શ્રી રઈશ મનીઆરની એક ગઝલનો રસાસ્વાદ

‘જીવતું રાખે’ ગઝલનો રસાસ્વાદ :

– જુગલકીશોર

કિનારાઓ અલગ રહીને ઝરણને જીવતું રાખે;

અલગતા આપણી એમ જ સ્મરણને જીવતું રાખે

તળાવો મૃગજળોના જેમ રણને જીવતું રાખે,
બસ એમ જ સ્વપ્ન તારું એક જણને જીવતું રાખે.

સમયના સૂર્યનું ચાલે તો સળગાવી મૂકે સઘળું,
વ્યથાના વાદળો વાતાવરણને જીવતું રાખે.

કહો, એવી હયાતીને કોઈ તકલીફ શું આપે?
જે અંદરથી મરી જઈ આવરણ ને જીવતું રાખે.

અનાયાસે તો જીવનમાં બધું ભૂલી જ જઈએ, પણ –
પ્રયાસો વિસ્મરણના ખુદ સ્મરણ ને જીવતું રાખે.

‘રઈશ’ આ દોસ્તો તારા અધૂરા છે શિકારીઓ,
ખૂંપાવી તીર જે અડધું, હરણ ને જીવતું રાખે.

– રઈશ મનીઆર (Fb તા. ૫/૧૧/૧૮)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આજે ફેસબુક પર ભાઈ અનિલ ચાવડાના પાના ઉપર રઈશભાઈની આ રચના વાંચી. છેલ્લે તો સર્જકના જ અવાજમાં એને સાંભળવાની પણ સગવડ એમણે કરેલી છે છતાં શ્રી ઉ.જો. કહે છે તેમ કવિતા કાનની કળા હોવા છતાં મેં તો રાબેતા મુજબ ચાક્ષુષ જ રાખીને મારાં પાનાં ઉપર એ રચનાને સમજવાનો ઉપક્રમ રાખ્યો.

આ આખી રચના જીવનની કેટલીક વિશેષ સજીવતાને સમજાવે છે.

જીવ પછી તે માનવીમાં હોય કે જંતુમાં પણ એનું અસ્તીત્વ કે એનો ધબકાર જ માત્ર જીવંતપણાની સાહેદી પૂરતાં નથી. જીવંતપણું તો નિર્જીવ કહેવાતાં સ્થાનોમાં ને અતિ સૂક્ષ્મ ગણાતી બાબતોમાંય અનુભવી શકાય છે !

કાંડાની નસ તપાસીને કોઈ દાક્તર માણસને મૃત જાહેર કરી દે તે એના ક્ષેત્રની મર્યાદામાં સમાઈને રહી જતી બાબત છે પરંતુ અંદરથી ખલ્લાસ થઈ જઈનેય ઉપરનું પડ સાચવી રાખનારી હયાતિને શું કહીશું ? આ કેવળ વ્યક્તિગત જીવની વાત રહી નથી. સમાજના આખા ને આખા વર્ગો અંદરથી મુરઝાઈ જઈનેય સદીઓ સુધી સૌને સાચવી લેનારા આવરણને બચાવી લેતા હોય છે. કોઈ રાજકારણ, કોઈ (અ)ધર્મકારણ કે કોઈ અર્થકારણ પણ આ આવરણોને મારી શકતાં નથી !

અંદરથી ખાલી થઈ જવાથી એક ચીસ પણ પ્રગટતી જ રહેતી હોવી જોઈએ. એ ચીસ, એ વ્યથા પોતાની જ ઉષ્ણતાથી – દરિયાનાં પાણી જેમ વાદળરૂપ ધારણ કરી લે છે તેમ – એ બધી વિટંબણાઓ સમયની તાકાતોનેય રોકી દેનાર વાદળાં બનીને, આડશ બનીને ઊભી રહી જાય છે ! બાકી સમયનો સૂર્ય તો બધું જ ભસ્મ કરી દેવાની તાકાત ક્યાં નથી રાખતો !

વેદનામાં એકતા ઊભી કરવાની સહજ ક્ષમતા હોય છે. નબળો વર્ગ સબળાઓ કરતાં સહેલાઈથી એકતા ઊભી કરી લે છે. સમદુખિયાપણું ભાઈચારાને પ્રેરે છે, પોષે છે…..

આ પછી સર્જક કેટલીક વ્યક્તિગત વાતો મૂકે છે. એ વાતોમાં ગઝલની સહજ શબ્દશક્તિથી એમણે સૂક્ષ્મ ભાવોને પ્રગટ કર્યા છે.

બે કિનારાઓનું અલગ હોવું તે સહજ જ નહીં, અનિવાર્ય પણ હોય છે. રેલવેના બે પાટા અને નદીના બે કિનારાનું ભાગ્ય સમાંતર અંતરે રહીનેય જુદા રહેવા નિર્માયું હોય છે. મજાની વાત જ તો એ છે કે એમની જુદાઈમાં જ કશુંક જીવંત રહી શકે છે, કારણ કે  નદી સુકાય છે ત્યારે કાંઠાનું અસ્તીત્વ હોતું નથી.

અહીં મારી વાત અવળો કાન પકડીને કહેવા માગતી જણાશે. નદી કાંઠાને જીવતી રાખે છે કે કાંઠાની અલગતા નદીને જીવાડે છે ?

અહીં સર્જકની વાતમાં ઝરણ અને સ્મરણને બન્નેને સાચવ્યાં હોઈ ઝરણને આગળ કરીને કાંઠાની જુદાઈ બતાવાઈ છે ને એ જ રીતે સ્મરણોને બે વ્યક્તિઓની જુદાઈમાં જીવંત રહેતાં સૂચવાયાં છે.

બે વ્યક્તિઓ સાથે રહીનેય સમરણો વાગોળી શકે છે પણ એવે સમયે બન્નેની ‘હાજરી’ કોઈ ને કોઈ સમાધાનનું ફળ વહેંચે છે. “તને સાંભરે રે ? મને કેમ વીસરે રે ?”માં કરુણ સ્મૃતિઓને પણ એક સુખદ સમાધાન મળે છે. જ્યારે સ્મરણોને વાગોળતાં બે પાત્રો અલગ હોય છે ત્યારે સ્મરણોમાં વેદના જ ભમરાતી–ઘુમરાતી રહે છે ! બે કાંઠાઓ વચ્ચે વહેતી નદી દ્વારા કાંઠા જુદા દેખાઈ આવે છે પણ નદીની ગેરહાજરી કાંઠાનું અસ્તીત્વ જ રહેવા દેશે નહીં જ્યારે પાત્રોની જુદાઈ સ્મરણોને નવું પરિમાણ આપી બેસે છે.

આ જ વાતની સાવ અડોઅડ રહીને એક બીજી એવી જ મજાની વાત કવિ બાજુના શેરમાં બખુબી મૂકી આપે છે :

તળાવો મૃગજળોનાં જેમ રણને જીવતું રાખે,

બસ એમ જ સ્વપ્ન તારું એક જણને જીવતું રાખે.

પહેલી નજરે તો લાગે કે રણ મૃગજળોને જીવાડે કે મૃગજળોથી રણ જીવે ? પરંતુ દૂરથી દેખાતાં મૃગજળ સ્થિર નથી જણાતાં. એ જળ સજીવ જણાય છે એની દેખાતી પ્રવાહિતાથી. મૃગજળ સાવ શાંત નથી હોતાં. એની સતત થતી રહેતી લાગતી હલચલને કારણે રણને પણ એક અગતિક ગતિ મળે છે ! ને સર્જકને અહીં જે અભિપ્રેત છે તે સ્વપ્નોમાં જ જીવતું રહેતું કોઈ ‘પાત્ર’ રણની વાતને બહાને આપણી સમક્ષ થઈ જાય છે !

આ બે પંક્તિઓમાં બહુ ગમતી વાત છે તે મૃગજળો અને સ્વપ્નોની અનિશ્ચિતતાની ! મૃગજળ કાયમી નથી તો સ્વપ્ન પણ કેટલાં ક્ષણિક હોય છે ! જોકે મૃગજળ અને સ્વપ્ન બન્નેનાં ઉપાદાનો એવાં અનુક્રમે રણ અને પાત્ર (એક જણ) વચ્ચે ખાસ્સો ભેદ છે. રણ નિર્જીવ તોય સ્થાયી છે, જ્યારે પાત્ર તો જીવંત છતાં કાયમી નથી. બીજી બાજુ, રણ સ્થાયી છતાં મૃગજળોનું હોવું બધી ઋતુમાં શક્ય નથી જ્યારે પાત્ર નાશવંત હોવા છતાં સ્વપ્નોને રોકી શકાતાં નથી !!

છેલ્લા બન્ને શેરને જોઈશું તો –

અનાયાસે તો જીવનમાં બધું ભૂલી જ જઈએ, પણ –

પ્રયાસો વિસ્મરણના ખુદ સ્મરણ ને જીવતું રાખે.

‘રઈશ’ આ દોસ્તો તારા અધૂરા છે શિકારીઓ,

ખૂંપાવી તીર જે અડધું, હરણ ને જીવતું રાખે.

દોસ્તી પણ એક અજીબ દાસ્તાં છે.

દોસ્તી વણસે છે ત્યારેય પૂરેપૂરી દુશ્મની બની શકતી નથી !! કેટલીક સાત્ત્વિકતા પોતે ધારે તોય સાવ બગડી કે ગબડી શકતી નથી ! ઘણાંને જૂઠ્ઠું બોલવાનુંય પૂરેપૂરું ફાવતું નથી, ને પકડાઈ જાય છે. એક વખતનો દોસ્ત દગો રમવા જાય છે તોય કોણ જાણે કયે કારણે, પણ દગો અધૂરો રમીને પકડાઈ જાય છે ! હરણને મારવાની પૂરી જીગર ચાલતી નથી ને તીર હળવેથી મરાઈ જાય છે !! મિત્રતા મરતી મરતીય જીવતી રહે છે !

પણ આ રચનાનો એક શેર મનમાં રમી ગયો તે સ્મરણ–વિસ્મરણ–સંબંધની વાતે ! પ્રારબ્ધ માટે કહેવાયું છે ને –

“અરે પ્રારબ્ધ તો એવું, રહે તે દૂર માગે તો;

ન માગે દોડતું આવે, ન વિશ્વાસે કદી રહેજે.”

એ જ વાત બહુ અસરકારક રીતે મૂકીને કવિએ અહીં સ્મરણોને, ગમતાં બાળકોની જેવાં ગણીને, માણ્યાં છે. બહુ ગમતું બાળક હડસેલવા છતાંય આવીઆવીને વળગી જાય તેમ સ્મરણોને ધક્કો મારીને દૂર કરવા–ભૂલી જવા મથવા છતાં તે એ જ કારણો (વિસ્મરણપ્રયાસ)સર વળગતાં રહે છે. અમસ્તુ તો ભૂલી જવાનું અન્ આયાસે બની રહેતું હોય છે; ભૂલી જવા માટે મહેનત ક્યાં કરવાની હોય છે ! પણ સ્મરણો જેનું નામ ! જેમ જેમ ધકેલતાં રહો, તેમ તેમ વળગતાં જ જાય !!

પ્રસ્તુત ગઝલ એક અનાયાસ સ્મરણે રહી જનારી રચના બની રહેશે એમાં શંકા નથી ! ફેસબુક પર એને મૂકીને રઈસભાઈને સાક્ષાત્ કરી આપવા બદલ અનિલભાઈનો આભાર માનીને સર્જકને સલામ કરું છું.

તા. ૫, ૧૧, ૧૮.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સૌજન્ય : સર્જકશ્રી રઈસભાઈ મનીઆર અને શ્રી અનિલ ચાવડા

Advertisements

2 thoughts on “શ્રી રઈશ મનીઆરની એક ગઝલનો રસાસ્વાદ

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.