એક પત્ની–પ્રેમ–પંક્તીનો આ સ્વાદ !

“કરીએ છ પ્રેમ કેટલો તમને, ખબર નથી;

જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !” 

– અજ્ઞાત

 

સામાન્ય રીતે કાવ્યસર્જકો તો પોતાને મન–મગજમાં જે આવ્યું તે કાગળ પર ઉતારી મુકતા હોય છે. એમનું કામ સર્જવાનું. (કેટલાકો એમાં મઠારકામ કરીને મુકતા હોય છે તો કેટલાકો તે કામને જરુરી ન ગણીને જેમનું તેમ મુકી દે છે….)

કાવ્ય વાચક સમક્ષ આવે, ખાસ કરીને વીવેચક પાસે આવે પછી એનું અર્થાનર્થ ઘટન (એટલે કે અર્થ–અનર્થઘટન) થતું હોય છે. સામાન્ય રીતે કાવ્યના શબ્દોની ત્રણ શક્તીઓ કહી છે. અભીધા, લક્ષણા અને વ્યંજના. અભીધા એટલે શબ્દપંક્તીનો પહેલો, સહેલો ને સામે જ દેખાતો અર્થ; લક્ષણા એટલે પંક્તીના શબ્દો ચીલાચાલુ અર્થ ન આપે પણ આપણે સમજી લેવાનો તે અને વ્યંજના એટલે પંક્તીશબ્દોમાંથી વાચકની તાકાત (!) પ્રમાણે નીકળતા પણ તર્કબદ્ધ હોવાની શરતે મળતા અનેક અર્થો !

ઉપરોક્ત પંક્તીઓમાં સાધારણતયા હોય છે તેવો પત્નીપ્રેમના અતીરેકનો ભાવ પ્રગટ થયો છે. “તમારા વન્યા હું નૈં રહી શકું !” આટલામાં પતાવી દીધું હોત તો ચાલેત પણ સર્જક થોડું છાશમાં પાણી રેડીને ચોખવટ કરે છે કે, તમારા માટેનો અમારો પ્રેમ (આવા પ્રસંગે બન્નેઉ માટે માનાર્થે આપણે બહુવચન વાપરવાનાં હોય તે વાચકની જાણ સારુ…) કેટલો છે તે અમે – એટલે કે હું જાણતા નથી….કેટલો એ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ થતો નથી. કેટલો તે વજનમાં માપવાનો છે કે અન્યથા તે સર્જક  જાણે પણ એ ભાઈને પોતાના પત્નીપ્રેમના પ્રમાણની ખબર નથી એ નક્કી.

આપણે એટલે કે વાચકોએ શું સમજવાનું ?

અને જેને સંબોધીને આ લીટી લંબાઈ છે તે “સામેવાળાં”એ (શ્રીમતીજીએ) શું સમજવાનું ?

બીજા સવાલની માથાકુટ કાવ્યભાવન કરનાર એટલે કે ભાવકે, એટલે કે વાચકે કરવાની રહેતી નથી. એના એટલે કે પેલા “આ તરફવાળા” ભાઈના પ્રેમના માપની ચીંતા સામાવાળા કરશે. 

હવે આપણે, એટલે કે આ લખનારે અને તમ વાંચનારે, આ બે ભાગમાં વેંચાયેલી એક લીટીનો વીચાર કાવ્યના આ(વા)સ્વાદ માટે કરવાનો રહે છે. તો –

કાવ્યપંક્તીનો પહેલો અર્થ તો આપણે જોઈ ગયા. હવે અમને એટલે કે આ લખનારને જે અર્થ સમજાણો તેની વાત કરતાં સુજે છે કે આ લીટીનો કોઈ ગુઢાર્થ છે એ નક્કી.

આ પંક્તીના સર્જનાર કહે છે કે તમારા તરફનો અમારો પ્રેમ – વજનમાં, લંબાઈમાં કે જથ્થામાં કેટલો છે તેની ખબર નથી તે સાચું પણ તેની જરુર પણ શી છે ?! જગતના કોઈ પ્રેમીએ કદી એને માપવાનો પ્રયત્ન સુધ્ધાં કર્યો જાણ્યો છે ખરો ? (ગુજરાતીઓનો જાણીતો શબ્દપ્રયોગ “અમારે કેટલા ટકા ?” તે અહીં ઉપયોગી થાય તેમ નથી !) પરંતુ પ્રેમીનો જે અગાધ અથવા અમાપ પ્રેમ છે જ તેની ખાત્રી તો પંક્તીના બીજા ભાગનું વીચારજગત પામીએ તો જ ખબર પડે તેવું છે ! ભલે ને પ્રેમના માપની ખબર ન હોય, પણ તમારા વગર અમે જીવી જ ન શકીએ એ વાત જ અમારા અમર પ્રેમની સાબીતી આપે છે ! 

હવે રહી વાત આ ન જીવી શકવા બાબતની. આ અમર પ્રેમપંક્તીના અનેક અર્થો થઈ શકે છે. 

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !”

આ કાવ્યની ઉત્તમતાની તો ખબર નથી પણ પ્રેમની ઉત્તમતા જાણવા માટે તો એની પાછળ રહેલા ગુઢાર્થને સમજવા મથવું જોઈએ ને ? બહુ ઉંડો વીચાર કર્યા પછી અમે જે અર્થ, કહું કે ગુઢાર્થ પામી શક્યા છીએ તે આટલો :

“ફેમીલી ડૉક્ટરે કાવ્યનાયકને બહારનું ખાવાની મનાઈ કરી હોઈ એના જીવવાનો બધો જ આધાર શ્રીમતીના હાથની રસોઈ પર જ અટકેલો છે. પરીણામે આ પંક્તીનો અન્વય કરીને લખીશું તો સ્પષ્ટ થશે કે

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા (રાંધેલા ભોજન) વીના કદી !”

મને લાગે છે કે સમગ્ર પંક્તીનો અર્થ, અનર્થ, ગુઢાર્થ, વ્યંગ્યાર્થ જે ગણો તે બધો ‘હવે’ સમજાઈ જવો જોઈએ.

અસ્તુ.

– જુગલકીશોર.

આપનો પ્રતીભાવ –

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.