માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

Advertisements

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.