સાર્થશબ્દ : ૪ (શબ્દની અ–શક્તિ !)

શબ્દ સાર્થ તો હોય છે પણ સાર્થક હોય છે ખરો ?

શબ્દની સાથે અર્થ જોડાયેલો હોય એટલે સાર્થ તો ખરો પણ એ શબ્દ એના હેતુ મુજબ પ્રત્યાયન (કૉમ્યુનિકેશન) કરી શક્યો છે ખરો ? કોઈ પણ શબ્દ યોગ્ય જગ્યાએ યોગ્ય રીતે ન પહોંચે તો એને સાર્થક ગણાય ખરો ? શબ્દની સાર્થકતા એના અર્થનું પ્રત્યાયન કરવામાં છે તેથી આ સવાલનું મહત્ત્વ રહે છે.

શબ્દના અર્થને સામી જગ્યાએ યોગ્ય રીતે પહોંચાડવા માટેનાં બે મુખ્ય રસ્તા–માધ્યમો છે : લિપિ અને ધ્વનિ. શબ્દ (અક્ષરોનો સમૂહ) વાંચીને અને સાંભળીને સમજી શકાય છે; એનો અર્થ પામી શકાય છે.

પણ એક ત્રીજું માધ્યમ પણ છે શબ્દના અર્થને ગંતવ્યે પહોંચાડવા માટેનું; અને તે છે અભિનય. કેટલાક ટૂંકા સંદેશાઓ અભિનય (હાથની મુદ્રાઓ કે મોંના ભાવ) દ્વારા સામી વ્યક્તિને પહોંચાડી શકાય છે. જેમ કે ‘જાવ’, ‘આવો’, ‘શું કામ છે ?’ વગેરે બાબતોને મુદ્રા કે હાવભાવથી સમજાવી શકાય છે. (અભિનય, શિલ્પ કે સંગીત, ચિત્ર વગેરે કલામાધ્યમોથી પૂરેપૂરો સંદેશ પહોંચી જ જાય છે તે વાત સાચી માની શકાય નહીં !) એમ તો, જોકે, બોલાયેલો કે લખાયેલો શબ્દ પણ પૂરેપૂરો સામે કાંઠે પહોંચશે જ એનું ક્યાં નક્કી હોય છે !!

લગભગ પૂરપૂરો સંદેશો પહોચાડવા માટે તો લિપિ અને એ જ ઉચ્ચારોના ધ્વનિ જ સૌથી વધુ સફળ રહેતા હોય છે – રહી શકતા હોય છે.

પ્રત્યાયન એક માનવીથી બીજા માનવી સુધી શક્ય છે પણ તેમાં શરત એ જ રહે છે કે તે બન્ને જણાં ઉચ્ચારો અને લિપિ એકબીજાની સમજતા હોય. આવું શક્ય ન હોય ત્યાં અભિનય (એટલે કે હાવભાવ અને મુદ્રાઓ) મદદે આવે છે.

મુદ્દો તો એ પણ છે જ કે માનવી–માનવી વચ્ચેનું પ્રત્યાયન શક્ય છે તે જ રીતે માનવીનું પશુ–પંખી સાથેનું પણ કેટલુંક શક્ય છે. બલકે હોવું તો માનવી અને વનસ્પતિ વચ્ચે પણ ઘટે. કારણ કે એવું કહેવાય છે કે વનસ્પતિ માનવભાવને સમજી શકવા કંઈક અંશે સમર્થ છે. છતાં તે વળતાં, જવાબમાં પોતાનો ભાવ પ્રગટ કરી ન શકે તેથી તેને પ્રત્યાયન કહેવાય નહીં.

માનવી શબ્દાર્થ દ્વારા મુખ્યત્વે બે બાબત કૉમ્યુનિકેટ કરે છે : પોતાના ભાવો અને પોતાના વિચારો. આ બન્ને અનુક્રમે મન અને બુદ્ધિના વિષયો ગણાય. બીજી રીતે જોઈએ તો ભાવને શબ્દો હોતા નથી ને વિચારને શબ્દો હોય છે ! તેથી ભાવને વિચારની માફક સરળતાથી સામે પહોંચાડી શકાતા નથી કારણ કે તેને વ્યક્ત થવા માટે શબ્દરૂપ લેવું પડે છે. અને આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મૂળ ભાવ શબ્દની કોઈ ને કોઈ નબળાઈ કે અ–શક્તિને કારણે પૂરો વ્યક્ત થઈ શકતો નથી.

સર્જક કહેવા માગતો હોય તે બધું શબ્દ દ્વારા પ્રગટ કરી શકતો નથી તેનું કારણ ભાવની સૂક્ષ્મતા સામે શબ્દની સ્થૂળતા છે. જનકપુરીના બગીચામાં રામ અને સીતાને ભેગાં કર્યાં છે પણ રામનું વર્ણન સીતા કરી શકતી નથી તેનું કારણ તુલસીદાસે સરસ આપ્યું છે :

“ગિરા અનયન, નયન બિનું બાની !!”

રામનું વર્ણન કરવાની શક્તિ જીભ (વાણી) પાસે છે પણ તેણે જોયું  નથી, અને જેણે જોયું છે તે આંખ પાસે વાણી નથી !!

આ જ બાબત કવિને કનડતી હોય છે ! કહેવું તો ઘણું છે પણ એને માટે જરૂરી શબ્દશક્તિ નથી. શબ્દો તો કોશમાં ઘણા છે પણ એને સુપેરે પ્રયોજવાની શક્તિ (આવડત), ક્યારેક ધીરજ, ક્યારેક દાનત હોતી નથી !

અસ્તુ.

– જુગલકિશોર

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.