માત્રામેળ છંદોના કેટલાક નિયમો (૫)

               – જુગલકિશોર
નિયમ 1 : અક્ષરમેળ છંદોની માફક આ છંદોમાં અક્ષરોની ગણના કરવાની નથી હોતી. ફક્ત માત્રાઓ (લઘુ-ગુરુની સંખ્યા) જ ગણવાની હોય છે. એક પંક્તીમાં માત્રાઓ ચોક્કસ સંખ્યામાં હોવી જ જોઈએ; અક્ષરોની સંખ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
દા.ત. :   હરીગીત છંદને જોઈએ :
આ છંદની કુલ માત્રા-28 છે. યતી એટલે કે અટકવાનું -14 કે 16મી માત્રાએ હોય છે. આ છંદનું બંધારણ :
દાદાલદા દાદાલદા દાદાલદા દાદાલદા : આમાં દા એટલે ગુરુ અને લ એટલે લઘુ. હવે કુલ દા ૧૨ છે એટલે એની માત્રા થઈ ૨૪. અને લ કુલ ૪ હોઈ તેની માત્રા ૪નો સરવાળો એટલે ૨૮ માત્રાનો છંદ થયો ! હવે નીચેની પંક્તિના દા અને લ કુલ કેટલા છે તે ગણશો તો માત્રા ૨૪ થશે.
ઉદા.પંક્તી :       “આ   છંદ ને આ  વ્યાકરણ,  આ  તાલ-માત્રાઓ   થકી
                          ના કાવ્ય બનતું એમ, ભાવ, વિચાર વિણ, એ તો નકી.”
 નિયમ 2 : માત્રાઓનું સ્થાન પણ નક્કી નથી હોતું બલકે એક ગુરુની જગ્યાએ બે લઘુ કે બે લઘુની જગ્યાએ એક ગુરુ મુકી શકાય છે.
દા.ત. આ છં દ ને આ વ્યા ક ર ણ (દાદાલદા દાદાલદા ૧૪)
       દા દા લ દા દા દા  લ લ લ અહીં દાદાલદા દાદાલલલ એમ થાય છે ને ?! પણ છેલ્લા બન્ને લલને એક દા ગણી લેવાથી દાદાલદા થઈ જશે ! બીજી રીતે પણ થઈ શકે છે, જુઓ :
        બસ છંદ વળી આ લઘુગુરુ (લલ દાલ લલ દા લલલદા : કુલ માત્રા ૧૪)
ટૂંકમાં છંદના નિયમ મુજબ પંક્તિમાં નક્કી થયેલી માત્રાઓની સંખ્યા મળવી જોઈએ.
નિયમ 3 : દરેક છંદના સંધિનાં આવર્તનો (રીપીટીશન્સ) દરેક પંક્તિમાં થવાં જ જોઈએ. અક્ષરમેળમાં જેમ ગણો હોય છે તેમ જ માત્રામેળમાં સંધિ (નક્કી માત્રાઓનું ગ્રુપ) પણ નક્કી હોય છે.
સંધિના કેટલાક પ્રકારો (ગ્રુપો) :
લલદા લલદા લલદા લલદા
દાલદા દાલદા દાલદા દાલદા
દાલલદાદા દાલલદાદા
દાદા દાદા દાદા દાદા
લદાદા લદાદા લદાદા લદાદા આવાં ઘણાં ગ્રુપો હોય છે જેને યાદ રાખવાની જરૂર નથી ! એ આપોઆપ યાદ રહી જાય છે.
4] દરેક સંધિ (ગણસમુહ)માં નક્કી સ્થાન પર તાલ આવે છે. કાવ્ય વાંચતાં કે ગાતી વખતે આ તાલ રીતસરનો અનુભવાય છે. કહેવાય છે કે સંગીતના વીવીધ તાલમાંથી આ સંધિઓ જન્મ્યા છે. આ તાલ એ પણ માત્રામેળ છંદનું મહત્ત્વનું અંગ છે.
5] યતિ એ માત્રામેળ છંદોનું અનિવાર્ય અંગ નથી. એટલું જ નહીં યતિ જો આવતી હોય તો તેની પહેલાંનો અક્ષર લઘુ હોય તો ચાલે છે ! અક્ષરમેળ છંદોમાં યતિની પહેલાંનો અક્ષર ગુરુ જ હોવો જોઈએ.
6] માત્રામેળ છંદોમાં પંક્તિને અંતે આવતા પ્રાસ (અંત્યાનુપ્રાસ) જરૂરી હોય છે. એનાથી પંક્તિ પૂરી થયાની જાણ થાય છે.
7] ચાર માત્રાના સંધિ (દાદા)ને ચતુષ્કલ સંધિ કહે છે; પાંચ માત્રાના સંધિ (દાલદા)ને પંચકલ, તથા સાત માત્રાઓના સંધિ (દાલદાદા/દાદાલદા)ને સપ્તકલ સંધિ કહેવાય છે. ગઝલમાં પંચકલ અને સપ્તકલ સંધિઓનું મિશ્રણ કરીને અનેક છંદો બને છે. માત્રામેળમાં આવું જોવા મળતું નથી. અક્ષરમેળમાં તો યતિને કારણે જે ટુકડા પડે છે તે એક જાતના સંધિ જ ગણાય. અને એ દૃષ્ટિએ અક્ષરમેળ છંદોમાં પણ સંધિઓનું મિશ્રણ થયું ગણાય !
8] અક્ષરમેળ છંદોથી માત્રામેળ છંદોને અલગ પાડવા માટે અક્ષરમેળમાં માત્રાની ગણતરી ‘ગાલ’ (ગુરુ-લઘુ) શબ્દથી દર્શાવવામાં આવે છે જ્યારે માત્રામેળમાં ગુરુલઘુને ‘દાલ’ શબ્દથી દર્શાવાય છે.
Advertisements

One thought on “માત્રામેળ છંદોના કેટલાક નિયમો (૫)

  1. “દાદાલદા દાદાલદા દાદાલદા દાદાલદા : આમાં દા એટલે ગુરુ અને લ એટલે લઘુ. હવે કુલ દા ૧૨ છે એટલે એની માત્રા થઈ ૨૪. અને લ કુલ ૪ હોઈ તેની માત્રા ૪નો સરવાળો એટલે ૨૪ માત્રાનો છંદ થયો ! હવે નીચેની પંક્તિના દા અને લ કુલ કેટલા છે તે ગણશો તો માત્રા ૨૪ થશે.”

    ૨૪ નહિ, ૨૮ માત્રા….

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.