શરદપુનમના “મહારાસ” અંગે લગરીક !!

બ્રહ્મ–રાસ–લીલા                                                                                                             – જુગલકીશોર.

નરસીંહ મહેતાને શંકર ભગવાન પ્રસન્ન થયા પછી એણે ધાર્યું હોત તો ભોળાનાથ પાસે તે ઘણું માગી શક્યા હોત. પણ એણે કશું દુન્યવી માગવાને બદલે ફકત રાસલીલાનાં દર્શન માગ્યાં !

ખુદ શંકર ભગવાનનાં દર્શન પછી એને માગવાનું, આમ જોવા જઈએ તો, કાંઈ કરતાં કાંઈ બાકી રહેતું જ ન હતું. ને છતાં ભોળાનાથે કહ્યું ત્યારે એમણે કૃષ્ણલીલાના સાક્ષાત્કારરુપે રાસલીલા જોવાની માગણી કરી. (કહેવાય છે કે શંકરદાદોય હાર્યે ગ્યાતા – રાસડો જોવા !)

એવું શું હશે એ રાસલીલામાં કે આટલી મોટી વાત બની ગઈ ?

આજે શરદપુનમ છે તો ચાલ જીવ, કશુંક ફંફોસી લઈએ…મળી જાય તો લગરીક પામી લઈએ :

બ્રહ્મને થયું કે હું સાવ એકલો છું ને પાછો આકાર–રુપ–રંગ વગરનો ! આમાં નથી તો મને મજા આવતી કે નથી કોઈ મારો મહીમા જાણવા ને ગાવાવાળું. આમ ને આમ શુન્યવત્ ક્યાં સુધી ફાવે ?! કોઈ વખાણવાવાળું તો ઠીક પણ વખોડવાવાળુંય જો હોય તો કાંકેય સમય પસાર થાય. આમ “કશુંય ન હોવા”નો કોઈ અરથ ખરો ? એટલે એમને ઈચ્છા થઈ કે હાલો ‘एकोहं बहुस्याम् ’ રમીએ ! (રમવામાંય કોઈક તો જોઈએ જ !!)

ને એમ એમણે સૃષ્ટીનું સર્જન કરી કાઢ્યું.

જન્મજન્માંતરો પછી આ एकोहं बहुस्याम्નો અરથ ભુલાઈ ન જાય એટલે સમયને અનુરુપ એ વાત સમજાવવા માટે એમણે એમના એક સ્વરુપરુપ કૃષ્ણ કને રાસલીલા કરવાનો વીચાર ફુંક્યો ને એમ ગોકુળમાં રાસલીલા રચાઈ. નરસી મહેતા આ વાત જાણે એટલે એમણે શંકરદાદા પાસે આ લીલાને પ્રત્યક્ષ કરવાની બહુમુલી વાત મુકી. રાસલીલાનાં દર્શન માગીને એમણે બહુ મોટી વસ્તુ માગી લીધેલી ! આવું માગતાં આવડે એય એક મોટી વાત કહેવાય !

જોવા તો ક્યાંથી મળે એ, પણ કંઈક સમજાય તોય ગનીમત એમ માનીને થોડો દાખડો કરી જોયો એને ઉકેલવાનો. તો આ નાનકડા મગજમાં જેટલું સમજાણું, એને લાઉડ થીંકીંગ જેવું આમ જાહેરમાં મુકીને વહેંચવાથી બીજાના વીચારોય ભળે તો વધુ ફોડ પડે એમ માનીને આજે આ શારદીપુનમે કીબોર્ડ પર બેઠા છયીં. જે થાય તે ખરી !

***   ***   ***

રાસમાં અનીવાર્ય તત્ત્વ ગોળાકારનું હોય છે. ગરબામાં ગોળાકારે ફરનારાંઓની મધ્યમાં ગરબો હોય ને અન્યથા કોઈ દેવીદેવતાનો ફોટો હોય છે. મધ્યે સ્થીત દૈવીતત્ત્વની આસપાસ ફરતાં સૌ કોઈ ધાર્મીક ગીતો ગાતાં હોય.

કૃષ્ણની રાસલીલામાં આ જ વાત જરા જુદી હતી. ગોકુળમાંની ગોપીઓના આગ્રહને વશ શ્રીકૃષ્ણ રાસયોજના કરે છે. ગોપીઓમાંની કઈ ગોપીની બાજુમાં કાનજી રહેશે તે રહસ્યનો ઉકેલ કાનજીએ એવો આપેલો કે દરેક ગોપીને એમ લાગે કે તેઓ મારી સાથે જ છે, ને એટલે પોતાનાં અનેક રુપ ધારણ કરીને દરેકની સાથે પોતાને રાખેલા. આમ એક ગોપી ને એક કાનજી એવો માહોલ એમણે રચીને સૌને સમજાવી દીધેલાં !

સમગ્ર રાસનું માહાત્મ્ય આ દરેકની સાથે રહેનારા કૃષ્ણમાં ખુલતું હતું. રાસ કેટલો ચાલ્યો, કયાંકયાં ગીતો કોણેકોણે ગાયાં વગેરે બાબતોમાં ન જઈએ તોય આ યુગ્મયોજનામાં જ રાસલીલાની ઘણીખરી લીલા જોવા મળી જાય છે.

કેન્દ્રમાં કોઈને દેખાયા હોય કે નહીં, પણ ત્યાં સાક્ષાત્ કૃષ્ણ જ રહ્યા છે. રાસની સરખામણી કંઈક અંશે રથના પૈડા સાથે કરવામાં રાસને સમજવામાં મદદ મળી રહે છે. રથના પૈડામાં કેન્દ્રમાં ધરી માટેનું એક છીદ્ર અનીવાર્યપણે  હોય છે. એ છીદ્રમાં રથને જોડાયેલી ધરી હોય છે. કેદ્રમાંના આ છીદ્રની ફરતે જે વર્તુળ બને છે તે પરીઘ, કેન્દ્રની સાથે આરા દ્વારા જોડાય છે. ને એમ પરીઘ પર રહેલો ધાતુનો પાટો સીધો જ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલો રહે છે. રાસનો ગોળાકાર એ અંડાકાર બ્રહ્માંડ જ છે એવું માનવામાં તો કોઈ તકલીફ જ દેખાતી નથી.

ગોપીઓને ખબર હોય પણ ખરી ને ન પણ હોય પણ વીવેચકોએ તો સદાય કૃષ્ણને વચમાં જોયા છે. આ વચમાંનું કૃષ્ણનું હોવું જ રાસને મહારાસ બનાવનારું બની રહે છે. દરેક ગોપી સાથે રહેલા કાનજી અને વચમાં ઉભેલા કાનજીમાં દેખીતો ઝાઝો ફરક નથી. છતાં વચલા કાનજીનું કદાચ ન દેખાવું જ એક ફરક ઉભો કરનારું બને છે.

પાસેપાસે રમતાં કાન–ગોપી એ પુરુષ ને પ્રકૃતી; શીવ અને જીવ કે આત્મા અને શરીર એમ કહી શકીએ. આ દ્વૈત, આ જોડકું જે દેખાય છે એ બ્રહ્મ અને માયાથી માંડીને સ્થુળ અને સુક્ષ્મ બધે જોવા મળે છે. બ્રહ્માંડ અને બ્રહ્મથી લઈને જંતુ ને જીવતત્ત્વ સુધી એક સરખું આ જોડકું બધે સાથે ને સાથે જોવા મળે છે.

આ રાસલીલામાં ભાગીદારો અને હાજર રહેલાઓનો વીચાર કરતાં ગોપી, નરસીંહ મહેતા અને શંકર ભગવાન ત્રણ તત્ત્વો છે. (કૃષ્ણ સૌમાં કૉમન હોય તેમ મને લાગે છે. એટલે એને ગણતરીમાં લેવાનું અત્યારે તો સુઝતું નથી.) આ ત્રણ એટલે સંસારનો જીવ, જીવનો સાક્ષી અને સૌમાં રહેલું બ્રહ્મતત્ત્વ.

એને વીગતે જોઈએ તો, ગોપીનાં બે સ્વરુપ છે. એકમાં તે સામાન્ય જીવ છે ને કૃષ્ણને પણ પોતાનામાંનો જ ગોપ માને છે. પોતાને પણ સૌની જેમ જ તે ગોપ અત્યંત વહાલો છે ને તે પાછો પોતાની અડોઅડ નાચે છે તેનો ભરપુર સંતોષ છે. એ જીવરુપ ગોપી રાસના સ્થુળ આનંદમાં મસ્ત છે.

પણ જો જ્ઞાની ગોપીને જોઈએ તો તે કૃષ્ણને પોતાની ભીતરમાં અને વીશ્વસમસ્તમાં વ્યાપેલો અનુભવે છે. પોતાની બાજુમાં અને રાસના કેન્દ્રમાં એમ બન્ને બાજુ એને ઉભેલો અનુભવે છે. રાસનો રચયીતા, રાસમાં રમનારો અને રાસને આટોપનારો પણ એને માની–જાણીને સંસારનાં સ્થુળ અને દીવ્ય એમ બન્ને રુપને તે ગોપી માણે છે.

જ્યારે સાક્ષીરુપ નરસી મહેતો પોતાના સ્થુળત્વને તજીને રાસના તત્ત્વને પામી ગયેલો જણ છે. એ બધું જ એકાકાર અનુભવે છે. શરીર, જીવ અને આત્મતત્ત્વ સૌને ઘડીક નોખાં ને ઘડીક એકાકાર અનુભવતો એ છેવટ સમાધી જેવી અનુભુતી પામે છે ને ત્યારે એને પોતાના શરીરનું ભાન રહેતું નથી ને હાથને મશાલ બનાવી મુકે છે ! કહેવાય છે કે સ્થુળને બાળ્યા વગર સુક્ષ્મ મળતું નથી.

નરસી મેતાને જો આંશીક રીતેય સમજી શકાય તો પછી એને અહીં લઈ આવનાર શંકરતત્ત્વની ઝાંખી થઈ શકે ખરી. ને તો જેમ વચમાં ઉભીને વાંસળી વાતા કૃષ્ણને કેન્દ્રછીદ્ર ગણવા મન દોડે છે તેમ કેન્દ્રની ધરીરુપ સદાય અદૃષ્ય એવા શંકરને પણ – કોક કરોડોમાં એક એવા નરસી પર વરસી ગયેલા બ્રહ્મતત્ત્વને પણ કલ્પીને, આમ લાઉડ થીંકીંગરુપે મુકી શકાય ખરા ?!

 

 

 

Advertisements

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.