સર્જકની કાવ્યવિષય પરત્વે નિષ્ઠા – ૩

– જુગલકિશોર

નોંધ : કુંભાર દ્વારા ઉત્તમ કારીગરીરૂપ એવા માટલાના ઉદાહરણ દ્વારા કેટલીક વાતો ગયા બીજા અંકમાં કરી તેથી કેટલીક ગેરસમજો થયાનું ધ્યાને આવ્યું ! એટલે કેટલીક સ્પષ્ટતા જરૂરી હોઈ ત્રીજા હપતાના આરંભે કેટલુંક એ દિશામાં –

–––––––––––––––––––

કલામાં નાટ્ય, નૃત્ય, શિલ્પ, સંગીત અને ગદ્યપદ્યમાં રચાતું સાહિત્ય વગેરે મુખ્ય છે. જ્યારે

કારીગરીમાં કુંભાર, કડિયા, સુથાર, લુહાર, દરજી વગેરે વ્યાવસાયિકો દ્વારા સર્જાતી સામગ્રી બધી આવે છે.

કુંભાર ગમે તેવું સુંદર માટલું ઘડે પણ તેને કલાકૃતિ ગણાવાશે નહીં. કોઈ પ્રદર્શનમાં ઉત્તમ માટલાં રજૂ કરવામાં આવે અને તેને ખરીદીને કોઈ પોતાના ઘરમાં સુશોભન માટે મૂકે તેથી માટલું કલાકૃતિ ગણાય નહીં.

માટી, પથ્થર વગેરે જેવી સામગ્રી (ઉપાદાન)માંથી જ્યારે શિલ્પકૃતિ તૈયાર થાય છે ત્યારે તેમાં કારીગરીથી ઉપર જઈને એક અલૌકિક આકૃતિ તૈયાર થાય છે. ઉત્તમ કક્ષાનાં મંદિરો પણ સ્થાપત્યના જ ઉત્તમ નમૂનાઓ હોઈ એનું વિશેષ મહત્ત્વ છે અને ઉત્તમ મંદિરોમાંની મૂર્તિઓ પણ કારીગરીના ઉત્તમ નમૂનારૂપે આપણને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી દે છે છતાં એ એકસરખી ડિઝાઇનોમાં ગોઠવાયેલી ચીજોને કારણે મંદિરને કલાનો નહીં પણ સ્થાપત્યનો જ નમૂનો કહી શકીશું. (કારીગરીથી તૈયાર થયેલી વસ્તુઓની કૉપી થઈ શકે પણ કોઈ એક ખાસ વિષય લઈને તૈયાર થયેલું શિલ્પ ફરીવાર બનતું નથી !)

સાહિત્યમાં નાટક, મહાકાવ્ય, ખંડકાવ્ય, ઊર્મિકાવ્ય, ગઝલ કે હાઇકુ વગેરે કાવ્યજગતની અપ્રતીમ રચનાઓ છે. એની નકલ થઈ શકતી નથી. કોઈએ રચેલી નવલિકાની ઝેરોક્સ કૉપી કાઢી શકાય પરંતુ એ નવલિકા સર્જાયા પછી એનો લેખક ખુદ એવી જ બીજી કૃતિ સર્જી શકે નહીં ! હાઇકુના ‘સ્વરૂપની નકલ’ કરીને બીજાં હાઇકુ સર્જી શકાય કારણ કે હાઇકુ એક સાહિત્ય પ્રકાર છે. એ જ પ્રકારનાં – એ જ હાઇકુ–સ્વરૂપમાં બીજાં હાઇકુ સર્જી શકાય પણ બે હાઇકુ એકસરખાં ન હોઈ શકે.

મેં નમૂનારૂપ માટલાનું ઉદાહરણ આપ્યું ત્યારે કલા–સાહિત્યના સર્જકની નિષ્ઠાને સમજવા માટે મૂકીને “કારીગર પણ પોતાના વ્યવસાયની નિષ્ઠા રાખતો હોઈ સાહિત્ય કે કલાના સર્જકે પણ પોતાના સર્જનકાર્ય માટે નિષ્ઠા રાખવી જ જોઈએ એ સમજવાનો મારો હેતુ હતો. માટલું છેવટ તો વેચવા માટે જ હોઈ કુંભારની નિષ્ઠા વ્યાવસાયિક જ હોય તે સહજ છે.

કારીગરો દ્વારા સર્જાતી સામગ્રી અને સાહિત્યકાર કે અન્ય કલાસર્જકો દ્વારા સર્જાતી રચનાઓમાં સમજણફેર થયાનું ધ્યાનમાં આવવાથી આટલી સ્પષ્ટતા જરૂરી લાગી છે.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સર્જનમાં નિષ્ઠા : વિષય પરત્વે

કારીગરીમાં વસ્તુનું મહત્ત્વ છે, વિષયનું નહીં. ઘણીખરી કારીગરીમાં તો વિષય જ હોતો નથી !

જ્યારે કાવ્ય–સાહિત્યમાં વિષયની પસંદગી, એની માંડણી, વિષયનું યોગ્ય ક્રમે પ્રાગટ્ય, રજૂ થઈ રહેલા વિષયની શૈલી, વિષયની રજૂઆતને કોઈ પણ જાતના પ્રયાસ વિના એકદમ સહજતાથી આકર્ષક બનાવી મૂકતા શબ્દાલંકારો અને અર્થાલંકારો ઉપરાંત બીજાં કેટલાંક સૂક્ષ્મ તત્ત્વો મહત્ત્વનો જ નહીં પણ અ–નિવાર્ય ભાગ ભજવે છે. આ બધાં તત્ત્વો, કાવ્ય–સાહિત્યનાં સૂક્ષ્મ અંગો છે જેને એક વાર એક વિષય પર પ્રયોજ્યા પછી એ જ પ્રમાણે બીજીવાર પ્રયોજી શકાતાં નથી !!

સાહિત્યનો વિષય, એનો પ્રકાર, એનો વ્યાપ વગેરેને આધારે સાહિત્યનું સ્વરૂપ ગોઠવાઈ જતું હોય છે.

નવલકથાનો વ્યાપ નવલિકામાં ઝીલી શકાતો નથી. નવલકથા વિષય સાથે સંકળાયેલાં પાત્રો, એને જ કારણે ઊભા થતાં રહેતા પ્રસંગોને કારણે વિસ્તૃત બની રહે છે જ્યારે નવલિકા–વાર્તા તો ભલે લાંબી હોય પણ તે કોઈ એક જ વિષય–કેન્દ્ર પ્રત્યે ગુંથાય છે.

ઊર્મિકાવ્ય કોઈ એક ભાવને આધાર રાખીને કેટલાક અન્ય સૂક્ષ્મભાવોને સાથે ગુંથતું કાવ્ય છે જ્યારે ખંડકાવ્યમાં એક જ વિષય હોવા છતાં વાર્તાતત્ત્વ પણ તેમાં હોવાથી એનું ભાવજગત પાત્રો–પ્રસંગોને પણ સાંકળી લે છે.

ગઝલમાં આવું નથી. એક જ વિષય પર ટકી રહેતી ગઝલોને બાદ કરતાં ગઝલોમાં વિષયનો કોઈ એક તંતુ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. કાફિયે કાફિયે અલગ વિષય એમાં પ્રગટતા રહે છે. સિદ્ધહસ્ત ન હોય તેવા ગઝલસર્જકોમાં કાવ્યવિષય ફંગોળાતો અનુભવાય છે !!

સર્જકની કાવ્યનિષ્ઠામાં રચનાઓમાંનો મુખ્ય વિષય કેટલો ને કેવો સચવાયો છે ? કેવી રીતે તે વિષય પ્રસ્ફુટ થયો છે ? વિષયને અનુરૂપ કાવ્યનાં અંગો–તત્ત્વોની યોજના થઈ છે કે પછી પેરેગ્રાફ વગરનાં લાંબાં લખાણોની માફક સાહિત્યસર્જનમાં પણ કાવ્યતત્ત્વોને ઠઠાડી દેવાયાં છે ?

આ બધું સાહિત્યનાં ઉચ્ચ ધોરણોને માટે પૂછવાનું હોય છે. સર્જકની કાવ્ય–સાહિત્યનિષ્ઠાના માપદંડોમાં વિષય પરત્વેની પ્રામાણિકતા ચૂકવાની હોતી નથી.

અસ્તુ.

(ક્રમશ: સર્જકની નિષ્ઠા–૪)    

One thought on “સર્જકની કાવ્યવિષય પરત્વે નિષ્ઠા – ૩

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.