મારું કવીતડું ‘લય–પ્રલય’ મારી નજરે

‘લય–પ્રલય’ : મારું કવીતડું મારી દૃષ્ટીએ !

 

લય–પ્રલય

ઉંચા ઉંચા  પરવતતણી ગોદમાં સાથ રહેતાં

વૃક્ષોવેલી, નદીઝરણ સૌ પ્રાણીપક્ષી મનુષ્યો;

વ્હેંચી લેતાં  સહજ  સમસંવેદનો  ભાવપુર્ણ

‘સૌનું સૌમાં હીત’ સમજ એ શાશ્વતી રાખી હૈયે.

સૈકાજુની વણલખી પ્રણાલી ગીરી–જંગલોની,

આમન્યાને વશ સહુ રહે સાથ, શાં બાથ ભીડી !

 

ઉંચા ઉંચા પરવત સમી એષણા રાખનારા

અન્યો કેરું હીત સમજી જો જાળવી ના શકે, ને

સૈકાજુની સહજ સમ સંવેદનાના પ્રવાહો

રોકી દેવા અડીખમ બધાં ‘બંધ’ બાંધી દીયે તો –

માતા કેરી હુંફ સમી હતી ગોદ તે જાય તુટી;

ભુંસી નાખે પ્રલય; ન જુએ ન્યાયઅન્યાય કોઈ.

 

વ્હેતા રહેતા સુર મધુર જ્યાં શાંત સંવેદનાના,

રુઠે, ઉઠે ત્યંહી પ્રબળ ચીત્કાર તો  વેદનાના !

– જુગલકીશોર.

****************

ઉત્તરાખંડના પવીત્રધામ કેદારનાથની આજુબાજુ હજારો વર્ષોથી ગોઠવાયેલી પ્રાકૃતીક વ્યવસ્થામાં પર્વતો, જળપ્રવાહો અને વનરાજીને કોઈ કરતાં કોઈ તકલીફ નહોતી. સૌ સાથે રહેતાં હતાં. પણ માનવીએ ત્યાં મંદીર નીમીતે વેપારી વ્યવસ્થા (!) ઉભી કરીને જળપ્રવાહોને રોક્યા. પરીણામસ્વરુપ ભયંકર હોનારત થઈ. આ પ્રસંગે પ્રગટેલા ભાવવીચારને મંદાક્રાન્તાના લયમાં ઢાળીને “લય–પ્રલય” નામે જે કાવ્યચેષ્ટા થઈ તેને આધાર કરીને આજે આ કેટલુંક રજુ કરવા મન છે.

*****   *****   *****

શ્રી કનુભાઈ જાનીએ ક્યાંક લખ્યું છે :

“પદ્ય એ કેવળ લયની રમત કે કરામત છે જ્યારે કાવ્ય એ શબ્દની કળા છે. એ ભાવાત્મક પ્રક્રીયા છે, માત્ર બૌધીક નહીં……

“પદ્ય એ કાવ્ય નથી. પદ્ય હોય છતાં કાવ્ય (શબ્દની રમણીય અર્થવાળી કળા) ન પણ હોય. પદ્ય માત્ર તે બધું કાવ્ય નથી હોતું.” 

વાત તો સમજવા જેવી છે. થોડી વધુ વાત મારા તરફથી મુકું તો –

કાવ્યમાં ભાવ અને વીચાર બન્ને હોય છે. વીચાર તે મગજનો ને ભાવ તે હૃદય–મનનો વીષય ગણી શકાય. વીચારને શબ્દો હોય છે; ભાવને શબ્દો નથી હોતા ! અલબત્ત ભાવને વ્યક્ત કરવા માટે શબ્દોની જરુર રહે જ પણ ભાવ અનુભવવાનો વીષય છે. ભાવ જાગે ત્યારે કે અનુભવાય ત્યારે તે શબ્દોમાં હોતો નથી જ્યારે વીચારો શબ્દો સાથે જ આવતા હોય છે.

“લય–પ્રલય”માં મુખ્યત્વે વીચારનું પ્રાધ્યાન્ય જણાશે. પર્વતોમાં ફેલાયેલા પડેલા જંગલ વીસ્તારોમાં સૌ સાથે મળીને રહે છે ને એકબીજાનો ખ્યાલ રાખે છે. પણ મોટી એષણાઓ રાખનારા માનવી સૌનું હીત જાળવવાને બદલે કુદરતે નક્કી કરેલા નીયત–પ્રવાહોને અટકાવે છે/બંધ બાંધે છે ત્યારે તે જ પ્રવાહો બંધીયાર બનવાનું સહન કરી શકતા નથી ને પ્રલયરુપે બધું તોડીફોડી નાખે છે. ને જ્યાં સંવેદનાના શાંત સુરો વહેતા હતા ત્યાં ચીત્કાર પ્રગટાવી દે છે.

આ આખો વીચાર બીજા ખંડમાં તો સાવ ગદ્ય જેવો લાગશે જે કાવ્યને હાનીરુપ બની જઈ શકે છે. જુઓ એ ખંડનો અન્વય કરીએ :

ઉંચા ઉંચા પરવત સમી એષણા રાખનારા (માનવીઓ), અન્યો કેરું હીત સમજી(ને) જો જાળવી ના શકે, ને સૈકાજુની (ને) સહજ (એવી) સમ સંવેદનાના પ્રવાહો(ને) રોકી દેવા(માટે આડા) અડીખમ બધાં બંધબાંધી દીયે તો માતા કેરી હુંફ સમી (જે )ગોદ હતી તે તુટી જાય (છે.) 

આ આખો ખંડ સાવ ગદ્ય જેવો જ જણાશે ! એમાં વીચારને કનુભાઈએ કહ્યા મુજબ “શબ્દની રમણીય અર્થવાળી કળા”થી શણગારાયો નથી. રમણીય અર્થ એટલે વીચારને પણ રમણીયરુપે મુકવાની વાત ! વીચાર શુષ્ક હોઈ શકે છે પણ તેની રજુઆતમાં રમણીયતા ને કલા હોવી જોઈએ….. 

પ્રથમ ખંડમાં ભાવ પણ વીચારની સાથે વણાયેલો જોવા મળશે…ખાસ કરીને “આમન્યાને વશ સહુ રહે સાથ, શાં બાથ ભીડી !” આ પંક્તીમાં…..બીજો ખંડ આખો વીચારને જ પ્રગટ કરે છે. છેલ્લી બન્ને પંક્તીઓ

“વ્હેતા રહેતા સુર મધુર જ્યાં શાંત સંવેદનાના,

રુઠે, ઉઠે ત્યંહી પ્રબળ ચીત્કાર તો  વેદનાના !”માં વીચારની પ્રબળતા જોવા મળશે તો ભાવ પણ પ્રગટ થાય છે…..સાથે સાથે શબ્દયોજના પણ સાવ ગદ્યાળુ બનતી રહી જાય છે ને અંત્યાનુપ્રાસ વડે કંઈક શણગારાયેલી પણ જણાશે…. 

આમ તો મંદાક્રાંતા છંદનો ઉલ્લેખ મેં કર્યો નથી પણ તે છંદ આ રચનામાં લઘગુરુમાં લઈ શકાતી છુટ સીવાય શુદ્ધ સ્વરુપે યોજાયો છે. મંદાક્રાંતા છંદમાં પહેલા ચાર સળંગ ગુરુ અને પછીના પાંચ સળંગ લઘુ પર્વતો–જંગલોમાં વસતાં તોતીંગ અને નાજુક સ્વરુપનાં જીવોને અને સમસંવેદના અને સ્વાર્થ જેવા સામસામા છેડાનાં તત્ત્વોને દર્શાવવામાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. 

પ્રથમ ખંડના પ્રથમ આઠ અક્ષરોને બીજા ખંડમાં જેમના તેમ પ્રયોજ્યા છે ! પણ પછીના બે શબ્દો, અનુક્રમે તણી / સમી તથા  ગોદ / એષણા મળીને બન્ને ખંડોમાં વહેંચાયેલા વીરોધાભાસને તીવ્રતાથી પ્રગટ કરવામાં ઉપયોગી થાય છે ! માતાની ગોદ જીવોમાં જોવા મળતો ‘સંપ’ જાણે અજાણ્યે ‘સહોદર’ શબ્દનો અર્થ આપી દે છે તો એષણા માનવીનાં સમગ્ર દુ:ખોના મુળ કારણને દર્શાવીને ખાનાખરાબીનું કારણ પણ સુચવી દે છે !! બન્ને ખંડો વચ્ચે રહેલા વીરોધાભાસને પ્રગટ કરનારી આ યોજના એક બાજુ એકના એક આઠ અક્ષરોથી તો તરત જ આવતા બે વીરોધાભાસી શબ્દોની મદદ વડે તીવ્રતા ઉભી કરવામાં મદદરુપ બને છે….. 

છંદની માફક જ ચૌદ પંક્તીઓની હોવા છતાં આ રચનાને મેં સોનૅટ કહેવાનું ટાળ્યું છે ! મુ. પ્રજ્ઞાદીદીએ એનો ઉલ્લેખ કર્યો જ છે તો કહી શકું કે પ્રથમ બન્ને ખંડોમાં આવતા વીચારપલટા અને છેલ્લે બન્ને પંક્તીની ચોટને સોનૅટના મુળભુત નીયમો સાચવનારાં ગણાવી શકાય…..છતાં મેં હંમેશાં મારી રચનાઓને સાધારણ ગણાવવાનું જ રાખ્યું હોઈ એને બહુ મહત્ત્વ આપ્યું નથી. કાવ્ય પદારથ બહુ મોટી વસ્તુ છે. એને હું મારી રચનાઓની ઓળખ માટે વાપરતો નથી. (સમગ્ર રચનામાં છેલ્લી બે પંક્તીઓના પ્રાસને બાદ કરતાં કોઈ પ્રાસયોજના આ કાવ્યમાં જળવાઈ નથી તે પણ આ રચનાનું નબળું પાસુ ગણાય.) 

પરંતુ આ આખી રચનામાં મને જે સૌથી વધુ ગમ્યું છે તે કાવ્યનું શીર્ષક !! શા માટે ? સમગ્ર રચના કરતાં પણ જેને આટલું મહત્ત્વ આપું છું તેનાં કારણો શાં હોઈ શકે ? 

કોણ કહેશે ?!

 

Advertisements

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.