સર્જકની સર્જકની કાવ્યવિષય પરત્વે નિષ્ઠા – ૩/a

વિષય તો બધી જ કલાઓમાં હોય છે. નાટ્ય, મહાકાવ્ય ને નવલકથા જેવા વિસ્તાર ધરાવતા સ્વરૂપોથી લઈને નાનામાં નાની કૃતિમાં કોઈ ને કોઈ વિષય–વસ્તુ, સબ્જેક્ટ–થીમનું હોવું સ્વાભાવિક છે. ઊર્મિકાવ્યોમાં પણ ભલે વિચારતત્ત્વનો અભાવ હોય પરંતુ કોઈ વિષય તો હોવાનો જ.

બીજી રીતે કહીએ તો સર્જક પોતાની કૃતિ (પછી તે નાટ્ય હોય કે શિલ્પ હોય, કે ચિત્ર કે નૃત્ય) દ્વારા જે કાંઈ કહેવા માગે છે તેને જ આપણે વિષય–વસ્તુ કહીને કામ ચલાવીશું.

ઘણી વાર એવું બને છે કે કોઈ લેખ આપણી સમક્ષ રજૂ થયો હોય પણ તે લખાણ એકધારું, ફકરો પાડ્યા વિનાનું ચીતરી માર્યું હોય ત્યારે વાચકને પૂરો સંદેશો મળતો નથી ! કોઈ પણ લખાણ, તે પછી ગદ્ય હોય કે પદ્ય, પણ તેમાંના વિષયને બરાબર વાચક સમક્ષ પૂરો પ્રગટ થવા દેવો હોય તો એને મૂળતત્ત્વના અલગ અલગ તબક્કે ફકરો પાડીને (પદ્યમાં અલગ કડી કે કંડિકારૂપે) જુદું પાડવું જોઈએ.

ફકરા પાડ્યા વિનાનાં લખાણોમાં વિષય–વસ્તુ જોઈએ તેટલા પ્રમાણમાં સ્ફુટ – પ્રગટ થઈ ન શકે. વાચક કોઈ તારણ પણ કાઢી ન શકે. તે વાત વિષયપ્રાગટ્ય માટે કહી.

સૉનેટમાં તો ભાવ કે વિચારના સ્પષ્ટ ભાગ પાડવાનું અનિવાર્ય હોય છે ! જૂની પ્રણાલી પ્રમાણે સૉનેટના આઠ અને છ પંક્તિઓના બે ભાગ પાડવા જ જોઈએ જેના દ્વારા ભાવ કે વિચારનો પલટો સ્પષ્ટ જોઈ શકાય. શેક્સ્પીરીઅન સૉનેટમાં ૪–૪–૪–૨ એવા ખંડો કે એવી કંડિકાઓ પાડવામાં આવે છે. આ વસ્તુ બતાવે છે કે વિષય પરત્વે સર્જકની જવાબદારી (આપણે એને નિષ્ઠા કહીશું) કેટલી હોય છે. ઉમાશંકરભાઈએ તો આ અંગે જે વાત કહી છે તે બીજી અનેક રીતે પણ આપણને ઉપયોગી હોઈ એને અહીં મૂકું…..

સૉનેટના કથયિતવ્ય (આપણે માટે અહીં ‘વિષય’)માં પોતામાં જ કંઈક વળાંક, મરોડ, ઊથલો, પલટો, ગુલાંટ જેવું હોય છે. એની ગેરહાજરીમાં કોઈ પણ કાવ્યકૃતિ સૉનેટ નામ માટે અધિકારી નથી….આવો સ્થૂળ કે સૂક્ષ્મ પલટો, જ્યાં ન હોય ત્યાં સૉનેટરચના સંભવી ન શકે….

સૉનેટને અંતે વિચારતરંગના વિલયને બદલે કોક વાર પ્રચંડ પછડાટ પણ હોય છે. તો પણ ઉપરના સાદૃશ્યનિરૂપણમાં સૉનેટરચનાના એક અત્યંત આવશ્યક એવા તત્ત્વ ઉપર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, અને એ તત્ત્વ તે તરંગની ગતિમાં પલટો, એટલે કે વિચાર કે ઊર્મિના નિરૂપણમાં વળાંક….

વિષયની સળંગસૂત્રતા કોઈ પણ લખાણમાં હોવી જરૂરી ગણાય. વિચાર કે ભાવને આડેધડ ફંગોળાય નહીં. સર્જક પોતે શું કહેવા માગે છે તેની તેને તો ખબર જ હોય છે પણ વાચક ગુંચવાઈ જાય એટલી હદે અસ્પષ્ટતા કે ક્લિષ્ટતા હોય ત્યારે તે કૃતિનું પ્રત્યાયન બરાબર થતું નથી.

ગદ્યલખાણોમાં તો મારી હંમેશની ફરિયાદ રહી છે કે ઘણા લેખકોનાં લખાણોમાં ફકરા પાડેલા હોતા નથી !! એવામાં વાચકે શું સમજવું ?! ઘણા પદ્યસર્જકમિત્રોને હું એમની કૃતિ માટે કહેતો રહ્યો છું કે તમારી કૃતિનો અન્વય કરીને જાતે જ તપાસી જુઓ કે તમારી રચનામાંનો વિષય સળંગસૂત્ર રહ્યો છે કે પછી ફંગોળાતો રહ્યો છે. અન્વય કરવાથી આ વાત બહુ સરળતાથી સમજી શકાય છે. મારા કેટલાક જ મિત્રોએ મને આ બાબતે સાથ આપ્યો છે.

એટલે સાહિત્યમાં વિષય પરત્વે સર્જકની નિષ્ઠા અંગે આજ પૂરતું આટલું બસ માનું છું. વિષય બાબતના આ લખાણમાં મારા વિચારો પણ ઉપરછલ્લા જ ગણું છું. આ એક પ્રકારનું લાઉડ થિંકિગ માનીને આગળ અન્ય બાબતે જઈશું.

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.