‘નિશાનચૂક માફ, નહિ માફ નીચું નિશાન !’ (પ્રજા–આંદોલન : ૩)

લક્ષ્ય અને લક્ષ–ક્ષમતા.                                                                  – જુગલકીશોર.  

લક્ષ્ય એટલે નીશાન, ટાર્ગેટ, હેતુ. લક્ષ એટલે લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે જરુરી કાળજી, જાગૃતી, ધ્યાન રાખવું કે ચૌકન્ના રહેવું તે. 

ગાંધીજીએ દેશમાં આવીને સૌ પ્રથમ કાર્ય ગોખલેજીના સુચન મુજબ દેશનો પ્રવાસ કરવાનું કર્યું. આ પ્રવાસ એ એમના આવી રહેલા આંદોલનકાર્યોના આયોજન માટેનું હોમવર્ક હતો. આ એક વરસનું દેશભરનું તેમનું પર્યટન એટલે આવનારાં આંદોલનોના આયોજન માટેની પુર્વભુમીકા ! આંદોલનો પુરા અભ્યાસ વીના કરાય નહીં તે સુચન આ પ્રવાસમાંથી આપણને સાંપડે છે. 

આંદોલનની બીજી અત્યંત મહત્ત્વની બાબત બાપુએ કહી ને કરી બતાવી તે માગણી અંગેની ચોક્ક્સાઈ સહીતની પ્રામાણીકતા. જેમની સામે આંદોલન કરવાનું છે તેમને સૌ પ્રથમ તો પોતાની વાજબી માગણીઓથી વાકેફ કરવાના હોય છે. માગણી પણ પુરતો અભ્યાસ કરીને કરવાની હોય છે. એનો ઉત્તમ દાખલો અમદાવાદના મજુરોની હડતાલમાં જોવા મળે છે. ગાંધીજીએ અમદાવાદના મીલમજુરોના પગાર નીમીત્તે હડતાલ પાડી તેની પહેલાં મોંઘવારી અંગેની સંપુર્ણ તપાસ કરાવીને, એને પુરેપુરી સમજી લઈને કેટલું મળવું જોઈએ તેની તટસ્થ ગણતરી કરી હતી. આંકડો તો યાદ નથી પણ જે રકમ નક્કી થઈ તેમાં થોડો ઉમેરો કરીને થોડી વધુ રકમની માગણી કરવાની ભલામણ કેટલાક સાથીઓએ કરી ત્યારે ગાંધીજીએ બહુ મજાની વાત કરેલી. આંદોલન કરવાનું છે તે તપાસ કરીને પછી યોગ્ય માગણીનું જ કરવાનું હોય છે. આંદોલન કે સત્યાગ્રહમાં બાંધછોડનો અર્થ આપણી જ શક્તીમાં આપણો અવીશ્વાસ ! શા માટે બાંધછોડ ? પુરી તપાસ કરીને કરાયેલી માગણી જ મુકવાની હોય અને તેટલી જ લેવાની હોય, નહીં વધુ, નહીં ઓછી. 

માગણી મુકાઈ હોય તેના કરતાં વધુ લેવું એટલે લક્ષ્ય બાબતે આપણી અપ્રામાણીકતા અને ઓછું સ્વીકારવું એટલે આપણા આત્મવીશ્વાસને અને લોકોને છેતરવા !! 

આંદોલનની પહેલાં તેના હેતુઓ નક્કી થઈ જવા જોઈએ અને પછી એ હેતુને (લક્ષ્યને) વફાદાર રહેવું જોઈએ. એને માટે આંદોલનકારીઓનું લક્ષ ચુકાવું ન જોઈએ. લક્ષ બે રીતનાં હોય. એક તો માગણી અંગેની સ્પષ્ટતા અને બીજું આંદોલનમાં કોઈ અન્ય તત્ત્વો ઘુસી જઈને આપણા લક્ષ્યને કે લક્ષને ચળાવી ન મુકે તે. આગળના લેખમાં કહેલું તેનું અહીં પુનરાવર્તન કરીને કહું તો આંદોલન કરનાર પોતે આંદોલીત ન થઈ જાય કે કોઈની શેહમાં ન આવી જાય અને પોતાનું લક્ષ કેવળ અને કેવળ નક્કી કરેલા લક્ષ્ય તરફ જ રાખે. કારણ કે આંદોલન એ કોઈ રમત નથી. એની શરુઆત કરનાર એકલદોકલ હોય પણ તેમાં જોડાનારાં હજારો ને લાખો હોય છે. વળી એનો લાભ પણ મોટા વર્ગને મળવાનો હોય છે. તેથી આંદોલનકારી વ્યક્તી પોતે આંદોલીત થઈ ન જાય તે જોવાનું રહ્યું. 

આ રીતે જોઈએ કોઈ પણ આંદોલનને પોતાનું આગવું લક્ષ્ય હોય જ. હેતુ વીના કોઈ આંદલન થાય નહીં અને થાય તો તે લગભગ તોફાનકક્ષાની જ કોઈ પ્રવૃત્તી ગણાય. શાંત જળમાં કોઈ પથરો નાખે ને જેમ કુંડાળાં થાય તેવી જ રીતે કોઈ સામુહીક પ્રવૃત્તી શરુ થઈ જાય તેમ બને. પણ એ કુંડાળાંને કોઈ પ્રવૃત્તીનું નામ આપી શકાતું નથી. 

આવાં કુંડાળાં પણ જુદીજુદી જગ્યાનાં જુદાંજુદાં હોય છે. પાણીનો જથ્થો કુવામાં, સરોવરમાં, નદીમાં અને સાગરમાં જુદીજુદી જાતનો હોય છે. કુવા ને સરોવરમાં ખાસ તો કદની જુદાઈ હોય છે, જ્યારે નદીમાંનો પાણીનો જથ્થો અને સાગરમાંનો જથ્થો અલગ ભાતનો હોય છે. નદીને તો વહેવાનું જ લક્ષ્ય હોઈ એમાં તરંગો ઉત્પન્ન કરવા જતાં કુંડાળાં થાય તેય ક્ષણીક ને તુટક તુટક હોય. એને કુંડાળાં – આંદોલન – કહેવાં હોય તોય ન કહી શકાય. સાગર તો પોતે જ સતત આંદોલીત હોય છે. એમાં પથરો નાખવાની ચેષ્ટા ચાઈલ્ડીશ જ કહેવાય. એનો કોઈ હેતુ તારવી શકાય નહીં. 

સમાજ–જળની શાંતી રામરાજ્યમાં હતી તે એક પ્રકારની અને સરમુખત્યારોના રાજ્યોમાં હોય છે તે જુદા પ્રકારની ગણવાની હોય છે. ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં તો સ્વરાજ્યની પ્રાપ્તી જ લોહીલુહાણ હતી. સ્વાતંત્ર્ય માટેની ચળવળ અહીંસક કહી શકાય તેવી ખરી પણ અહીંસાના માર્ગે મળેલી સ્વંત્રતાના આરંભે જ દેશને હીંસાનો એરુ આભડી જવાથી લોકશાહીરાજ્યનું ઉદ્ઘાટન હીંસાની રીબીન ‘કાપી’ને થયેલું ! અને ૬૪ વરસ દરમીયાન જે લોકશાહી ‘વ્યવસ્થા’ રહી તેમાં બાપુએ સેવેલી રામરાજ્યની કલ્પનામાંથી પ્રજાનું ધીમેધીમે પણ મક્કમ ગતીએ અવમુલ્યન થતું રહ્યું. લોકશાહીમાં લોકના ‘પ્રતીનીધીઓ’ સર્વોચ્ચ ગણાતા થયા. “લોકોએ જ” ઘડેલું બંધારણ સર્વોચ્ચ ગણાવાને બદલે પ્રતીનીધીઓ સર્વોચ્ચ અને સર્વેસર્વા ગણાવા માંડ્યા. આ પ્રતીનીધીઓ પોતાને તો સર્વોચ્ચ કહેવડાવી શકે નહીં તેથી લોકસભાને આગળ કરીને એની આડશે પોતે જ સર્વોચ્ચ બની રહ્યા. 

આ આખી પરીસ્થીતી પોતાને રામરાજ્ય કે લોકશાહી રાજ્ય કહેવડાવવામાંથી સદંતર ગઈ. ગરીબીને આપણો પ્રાણપ્રશ્ન ગણીને આઝાદીના આરંભથી જ એનાં કારણો ને ઉપાયો માટે સમીતીની સમીતીઓ નીમાતી જ રહી. પંચવર્ષીય યોજનાઓમાંય એને સ્થાન મળ્યું પણ ઉપાયો ફક્ત વીચારવાનો જ મુદ્દો રહ્યા…એના અમલીકરણ તરફ ધ્યાન રખાયું જ નહીં. ૨૦ મુદ્દાના કાર્યક્રમમાં ‘ગરીબી હટાવો’નો નારો ચુંટણીઓ જીતવાનો એક કારસો માત્ર બની ગયો ! ગરીબી તો આજેય જેમની તેમ છે; હા, ગરીબો હટ્યા ખરા કુપોષણ, અન્યાય કે આત્મહત્યાઓ દ્વારા ! 

ખરેખર તો ગરીબી હટાવ કરતાંય મોટી જરુરીયાત નીરક્ષરતા હટાવવાની હતી. દેશની બહુમતીને અભણ રાખીને દેશના સંચાલકોએ બહુ મોટી સફળતા લણી લીધી. આજ સુધી – સાડા છ દાયકા પછી પણ – તંદુરસ્તીથી જીવતી રહેલી આ દેશની પ્રજાની નીરક્ષરતાએ રાજકીય લાભો અંકે કરી આપ્યા છે. અભણપણું, બેકારી, હલકાં મનોરંજન, વર્ગવીગ્રહો, જ્ઞાતી ને જાતીના ભેદભાવો વગેરે બધાં જ અનીષ્ટો રાજકીય લાભો ખાટવા માટેની બારીઓ બની રહ્યાં છે. જેને આપણે ‘અનીષ્ટો’ કહીએ તે ખરેખર તો રાજકીય નેતા નામની નવી ઉભી થયેલી જ્ઞાતી માટે ફળાઉ ઝાડ છે ! આ અનીષ્ટો જે દીવસે હટશે તે દીવસ રામરાજ્યના આરંભનો હશે એવું આશ્વાસન લઈ શકાય. 

આંદોલનોની સફળતા કે નીષ્ફળતા ઘણી વાર છેતરામણી હોય છે. સફળ થયું લાગતું આંદોલન ખરેખર સફળ થયું છે કે એ માત્ર સફળતાનો વહેમ છે તેની ખબર બધાંને બધી વખત પડતી નથી !! 

અસ્તુ.

One thought on “‘નિશાનચૂક માફ, નહિ માફ નીચું નિશાન !’ (પ્રજા–આંદોલન : ૩)

  1. Respected sir
    i am shailesh jani director geetanjali college of computer science and commerce rajkot sir, we are going to publish one magazine named utkarsh from next month kindly request you to send an article on currant politicle issue for the publication we will get registration no from delhi very shortly and we will put this magazine in market
    Also guide us for the code of conduct tobe maintain for this purpose we dont have any problem to follow your guidence regardng any matter
    thanks
    yours only
    shailesh jani
    9825935475

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.