સર્જકનિષ્ઠા – ૧

– જુુગલકિશોર.

થોડા સમય પહેલાં મેં ફેસબુક પર પાંચ પેટાસવાલ સાથે એક સવાલ મુક્યો હતો :

 કવિની નિષ્ઠા કોના પ્રત્યે ?

૧) કાવ્યવિષય પરત્વે ?
૨) કાવ્યસ્વરૂપ પરત્વે ?
૩) વિવેચન પરત્વે ?
૪) વાચક-ભાવક પરત્વે ? કે
૫) પોતાના વિચારસ્વાતંત્ર્ય પ્રત્યે !

કેટલાક સરસ જવાબો મને મળ્યા હતા. છતાં મારા મનમાં જે કેટલુંક છે તેને લેખરૂપે આજે અહીં પ્રસ્તુત કરું છું.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સર્જકત્વ સામાન્ય રીતે બે પ્રકારે પ્રગટ થતું હોય છે.

એક કારીગરીરૂપે (ક્રાફ્ટ) અને બીજું કલારૂપે.

કડિયા, લુહાર, સોની વગેરે જે કાર્ય કરે છે તે પણ સર્જનો જ હોય છે. પણ તે કારીગરી કક્ષાનું ગણાય. કારીગરીમાં ગમે તેટલી ઝીણવટ હોય તો પણ તે કલાનું સ્થાન લઈ શકે નહીં. સાહિત્યમાં પણ સાહિત્યસ્વરૂપોના સ્થૂળ નિયમો જાળવી લેવામાત્રથી તે સાહિત્યિક કૃતિ બની જતી નથી.

સ્થાપત્ય એ મુખ્યત્વે કડિયાકામ સાથે જોડાયેલું કામ છે. પણ તેમાં કેટલીક જગ્યાએ કલાના અંશો પણ પ્રગટ થતા હોય છે. સામાન્ય સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીતમાં પણ આવા વિભાગો જોઈ શકાય છે. સામાન્ય ગીતો, રાગડા અને શાસ્ત્રીય સંગીત એમ અલગ પ્રકારે ગાયનો પ્રગટતાં હોય છે.

સુથાર દ્વારા જીવન ઉપયોગી અનેક પ્રકારનાં સાધનો બનાવવામાં આવતાં હોવા ઉપરાંત ક્યારેક તેમના દ્વારા કલાના ઉત્તમ નમૂનાઓ સર્જાય છે.

 આમ જોવા જઈએ તો ક્રાફ્ટ વર્ક અને આર્ટવર્ક એમ બે પ્રકારે સર્જનો થતાં રહે છે. ક્રાફ્ટવર્ક મહદ્ અંશે જીવનના રોજિંદા વ્યવહારોમાં જરૂરિયાત માટે હોય છે જ્યારે કલાત્મક ચીજો જીવનના કોઈ વિશેષ આનંદ માટે હોય છે.

આમ તો બધી જ કલાઓનો હેતુ ઉચ્ચ પ્રકારના આનંદની પ્રાપ્તિનો જ હોય છે.

નાટ્ય, નૃત્ય, સંગીત, શિલ્પ, ચિત્ર અને સાહિત્ય આ બધી કલાઓ છે જેનું સર્જન કોઈ સાધારણ વ્યક્તિ કરી શકતી નથી. કલાના સર્જન માટેની લાયકાત સૌ કોઈમાં નથી હોતી.

સાહિત્યના સર્જક અંગે કેટલુંક :

કાવ્યશાસ્ત્રમાં સર્જકક્ષમતા માટે બે બાબતો બતાવાઈ છે.

૧) પૂર્વજન્મના સંસ્કારોથી મળેલી સર્જનશક્તિ.

૨) અભ્યાસ દ્વારા મેળવેલી સર્જનક્ષમતા. (જોકે આમાં પણ પૂર્વજન્મના સંસ્કારોને કેટલેક અંશે કારણભૂત માનવામાં આવ્યા જ છે.) વિદ્યાભ્યાસ, ગુરુજનોની શીખ, કલા/કલાકારો સાથેની મૈત્રી અને અભ્યાસ – જેને સંગીતશાસ્ત્રમાં રિયાઝ કહે છે – વગેરે દ્વારા વ્યક્તિ આ જન્મમાં કલાક્ષેત્રે ઉચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

વિવેચનના માપદંડો દ્વારા વિવેચકો પણ સર્જકને ટપારીને ઉચ્ચ સર્જનક્ષમ બનાવી શકે છે. ગુજરાતમાં કુમાર કાર્યાલયે શ્રી બચુભાઈ રાવત દ્વારા અનેક નવસર્જકોને તૈયાર કરાયાની વાત બહુ જાણીતી છે. (અહીં, શિક્ષક–વિવેચકની પોતાની ક્ષમતા અને ઉચ્ચ લાયકાત ઉપરાંત નવસર્જકની પણ શીખ્યા બાદની ઉચ્ચ ધોરણોને અપનાવવાની તૈયારી મહત્ત્વની બની રહે છે.)

(અપૂર્ણ)

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.