આવતી કાલનું શીક્ષણ !

કેળવણી અને શીક્ષણને કાંઈક જુદાપણું છે. જે શીક્ષણ માણસને જીવન માટે કેળવી શકતું નથી તે શીક્ષણ વાંઝીયું રહે છે તેવી મતલબનું દર્શક કહેતા. જે કામનું છે તે ભણાવાય નહીં ને ભણાવાય છે તે કામનું ન બને તેને શીક્ષણ કઈ રીતે કહેવાય ?

નાના નાના કોર્સીઝ દ્વારા યુવાનોને જીવન માટે જે જોઈએ તે અને તેટલું આપવાવાળા તાલીમવર્ગો ઠેરઠેર ચાલતા જ હોય છે. પણ એને શીક્ષણ કે કેળવણીના નામે ઓળખી શકાશે નહીં.

નઈતાલીમનો વીચાર વર્ધાસંમેલનમાં ગાંધીજીએ આપ્યો પછી સમગ્ર દેશમાં એના અનેક પ્રયોગો થયા. આજે પણ તે ચાલી જ રહ્યા છે બલકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાનાભાઈ ભટ્ટ દ્વારા સફળતાપુર્વક અમલમાં મુકાયેલા શિક્ષણના સીદ્ધાંતોને કેટલેક અંશે સ્વીકારાયા છે એમ પણ કહી શકાય.

આ નઈતાલીમ તે કેળવણીની એવી પ્રક્રીયા છે જેમાં અનીવાર્યરુપે આવતું છાત્રાલયજીવન વીદ્યાર્થીને સમગ્ર જીવનના પાઠો શીખવે છે. સમય જતાં કેળવણીનાં કાર્યોમાં, જેમ બીજે બધે બને છે તેમ નીષ્ઠાનું તત્ત્વ ઝાંખું પડતું જણાશે પણ આવા સંજોગો એક અનીવાર્ય પ્રક્રીયારુપ હોઈ તે કાયમી નબળાઈ તરીકે જોવાતા નથી.

આજે હવે જ્યારે નેટજગતમાં અનેક પ્રકારનાં સંશોધનો દ્વારા શીક્ષણના સાધન–માધ્યમરુપ વીવીધ ડાઈમેન્શનલ પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે ત્યારે અને ખાસ કરીને જ્યારે વીજાણુ ઉપકરણો હાથવગાં બની રહ્યાં છે ત્યારે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ને એનો પ્રચાર કરવાની સહેજે ઝંખના રહે. હવે વર્ગમાંનું શીક્ષણ કોમ્પ્યુટરથી પણ આગળ હથેળીમાંના મોબાઈલ ફોનના સ્ક્રીન મારફતે મળવાનું બની રહ્યું છે ત્યારે શાળાનો વર્ગરુમ અને વીદ્યાર્થીઓનો પરસ્પરનો થોડાકેય કલ્લાકોનો સંપર્ક તથા શીક્ષકો સાથેનો સન્માનનીય સંબંધ પણ બંધ થવાની ઘડીઓ ગણાવા લાગી છે !
હવે, “આપણ સૌ સાથે રહ્યાં તને સાંભરે રે ? હાજી બાળપણાની પ્રીત, મને કેમ વીસરે રે !!” આ પંક્તી વર્ગરુમથી પણ ગઈ સમજો ! હવે કોમ્પ્યુટરના પડદેથી જ સીધું ઘરે બેઠાં ભણવાનું મળી જવાનું હોઈ વર્ગરુમની અનેકાનેક ઉપયોગી બાબતો કે સંબંધોના જીવનોપયોગી તાણાવાણા રહેવાના નથી.

આધુનીકતાના પ્રચારકો વૈજ્ઞાનીક શોધોને અત્યંત મહત્ત્વ આપીઆપીને કેટલુંક સુકાં ભેળું લીલું પણ બળી જવા દેતા હોય છે. એમને સમયની જાણે કે બહુ કીંમત હોય ને બધાં ઉપકરણો વીદ્યાર્થીના સમય–શક્તીને બચાવીને જાણે કે દેશના વીકાસમાં વાળવા–વાપરવાનાં હોય તે રીતે કોમ્પ્યુટરી સાધનોની માળા જપ્યે રાખે છે. છાત્રાલયજીવનની જ જેમને કીંમત નથી તેઓને વર્ગરુમમાંથી પણ દુર થતું જતું શીક્ષણ ક્યાંથી ખટકે ?! વર્ગરુમમાં અનેક ને અકળ કારણોસર વીદ્યાર્થીઓ હાજર નથી રહેતાં તેવી ફરીયાદ હવે કાયદેસર રીતે ફરીયાદ નહીં રહે ! વીદ્યાર્થીઓ ઘરે રહીને હોમવર્ક જ નહીં પણ સમગ્ર અભ્યાસક્રમો પુરા કરી નાખશે તેમાં આ લોકોને ગૌરવ દેખાશે. પાંચ–છ કલ્લાકનો વીદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સંબંધ પણ પુરો થઈ જતાં સામાજીકતા જ નરી ગુમ થઈ જાય તો શી નવાઈ ?! આ દુરદર્શી ને દુરકર્મી ઉપકરણો વડે શીક્ષણનો સામાજીક સંદર્ભ જ જાણે કે નાશ પામવા જઈ રહ્યો છે !!

શહેરો રાક્ષસપેટા ખાઉધરા બનીને ગામડાંઓને ગળી જવા માંડ્યાં છે; ‘ભાઈએ ભાગ’થી ખેતરના થતા ટુકડાઓની માફક સંયુક્ત કુટુંબો હવે શરીરને વધુમાં વધુ ઉઘાડાં કરી મુકતાં ફેશનેબલ કપડાંની જેમ ટુંકાતાં જઈને વ્યક્તીને ઉઘાડો પાડી રહ્યાં છે ત્યારે પછી શીક્ષણનો શો વાંક ?!

આવતીકાલનું શીક્ષણ કદાચ સમાજ સાથેનો સંદર્ભ જ સપુચો કાઢી નાખે તો કશી નવાઈ ?

4 thoughts on “આવતી કાલનું શીક્ષણ !

    1. દીદી, એનો અર્થ એવો કરવાનો કે, હવે શાળામાં શીક્ષકો ભણશે અને બાળકો ભણાવશે ?! જેમણે “આવતીકાલ” જોઈ પણ નથી તેમને પગલે ચાલીને ભુતકાળ અને વર્તમાનના અનુભવોને નુકસાન થાય તો જવાબદારી કોણ લેશે ? (તમારો ભાવાર્થ સમજાયા પછી પણ આટલું લખવા પાછળના મારા ભાવાર્થ પણ તમને સમજાશે જ એની ખાત્રી છે.)

      Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.