સાર્થશબ્દ : ૫ (બે મીઠી ગાળો)

શબ્દકોશ પણ ક્યારેક ઉત્સવ બની રહે છે.

કોઈ એક શબ્દને સમજવા કોશના પાનાં મથીએ (મંથન કરવું શબ્દને મથવું શબ્દના અનેક અર્થો સાથે જોડીશું તો બીજો ખજાનો હાથ લાગી જશે હો !) ત્યાં એનો કોઈ સંબંધી શબ્દ આપણને લલચાવે. આપણે એનું પાનું ખોલીને બેસીએ એટલે એના અર્થતરંગો ઊભા થઈ જાય અને પછી તો સમય ક્યાં ગયો ખ્યાલ જ રહે !

જુઓ ને, કાલે એક દેશી ને મધુરી ગાળને માટે કોશનું પાનું ફંફોસ્યું તો ક્યાં ના ક્યાં જઈ ચડાયું ?!

એ ગાળ સામાન્ય રીતે વહાલથી અપાતી ગાળ છે. કોઈ છોકરું કાલું થાય ને મોટીબહેન કે બાની કને લટુડાપટુડા કરે ત્યારે મા કહેશે, “ઘેલ હાગરો થા મા !” (આ જ ગાળને વધુ તીવ્રતા તો ત્યારે મળે જ્યારે એ ગાળ છોકરાને બદલે એની માને લાગુ પાડવાની હોય : ઘેલ હાગરીનો થા મા.)

શું છે આ ઘેલહાગરાપણું ?

ઘેલ શબ્દ ઘેલું એટલે કે ગાંડું પરથી આવ્યો. કોઈને ‘ઘેલો’ કહેવાથી સંતોષ ન થાય ત્યારે ઘેલછાની કૉન્ટિટી – જથ્થો વધારી દેવો પડે ! હવે જથ્થાવાચક શબ્દ માટે દુનિયામાં સૌથી લાયક, મોટો શબ્દ દરિયો છે ! “ગાંડપણનો દરિયો” કાંઈ જામે નહીં એટલે દરિયાનો વૈકલ્પિક શબ્દ ‘સાગર’ લીધો : ઘેલસા*ગરો !!

વહાલપની ગાંડાઈને ‘જોખવા’ માટે આ ‘ઘેલહાગરો’ શબ્દનું ‘વજનિયું’ બરાબર માપનું હોય એમ નથી લાગતું ?! (‘જોખવું’ શબ્દ અહીં કેમ યાદ આવ્યો, એવું મને ન પૂછશો પાછા….ગાળ તો જોખીજોખીને જ અપાતી હોય છે ને !)

વાત નીકળી છે મીઠડી ગાળોની, તો હાલોને થોડી…ક બીજી કેટલીક ચોપડાવી** દઈએ :

માતાનો વહાલો છોકરો તોફાન કરે ત્યારે માતા દ્વારા અવારનવાર વાપરી બેસાતો શબ્દ છે, “મારા રોયા !”

કોઈને માટે રોવાની વાત હોય ત્યારે કોઈનું મરણ પણ અભિપ્રેત ગણાય ! કોણ કોને રોવાનું છે તે સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે મારા રોયા એમ કોઈ કહે ત્યારે મનમાં દર્દ થાય ! એક મા પોતાના પ્રાણપ્રિય બાળકને માટે આવો શબ્દ પ્રયોજે ત્યારે થવો જોઈતો સવાલ મનેય થયેલો એટલે મોટીબહેનને મારી કિશોરાવસ્થામાં મેં પૂછી જ નાખેલું, કે મા એના બાળકને માટે આવું કેમ ઇચ્છતી હશે ? બાળકને માટે પોતાને રડવું પડે એવી ગાળ તો શાપ કહેવાય ને ?!

ત્યારે મને જવાબ મળેલો કે આ શાપ નથી પણ માતાનું વહાલ છે ! માતા બાળકના મરણ માટે નહીં પણ પોતાના મરણને કારણે બાળકના રોવાની વાત કહે છે !! એટલે ‘મારા દ્વારા રોવાયેલા’ એમ નહીં પરંતુ ‘મારા માટે રોવાયેલા’ એવો અર્થ લેવાનો છે !! અર્થાત માતાના મરણ પાછળ રડીને માતા પ્રત્યેના પ્રેમને પ્રગટ કરતો દીકરો એમ ધારી લઈને, ભવિષ્યે પણ દીકરો માતાને માટે લાગણીભર્યો જ હશે – પત્નીથકો થયો હશે તો પણ !!

નોંધ : આ ‘રોયો’ વચ્ચે ન આવ્યો હોત તો મારે તો પેલી ઘેલહાગરી શબ્દલહરી આગળ વધારવી હતી ! પણ જવા દો, એ હાગર–મંથન હવે પછી ચાલુ કરીશું. શબ્દકોશના નાનકડા સાગરનાં પાનાંમાં ‘મથતાં રહેવા’ની એક મજા હોય છે. આ તો એક મોજું ઉછાળી જોયું…..મારા વાચકો એને આધારે પ્રતિઉછાળ / ‘આફ્ટરશોખ’ આપે છે કે નહીં તે જોવાનું રહે છે !!

અસ્તુ.

– જુગલકિશોર

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

*હવે, ગુજરાતીમાં ખૂબ જ વપરાતો ઉચ્ચાર જે સ અને હની વચમાં આવે છે તેને માટે આપણે ત્યાં લિપિચિહ્ન ન હોવાથી હ અથવા સ વાપરીને કામ ચલાવવું પડે છે……જોકે શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથા ‘અકુપાર’માં લેખકે સની સાથે એક બિંદી મુકાવીને આ વચેટ ઉચ્ચારને લિપિ આપવાનો સફળ પ્રયત્ન કરીને કાઠિયાવાડી તથા સુરતી બોલીમાં અત્યંત વપરાતા એ ઉચ્ચારને યોગ્ય ન્યાય આપ્યો છે.

**ચોપડવું ક્રિયાપદને મેં ભલે ખોટી રીતે, પણ “ચોપડામાં ચીતરવું”રૂપે લઈને લેખરૂપી ચોપડીએ ચોટાડવું – ચોપડીએ ચડાવી દેવું – એવો મારા ખીસાનો અર્થ લીધો છે.  

One thought on “સાર્થશબ્દ : ૫ (બે મીઠી ગાળો)

  1. મીઠી ગાળો સાથે મારા મામી, કવિ નાથાલાલ દવેના પત્નીની મીઠી યાદ આવી ગઈ. મારા રોયા સાથે મારા પીટ્યા પણ સાંભળવા મળતી.
    એક બપોરે તડકામાં મુનિભાઈ હોકી લઈ રમવા નીકળતા હતા ત્યારે મારા બાએ કહ્યું, “ક્યાં તારા દાદાનો ડાબલો દાટ્યો છે કે ઓલાવા હાલ્યો!!!”
    સરયૂ મહેતા-પરીખ

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.