મારી કૉમેન્ટીકાઓ (૫) કાવ્યનો મુખ્ય હેતુ આનંદ !

તા. ૦૫, ૧૨, ૦૬ના રોજ પ્રગટ થયેલા મારા લેખ “ઘટનાઓનું સર્જન-સર્જનની ઘટના” પરની ટીપ્પણીઓના સંદર્ભે મેં મુકેલી કૉમેન્ટીકા !

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ભારતીય કાવ્યમીમાંસામાં કાવ્ય અર્થાત્ સમગ્ર સર્જનાત્મક સાહીત્યના મુખ્ય હેતુ બે કહ્યા છે: 1 આનંદ અને 2 ઉપદેશ.

ઉપદેશની વાત બાજુ પર રાખીને જોઇએ તો આનંદ એ કોઇપણ ઉત્તમ રચનાનું અંતીમ પરીણામ છે. કાવ્ય કે સાહીત્યમાં નવ રસોની જે વાત આવે છે તે બધાએ રસો આપણા સ્થાયી ભાવોના પરીવર્તનમાંથી જન્મે છે. સમગ્ર માનવજીવના નવ ભાવો છે, દુનીયાને ગમે તે છેડે પણ તે સરખા જ હોય છે. સર્જક એ ભાવોને પોતાની રચના દ્વારા જગાડે છે. તેથી વાચકને મઝા પડે છે. પણ ‘મઝા’ એ કાવ્યનો હેતુ નથી.

માનવના મનમાં પડેલા ભાવોનું જ્યારે સાધારણીકરણ થાય છે ત્યારે જ કાવ્યનું લક્ષ સીધ્ધ થાય છે, કારણ કે સાધારણીકરણ થાય તો જ ભાવોનું રસમાં પ્રગટીકરણ કે પરીવર્તન થાય છે.

આ પ્રક્રીયામાંથી જ આનંદ પ્રગટે છે; પણ આ આનંદ તે દુન્યવી આનંદ નથી. જેમ કે દુ:ખ એ દુનીયાભરના લોકોનો સ્થાયીભાવ છે અને સર્જક જ્યારે કાવ્ય દ્વારા વાચકમાં રસ જગાડે છે ત્યારે તે દુ:ખ રહેતું નથી પણ કરુણ રસમાં પરીવર્તીત થયેલો આનંદ હોય છે. નહીંતર દુ:ખદ ઘટના કોઇનેય વારંવાર સાંભળવી ન ગમે ! પણ કરુણરસનું સાહીત્ય વારંવાર માણવું ગમે. આનું નામ જ ભાવના સાધારણીકરણ દ્વારા થયેલો આનંદ. અતી ઉત્તમ કોટીનું સાહીત્ય જે પરમ અને દીવ્ય આનંદ આપે છે તેને કાવ્યશાસ્ત્રમાં બ્રહ્માસ્વાદસહોદર આનંદ કહ્યો છે. આવો આનંદ જ્યારે વ્યાપી વળે અણુઅણુમાં, ત્યારે ભાવક-વાચકના બધા જ ભાવો શાંત થૈને વીગલીત થૈ જાય છે, અર્થાત ઓગળી જઈને એક જ અનુભુતી કરાવે છે: કેવળ અને કેવળ આનંદની અનુભુતી! આ આનંદાનુભુતીને જ વીગલીતવેદ્યાંતરઆનંદ કહે છે !! સાહીત્યનું આ જ લક્ષ્ય છે.

આપણું સાહીત્ય આ ક્ક્ષાના આનંદને વહેંચતું હતું એટલે જ એ શાશ્વત બન્યું બાકી તો ફટકીયા મોતી જેવું ઘણું સર્જાતું હોય છે.

મુળ લેખ “ઘટનાઓનું સર્જન-સર્જનની ઘટના” અહીં  :

https://jjkishor.wordpress.com/2006/12/05/nibandho-33/

Advertisements

4 thoughts on “મારી કૉમેન્ટીકાઓ (૫) કાવ્યનો મુખ્ય હેતુ આનંદ !

  1. “કાવ્ય અર્થાત્ સમગ્ર સર્જનાત્મક સાહીત્યના મુખ્ય હેતુ બે કહ્યા છે: 1 આનંદ અને 2 ઉપદેશ.”
    મારા મત પ્રમાણે, ૧.આનંદ ૨. સંદેશ, સર્જનાત્મક સાહિત્યને રસમય બનાવે. ઉપદેશ ભારી લાગે છે.
    કાવ્ય લખનારની એક મનોદશા અને વાંચકની એ સમયની મનોદશા પર કેવી લાગણી અનુભવાય છે તે unpredictable છે.
    સરયૂ પરીખ

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.