“વેળાના વાયરા”નો રસાસ્વાદ

 મૂળ રે વછોયાં અમે ઝાડવાં,
ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન;
વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી,
કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન;
વેળાના વાયા રે વેરી વાયરા.....
              અરવિંદ બારોટ.

– જુગલકીશોર

અરવિંદભાઈની રચનાઓમાં એમનો ભજનો સાથેનો લાંબો અનુભવ પ્રગટતો દેખાય છે. એમની રચનાઓમાં ઉડીને આંખે વળગતી બાબતોમાં –

૧) સાદા પણ તળપદા (અને એટલે જ કદાચ) બળુકા શબ્દો (વછોયાં, વિહોણાં, રૂંધાણાં, વેળા…),

૨) વાચકને ગાવા પ્રેરે તેવો લય,

૩) ભાવને પ્રગટ કરવા પ્રયોજાયેલા શબ્દોની સાર્થકતા અને મને સૌથી વધુ ગમતી વાત તે –

૪) રચનામાંના ભાવને વ્યક્ત કરવા માટેની સહજ ગોઠવણી ! એમની રચનાઓમાં ભાવપ્રાગટ્ય ચોક્કસ ક્રમે થાય છે જે રચનાને શીથીલ થવા દેતું નથી. (સામાન્ય શીખાઉ એટલે કે રચનાના સ્વરુપ પ્રત્યે અજાણ રહીને લખાણને પ્રગટ કરી દેતા રચનાકારોમાં કેટલીક સ્વરુપગત શીથીલતા જોવા મળતી હોય છે.)  

ઉપરોક્ત રચના એક મુક્તક છે. એનો ઢાળ ભજનનો છે. એનો ભાવ નિરાશાનો છે; (છતાં કોઈ ફરીયાદ આ પંક્તીઓમાં નથી.)

આ કાવ્યની રજુઆત કરનાર કોઈ એક વ્યક્તી નથી; ‘અમે’ એ આખી રચનાનામાંના કર્તાઓ છે, કહો કે આ એક સમુહગાન છે, નીરાશાનું, વીષાદનું.

મુળથી છુટાં પડી ગયેલાં ઝાડ, ડાળ વીનાનાં થઈ ગયેલાં પાન જેવી સ્થીતીમાં આવી પડેલાંઓની આ વાત છે. આ કોઈ દલીતોની એકલાની વાત નથી. સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરાના દાઝેલાંઓની એકલાની આ વાત નથી.

વેળાના, સમયના ઝંઝાવાતમાં સપડાઈને, વખતના ને વખાના માર્યાં જુદા પડી ગયેલાં, વીખુટાઈ ગયેલાં (ને છોડી દેવાયેલાં પણ ખરાં જ) એવાં તત્ત્વોની આ વાત છે. સર્જકે આ મુક્તકના નાનકડા કદમાં પણ ભાવને એવો ઘુંટ્યો છે કે એમાં રહેલો વીચાર મુખરીત થતો નથી ને તોય ભાવકને વીચારતો કરી મુકવા પ્રેરે છે.

પ્રથમ બે પંક્તીઓમાં વૃક્ષના પ્રતીકને આગળ કર્યું છે. નીરાશા–વીષાદના કારણરુપ “વેળાના વેરી વાયરા”ને છેલ્લે મુકીને સર્જકે કોઈના ઉપર જાણે કે દોષારોપણ કરવાનું ટાળ્યું છે ! ઝાડને મુળથી વછોયું કહ્યું અને પાનને પીળું કહીને “ડાળ વીનાનાં” છતાં વખતનાં માર્યાં કહીને પ્રથમમાં સમયના ઝંઝાવાતને અને બીજામાં સમયના વહેણને કારણરુપ ગણ્યું છે !

પછીની પંક્તીઓમાં સુર બદલાયો છે. 

“વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી” અને “કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન” – આ પંક્તીઓ દ્વારા જીભ અને ગાનને આગળ કરીને વ્યક્તીના શરીરરુપી સામાજીક અંગનાં બે ઉપકરણોની અસહાયતા વર્ણવી છે ! સમાજનું એક અંગ એવી કોઈ પણ વ્યક્તી પોતાનું અસ્તીત્વ જીભ અને કંઠ દ્વારા પ્રગટ કરે છે. સમાજને પોતાની કોઈ ફરીયાદ કે પોતાનો કોઈ જીવનઆનંદ વ્યક્ત કરવા માટે જીભ અને કંઠનો સહારો હોય છે. અહીં જીભને વેણ એટલે કે બોલ વગરની બતાવીને ફરીયાદ પણ ન કરી શકવાની મજબુરી બતાવી છે તો પોતાના જીવનમાં હોવો જોઈતો આનંદ વ્યક્ત કરવા માટેનાં ગાણાંને કંઠમાં જ અટકી ગયાની વાત કહીને જીવનના અલભ્ય લાભરુપ ગાનને કંઠ સુધી આવીને – મન મારીને અટકી પડેલું દર્શાવ્યું છે !!

અહીં સહેજે જ વાચકને આપણી સામાજીક (અ)વ્યવસ્થા કે રાજકીય અન્યાયનો અણસાર આવે આવે ત્યાં જ સર્જકે અંતીમ પંક્તીમાં આ બધી વેદનાને ‘વેળાના વાયા એવા વેરી વાયરા’થી સર્જાએલી બતાવીને ‘વેળા’ અને એના વેરી ઝંઝાવાતને કારણભુત બનાવી દીધાં છે !

‘અમે’ શબ્દથી સમાજના વીષાદથી ઘેરાયેલા એવા એક વર્ગની વેદનાને વાચા આપતું આ મુક્તક કેટલું ભાવસભર છે ! ગણીગાંઠી પાંચ જ પંક્તીઓમાં સર્જકે જે પ્રગટ કર્યું છે તે મહાનીબંધમાં પણ ન સમાવી શકાય એવું છે. (કાવ્યપદારથ એ સાહીત્યનું કોઈ સાધારણ સ્વરુપ નથી તે વાત અહીં સીધી સમજાઈ જાય છે. ગમે તેવાં, વીચારનાં કે ભાવનાં ગતકડાં ગોઠવી દેવાથી આ પદારથ સીદ્ધ થતો નથી. કાવ્યનું સર્જન સાધના માગી લે છે. તે વાત આ નાનકડું મુક્તક આપણને સમજાવે છે.)

હવે જોઈએ કેટલીક બાહ્ય બાબતો.

સર્જકે આ કાવ્યમાં વ્યક્તીને સમાજથી કપાઈ ગયેલો બતાવવા માટે જે વીશેષણો વાપર્યાં છે તે જુઓ : ચાર પંક્તીમાં એકના એક વીશેષણને બદલે દરેક માટે અલગ અને બહુ ભારજલો શબ્દ પ્રયોજ્યો છે !

મુળથી ‘વિછોયાં’, ડાળ ‘વિનાનાં’, વેણ ‘વિહોણી’ અને કંઠમાં ‘રૂંધાણાં’–રૂંધાયેલાં…..(રૂંધાણા શબ્દ અહીં ક્રીયાપદ નથી.)  

પાંચ પંક્તીની આ રચનામાં, પાંચેયમાં, તેમણે વર્ણનાં આવર્તનો બતાવ્યાં છે.

 ‘ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન’માં ‘પ’; ‘વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી’માં વ અને જ–ઝ; ‘કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન’માં ગ તથા ‘વેળાના વાયા રે વેરી વાયરા…..’માં તો પંક્તીના બધા ચારેય શબ્દોમાં વનું જ વર્ચસ્વ !!

એક ઝીણી વીગત પણ નોંધવા રેખી છે !

સામાન્ય રીતે ગાનસ્વરુપ (ગીત)માં ત્રણ પંક્તીઓની એક કડી હોય છે. આમાંની પ્રથમ કડીને વચ્ચે વીરામ આપીને પંક્તીના બે ભાગ કરવામાં આવે છે. (છંદમાં એને યતિ કહે છે.) આ રીતે બે પંક્તીના વીરામને કારણે ચાર ભાગ પડી જાય છે.

જ્યારે ત્રીજી (હવે તેને પાંચમી પણ કહી શકાય) પંક્તીએ કડી પુરી થતી હોવાથી તેને ગીતના મુખડા (ધ્રુવપંક્તી)ના પ્રાસથી જોડીને મુળ વાત સાથે અનુસંધાન કરાય છે. (આ એક એવી વ્યવસ્થા છે જેને કારણે સર્જક મુળ ભાવ કે વીચારથી બહુ આઘોપાછો થઈ શકતો નથી !! ગીતમાં ભાવ કે વીચારની ગોઠવણી કે એનો પ્રાગટ્યક્રમ આ વ્યવસ્થાને કારણે જળવાઈ રહે છે. સર્જકની આ પણ એક કસોટી છે જેનો ઉકેલ આ ત્રીજી પંક્તીના ધ્રુવપંક્તી સાથેના પ્રાસ દ્વારા સર્જકને મળી રહે છે – જો દાનત હોય તો !!)

(કડીની પ્રથમ બે પંક્તીના ચાર ભાગ બતાવાયા છતાં તે બન્ને ભાગ એક જ છે તેનું ધ્યાન રહે તે માટે પંક્તીનો પુર્વાર્ધ અલ્પવીરામ વડે અને ઉત્તરાર્ધને અર્ધવીરામ દ્વારા છુટો બતાવાય છે…જેનું ઉદાહરણ આ મુક્તક પુરું  પાડે છે. જુઓ, ‘મૂળ રે વછોયાં અમે ઝાડવાં’, અહીં અલ્પવીરામ છે અને ‘ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન’ પછી અર્ધવીરામ છે. એ જ રીતે “વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી, કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન”માં  પણ એ જ યોજના થઈ છે.

શ્રી અરવિંદભાઈનું આ મુક્તક મને પહેલાં તો એમના કોઈ ગીતની એક કડી હશે તેમ લાગેલું. પરંતુ સ્વતંત્ર મુક્તકરુપેય તે કેટલું સઘન (ઇન્ટેક્ટ) છે ! આટલી ઓછી પંક્તીઓમાં ભાવને એમણે કેવો ઘુંટ્યો છે !! મુક્તકની આ જ તો વીશેષતા છે. અને એટલે હવે વીચારીએ કે તો પછી હાઇકુ જેવા નાનકડા સ્વરુપનાં તો વખાણ કરીએ એટલાં ઓછાં જ ને ?!

લાઘવ એ બધાં જ કાવ્યસ્વરુપોનું અ–નીવાર્ય અંગ છે અને હાઇકુ, મુક્તક, ઉર્મીકાવ્ય વગેરેમાં તો એ ખાસમ્ ખાસ !!

અસ્તુ.

(તા. ૧૭, ૦૭, ૧૯.)

7 thoughts on ““વેળાના વાયરા”નો રસાસ્વાદ

  1. નમસ્તે.
    લેખ રસપૂર્વક વાંચ્યો. ઘણું જાણવા, મ્હાણવા મળ્યું. લાઘવ નવો શબ્દ શીખવા મળ્યો…સરયૂ
    આત્માનો અવાજ.
    વાયે વહાણું, આવ્યું ટાણું, જાગીને જો આજ,
    વહાલા મારા આતમા! શો છે તારો અવાજ?
    દિલ્હી ત્યાં તો હેતથી એવું હાલરડું ગાય,
    આત્મા જરાક સળવળે, પાછો પોઢી જાય….કવિ નાથાલાલ દવે.

    Liked by 1 person

  2. ના સમજને પણ ઘણો રસ પડે એવો રસાસ્વાદ. ઘણું જાણી રહ્યો છું. નવું શીખવા કોશીશ કરી રહ્યો છું. કાવ્ય વાંચ્યું. રસાસ્વાદ માણ્યો અને ફરી કાવ્ય વાંચ્યું. દરવાજાની ફાટમાંથી રૂમ જોવો અને દ્વાર ઉઘાડીને જોવો એટલો જ ફરક આપના રસાસ્વાદનો.

    Like

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.