જેમકે ખોંચ પછી ખ્યાત, ખ્યાલ વગેરે.

આ બધું તો બહુ જાણીતું છે અને મોટાભાગનાને એની ખબર જ હોય છે. છતાં એક સાથે બધું મુકવાની ગણતરીએ આ વાત મુકી. પરંતુ કેટલાક શબ્દો એવા અક્ષરોથી શરુ થતા હોય છે કે તેને ક્યાં ગોતવા એની મુંઝવણ થાય. જેમકે ક્ષ, જ્ઞ, દૃ, દ્ર વગેરે. આ દરેક અક્ષરને સમજીને એનું સ્થાન યાદ રાખી લેવા જેવું છે. સૌથી પહેલાં સહેલો શબ્દ ક્ષ લઈએ.

ક્ષ અક્ષર ક + ષ = ક્ષ એમ બનેલો છે. તેથી શબ્દકોશમાં તેનું સ્થાન ક વીભાગમાં જ હોય તે સ્વાભાવીક છે. (અમે ભણતા ત્યારે કક્કામાં ક્ષ અને જ્ઞને હ, ળ પછી મુકવામાં આવતા. ળ પરથી કોઈ શબ્દો હોતા નથી તેથી હ ને કોશમાં છેલ્લો ગણાય છે. ક્ષ ને ક વીભાગમાં મુકવામાં આવે છે.

હવે જોડાક્ષરનો નીયમ યાદ કરો,તો ક વીભાગના સ્વરોના છેલ્લે કૌ પછી કૌં આવે અને ત્યાર બાદ જોડાક્ષરો શરુ થાય…

ક સાથેના જોડાક્ષરોમાં પ્રથમ ય સાથેના ક્ય, ક્યા, ક્યાં, ક્યૂ, ક્યૌં પછી ર સાથેના ક્ર, ક્રા, ક્રિ, ક્રી, ક્રુ, ક્રૂ, ક્રે, ક્રો,ક્રૌર્ય, ક્રૌંચ, પછી લ સાથેના ક્લબ, ક્લાન્ત, વગેરે પછી વ સાથેના ક્વચિત્, ક્વૉરેન્ટિન આવી ગયા પછી એટલે કે વ પછી શ આવતો હોવાથી ક + ષ મુજબ ક્ષનો વારો તે જોડાક્ષર હોવાથી આવે !!

ટુંકમાં કહીએ તો ક્ષ ને ગોતવા માટે ક્રૌં જ નહીં પણ ક્વૉરૅન્ટિન સુધી જવું પડે. આ વાત સીધી રીતે આરંભમાં જ કહી શકાઈ હોત પરંતુ આ આખો દાખડો (૧) ક નો કક્કો, (૨) ત્યાર બાદ અનુસ્વારની બારાખડી અને ત્યાર બાદ (૩) જોડાક્ષરોનો કક્કો એ બધાંને યાદ રાખવાનાં હતાં તેથી લાંબો પંથ કાપ્યો છે.

બીજા અક્ષરો જ્ઞ, દૃ અને દ્ર અંગે હવે પછી.

One thought on “શબ્દકોશમાં ક્ષ, જ્ઞ, દૃ, દ્ર વગેરે ક્યાં મળશે ?

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.