મારી કૉમેન્ટીકાઓ (૫) કાવ્યનો મુખ્ય હેતુ આનંદ !

તા. ૦૫, ૧૨, ૦૬ના રોજ પ્રગટ થયેલા મારા લેખ “ઘટનાઓનું સર્જન-સર્જનની ઘટના” પરની ટીપ્પણીઓના સંદર્ભે મેં મુકેલી કૉમેન્ટીકા !

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ભારતીય કાવ્યમીમાંસામાં કાવ્ય અર્થાત્ સમગ્ર સર્જનાત્મક સાહીત્યના મુખ્ય હેતુ બે કહ્યા છે: 1 આનંદ અને 2 ઉપદેશ.

ઉપદેશની વાત બાજુ પર રાખીને જોઇએ તો આનંદ એ કોઇપણ ઉત્તમ રચનાનું અંતીમ પરીણામ છે. કાવ્ય કે સાહીત્યમાં નવ રસોની જે વાત આવે છે તે બધાએ રસો આપણા સ્થાયી ભાવોના પરીવર્તનમાંથી જન્મે છે. સમગ્ર માનવજીવના નવ ભાવો છે, દુનીયાને ગમે તે છેડે પણ તે સરખા જ હોય છે. સર્જક એ ભાવોને પોતાની રચના દ્વારા જગાડે છે. તેથી વાચકને મઝા પડે છે. પણ ‘મઝા’ એ કાવ્યનો હેતુ નથી.

માનવના મનમાં પડેલા ભાવોનું જ્યારે સાધારણીકરણ થાય છે ત્યારે જ કાવ્યનું લક્ષ સીધ્ધ થાય છે, કારણ કે સાધારણીકરણ થાય તો જ ભાવોનું રસમાં પ્રગટીકરણ કે પરીવર્તન થાય છે.

આ પ્રક્રીયામાંથી જ આનંદ પ્રગટે છે; પણ આ આનંદ તે દુન્યવી આનંદ નથી. જેમ કે દુ:ખ એ દુનીયાભરના લોકોનો સ્થાયીભાવ છે અને સર્જક જ્યારે કાવ્ય દ્વારા વાચકમાં રસ જગાડે છે ત્યારે તે દુ:ખ રહેતું નથી પણ કરુણ રસમાં પરીવર્તીત થયેલો આનંદ હોય છે. નહીંતર દુ:ખદ ઘટના કોઇનેય વારંવાર સાંભળવી ન ગમે ! પણ કરુણરસનું સાહીત્ય વારંવાર માણવું ગમે. આનું નામ જ ભાવના સાધારણીકરણ દ્વારા થયેલો આનંદ. અતી ઉત્તમ કોટીનું સાહીત્ય જે પરમ અને દીવ્ય આનંદ આપે છે તેને કાવ્યશાસ્ત્રમાં બ્રહ્માસ્વાદસહોદર આનંદ કહ્યો છે. આવો આનંદ જ્યારે વ્યાપી વળે અણુઅણુમાં, ત્યારે ભાવક-વાચકના બધા જ ભાવો શાંત થૈને વીગલીત થૈ જાય છે, અર્થાત ઓગળી જઈને એક જ અનુભુતી કરાવે છે: કેવળ અને કેવળ આનંદની અનુભુતી! આ આનંદાનુભુતીને જ વીગલીતવેદ્યાંતરઆનંદ કહે છે !! સાહીત્યનું આ જ લક્ષ્ય છે.

આપણું સાહીત્ય આ ક્ક્ષાના આનંદને વહેંચતું હતું એટલે જ એ શાશ્વત બન્યું બાકી તો ફટકીયા મોતી જેવું ઘણું સર્જાતું હોય છે.

મુળ લેખ “ઘટનાઓનું સર્જન-સર્જનની ઘટના” અહીં  :

https://jjkishor.wordpress.com/2006/12/05/nibandho-33/

Advertisements

મારી કૉમેન્ટીકાઓ (૪) पानी रे पानी तेरे रूप कितने ?!

મુળે તો કૉમેન્ટ કરવાની જ નહોતી પણ – મને બહુ જ ગમતા – આ કાવ્યને વાચકો સમક્ષ મુકતાંની સાથે કાવ્યમાં દર્શાવાયેલા પાણીનાં વીવીધ સ્વરુપોને ધ્યાને લઈને કૉમેન્ટ મુલ્યા વીના મારો માસ્તરજીવ રહી ન શક્યો….આ પહેલાં કોઈક સમયે આ જ કાવ્યનો રસાસ્વાદ પણ કરાવેલો હતો જ. પણ આજે તો તા. ૮,૧૨,૨૦૦૬ના રોજ મુકાયલી કોમેન્ટ સાથે મુળ કાવ્યનો જ રસ લઈએ ! – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ને તે ય નીર …

 

છે આ ય નીર: સરમાં રહી શાંત પીએ
આકાશનું   ઝમતું  ચંદનસિક્ત  રૂપ,
ને   મંદ  વીચિદલની   ચળકંત   રેખે
રોમાંચ દાખવી  રહે નિજમાં નિમગ્ન.

ને  એ ય નીર:   ઊછળી ગરજે પ્રચંડ
અંભોધિમાંનીરખતાં વિધુ,મત્ત થૈને
ઉલ્લાસને  પ્રકટ   તાંડવથી   કરીને
માની  નિબંધન   ચહે તટ તોડવાને.

છે આ ય નીર: ભરતું લઘુ  ઠેકડા જે
સ્ત્રોતે સરે ,કલકલે, નિજ આજુબાજુ
રાખે  હવા રણકતી; તહીં   ચાંદનીનું
કેવું અહો ! સહજ છંદ રમ્યે જવાનું !

ને તે ય નીર: નીરખી વિધુયાદ આવ્યે
વાલાતણી,  નયન મૌતિક થૈ  ઝળુંબે !

                                 – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

–––––––––––––––––––––––––––––

શ્રી ચન્દ્રકાંત શેઠની આ કવિતા ‘ને તે ય નીરે’ માં ચાર પ્રકારે વહેતાં પાણીની વાત છે; જાણીતી વાત છે, પણ એ ચારે ય નીર પર ચંદ્રની અવિનાભાવી અસર છે અને ચારે ય નીર પોતપોતાની કક્ષા પ્રમાણેપોતપોતાના સંદર્ભ-વિશેષે ચંન્દ્રને પ્રતિભાવ આપે છેબલ્કે કહેવું જોઇએ કે ચારેયનો ચન્દ્રાભિગમ કેવો અલગ અલગ રીતે ને રૂપે પ્રગટી રહે છે !!


કાવ્યના શીર્ષકે નીરને ‘તેય’ કહ્યું છે; ‘આ ય’ કે ‘એ ય’ નથી કહ્યું ! સૉનેટની છેલ્લી બંને મહત્ત્વની પંક્તિમાં નયનનીરને સૌથી ઉપર બેસાડીને પ્રકૃતિની સામે માનવીની લાગણીઓને જે મહત્ત્વ આપ્યું છે તે આ રીતે શિર્ષક પરથી જ સૂચવાઇ જાય છે. (પણ કદાચ ધ્યાન બહાર ન રહી જાય એ લોભે આ આટલી ચેષ્ટા કોમેંટરૂપે કરી છે !) -જુ.

 

ઉત્તમ સૉનેટ (વસંતતિલકા). ફરી એકવાર ઉત્કૃષ્ટ છાંદસકાવ્યો/ સૉનેટની આવી સફર કરાવો તો મઝા પડે. – પંચમ શુક્લ (એ સમયે એમણે મુકેલી ટીપ્પણી)

                                                                                                                               તા. ૮,૧૨,૦૬

મારી કૉમેન્ટીકાઓ (૩) શબ્દ પણ એક ચેપી ચીજ છે !

શબ્દ પણ એક મજાનો ચેપ છે ! એકને અડકો એટલે બીજા આજુબાજુથી ગોઠવાઈ જાય ! પછી તો આપણે એમનું માન રાખ્યે જ છુટકો. નીબંધોમાં તો વળી એક ફકરાનો અંત જ બીજા ફકરાને ઉઘાડી આપે ને એમ શૃંખલા રચાતી જાય. (નીબંધ વીશે આપણે ત્યાં બહુ જાગૃતી નથી બાકી ગદ્યમાં રમવા માટે નીબંધ એ નીર્બંધ એવો રમતોત્સવ, કહો કે રસોત્સવ બની રહે છે !! )

શબ્દકોશ લઈને ક્યારેક બેસવા જેવું હોય છે. શબ્દકોશનો કોઈ એક શબ્દ હાથે ચડે ને એનામાં સહેજ જ રસ લો એટલે થઈ રહ્યું ! પછી તો શબ્દની અનેક છાયાઓ આપણને પાનાંનાં પાનાં ફેરવવા મજબુર કરી મુકે ! ઉમાશંકરભાઈ જેવાને “દૂરથી મંગલ શબ્દ આવતો” સંભળાય પછી જે ઘટના ઘટે તેમાં આપણ વાચક–ભાવકને પંચેન્દ્રીયસુખ પ્રાપ્ત થઈ જાય ! સર્જકો પાસે શબ્દો કેવી કેવી લીલા કરાવી જાય છે !!

આજે આ ‘પત્રાવલિ’માં એક નવું વ્યંજન પીરસાયું તો આટલો અમી–ઓડકાર થયો. આપણા વાચકોને આ પંગતે બેસવા નીમંત્રણ છે !


જુ.

(દેવિકા ધ્રુવના બ્લૉગ ‘શબ્દોને પાલવડે’ https://devikadhruva.wordpress.com/ ના લેખમાં મારી ટીપ્પણી.)

મારી કોમેન્ટીકાઓ (૨) એક નાનકડો વીચારસ્ફુલ્લીંગ ક્યાં પહોંચ્યો !!

    – જુગલકીશોર.

કોમેન્ટીકાને એક વીભાગ તરીકે શરુ કરવાની વાતે બેત્રણ ‘પૌષ્ટીક’ અભીપ્રાયો સાંપડ્યા પછી એ અભીપ્રાયોને સાચવીને આગળ વધવાનું જરુરી લાગેલું. વર્ષો પહેલાં કોઈ લખાણ પર થયેલી ચર્ચાઓને અનુસંધાને મારા દ્વારા થયેલી તો ખરી જ પણ અન્યો દ્વારા પણ થયેલી ટીપ્પણીનો સંદર્ભ સાચવીને એ બધીયોને એક નવા લેખરુપે મુકવામાં મજા ને સજા બન્નેની શક્યતા હોઈ શકે છે.

આ વીચારનો માર્યો હું બીજી કોઈ કોમેન્ટીકા અંગે લખવાની તૈયારી કરી રહ્યો હતો. ત્યાં જ એક નાનકડી ઘટના ઘટી ગઈ……દસેક દીવસથી લગભગ બંધ હાલતમાં પડેલું મારું નેટવર્ક કામ કરતું થયું એટલે બાકી નીકળતાં અગત્યનાં કામો પાર પાડવા બેઠો…

આ અગત્યનાં કામોમાંનું એક તે બે કલાક અને એકતાલીસ મીનીટ જેટલા પ્રલંબ ગાળામાં વહેલો વિશાલ મોણપરાના સન્માનનો કાર્યક્રમ !! એમાં મારે ઓનલાઈન  હાજર રહેવાનું હતું જ તેને નેટદખલે મારી હાજરી વગરનો કરી દીધો હતો ! મારા જ ઉભા કરેલા કાર્યક્રમમાં હું ન હતો. એટલે જેવું નેટીયું હખણું થયું કે તરત મેં તે વીડીયો આખો જોયો. ને એણે જ…..

હા, એણે જ મને કોમેન્ટીકાના બીજા ભાગ પર સાહીત્યના ભાવરસને બદલે આમ અધવચ્ચે આ નવા લખાણ માટે મજબુર કરી દીધો.

તો હવે આજની આ બીજી કોમેન્ટીકા પર એ વાતે વીચાર –

વીચાર એક તણખો હોય છે. પ્રજ્વલીત અગ્નીમાંથી ચારે દિશામાં ઉડતા રહેતા સ્ફુલ્લીંગો – તણખાઓ – સહેજ દુર જઈને વીલીન થઈ જતા હોય છે. વીચારનું પણ એમ જ થતું જણાય છે. મોટા ભાગના વીચારો તીખારાની જેમ જ, લાગે કે વીલીન થઈ ગયા. પણ સાવ એવું નથી. વીચારનો કોઈ ઝબકારો સહેજસાજ કાર્યવાહી આપણી કને કરાવીને જાણે કે છુટી જતો હોય છે. પણ એ સહેજ સાજ કરેલી કાર્યવાહી ક્યારેક દુર જઈને, દુરગામી પરીણામો લઈ આવતી હોય છે.

વીચારનું તોએવું છે. મનમાં આવ્યો, એને તરત જ પ્રગટ કરી દીધો, કોઈ બે વાક્યો કહી કે લખી નાખ્યાં, બસ પછી ભલે ભુલી જાઓ…પણ તે જ બે વાક્યો ક્યાંક, ક્યારેક કોઈ નવી જ રચના કરી બેસતાં હોય છે.

આટલી લાં…..બી પ્રસ્તાવના કરવા પાછળનું કારણ, કોમેન્ટીકાના આજના લખાણનો એક મહત્ત્વનો વીચાર છે જે મારા મનમાં સતત આવતો રહેલો પણ તેને ફળવા માટે કોઈ નીમીત્ત મળતું નહોતું. ગમે તેમ, પણ એક દીવસ એક જ વાક્યે તે ફુટી નીકળ્યો ! (વોરાસાહેબ ઘણી વાર કહેતા રહે છે કે, “કોમેન્ટ લખો.” “સગવડ મળી છે તો તેનો ઉપયોગ કરો.” આજે એના સંદર્ભે પણ આ વાત.)

એક દીવસ ફેસબુક પર વિજયભાઈ શાહે વિશાલ મોણપરા અંગે લખાણ મુકેલું. મારા મનમાં મુ. રતિકાકા, વિશાલ મોણપરા, હિમાંશુ કિકાણી તથા હિમાંશુ મીસ્ત્રી વ.નાં નામો ને એમનાં મહાકાર્યો રમતાં જ રહેતાં. તે દીવસે વિજયભાઈના લખાણ પર મેં એક જ વાક્ય લખ્યું : ‘વિશાલ મોણપરાનું નેટજગતે સન્માન કરવું જ જોઈએ.’ આ વાક્ય પર બેત્રણ વધુ ટીપ્પણી થઈ પણ ઝાઝું ધ્યાન અપાયું નહીં પણ એ બેચાર ટીપ્પણીઓએ મને ટેકો પુર્યો ને મેં નેટગુર્જરી પર લેખ લખ્યો. એમાં સન્માન કરતાંય બીજા કેટલાક કાર્યક્રમોની વાત હતી. નેટજગતને મળેલી કીબોર્ડની સવલતોનો લાભ લઈને ગુર્જરીની સેવા કરવાની તકોનો તેમાં તીવ્ર ભાવ હતો.

એ લખાણને બહુ સારો પ્રતીસાદ મળ્યો. બીજા લખાણમાં મારાથી કેટલાંક કાર્યોની સુચી મુકાઈ ગઈ. (પાછલી કોમેન્ટીકાઓનો અભ્યાસ કરતો હતો તો જાણવા મળ્યું કે લગભગ આ જ કાર્યસુચી મેં ‘શાણીવાણીનો શબદ’ નામના મારા બ્લૉગ પર પાંચેક વરસ પહેલાં મુકેલી હતી, ને એમાંનું કેટલુંક “કણક મોણ”ના શીર્ષકે ‘ઓપિનિયન’માં પણ છપાયેલું !! )

ટુંકમાં કહીએ તો વીચાર કેટલો જીવતો રહેતો હોય છે, ને ક્યારેક ક્યાં જઈને સ્ફુટતો હોય છે તેનું કાંઈ કહેવાય નહીં. વિશાલના સન્માન નીમીત્તે પ્રગટેલા એ વાક્યનું નસીબ જોરદાર હશે. જુઓ ને, એની જ ચીનગારીમાંથી મુ. રતિકાકાના, આતાજીનાતથા વિશાલના સન્માનથી એ લાંબાગાળાની અપેક્ષા મારી ફળીભુત થઈ.

લાગે કે વાત મારી અહીં પુરી થઈ. પણ ના. હજી આ આખા લખાણની બે વાત બાકી રહી જાય છે !!

પહેલી વાત તે વોરાસાહબની અપેક્ષાની. વાચકો સૌ ફક્ત વાંચીને બેસી ન રહેતાં, કંઈક ને કંઈક કોમેન્ટરુપે મુકે. (કેટલીક કોમેન્ટો લેખકની નબળાઈઓને વધુ મજબુત કરતી હોય છે. એટલે તટસ્થ કોમેન્ટ કરવાનુંય શીખવા જેવું હોય છે.) આપણા સૌની ટીપ્પ્ણીઓ ક્યારેક બહુ મોટાં પરીણામોનું નીમીત્ત બનવા સક્ષમ હોય છે.

તો બીજી વાત કે જેને મેં બેએક સ્થળે પ્રગટ કરી છે તે “નેટજગતના ત્રણ વીભાગોની ઈતીહાસરુપ પુસ્તીકાઓ તૈયાર કરવાની વાત.” આ ક્ષેત્રના જાણકારો, ટૅકનીશીયનોએ કરવા જેવાં કામો :

૧) નેટજગતનો પરીચય અને ઈતીહાસ,

૨) નેટ પર લખાણો મુકવાની વીવીધ સવલતોના પ્રકારો,

૩) ગુજરાતી લખાણો, તેના પ્રકારો, લેખકો વગેરેનો પરીચય તથા

૪) નેટ પર ગુજરાતી લખાતું થયું તેનો ઐતીહાસીક ક્રમ અને તેમાં ભાગ ભજવનારા મહાનુભાવોનાં તે ઐતીહાસીક ને બહુમુલ્ય કાર્યોનો પરીચય–ઈતીહાસ.

કોમેન્ટીકાઓ તરફ સીંહાવલોકન માફક ક્યારેક પાછળ ફરીને દૃષ્ટી કરતાં રહેવું જોઈએ એમ લાગે છે. દરેક બ્લૉગરના ડૅશબોર્ડ પર ટીપ્પણીઓનો ઢગલો પડ્યો જ હશે. એ ટીપ્પ્ણીઓ આપણને ઘણું શીખવી જાય છે. એક ઈ–ઉમાં લખનારા મારા જેવા બલૉગરોને કેટલાક ટીપ્પ્ણીકારોએ ન સહી શકાય તેવી ટીપ્પ્ણીથી નવાજેલા !

એ ટીકાઓમાંથી મેં ધડો લીધો કે ‘આપણું કામ ભાષાના પ્રચારનું છે; આપણા વીચારોને ઠોકી બેસાડવાનું નથી.’ આ સમજ મને મળી આકરી ટીકાઓને કારણે ! “ગાળ તો છે ઘીની નાળ” એવી શીખ મને ભાષાસાહીત્ય પર ૩૦૦થી વધુ લેખો લખવા તરફ ખેંચી ગઈ !!

કોમેન્ટીકાકક્ષ આપણો ચૉરો છે. આ ઓટલા પરીષદે સૌ સક્રીય રીતે મળતાં રહીએ તેવી આશા સાથે વંદના.

મારી કોમેન્ટીકાઓ : (૧) ‘મૌન’

(નોંધ : માતૃભાષા પર એક નવું પ્રકરણ શરુ કરવા મન હતું – જુદાજુદા બ્લૉગો પર મુકાયેલી મારી ટીપ્પણીઓને શોધીને તેના મુળ સંદર્ભ સાથે મુકવાનું. આ પ્રકરણ/વીચારની પાછળ શ્રી વી.કે.વોરાસાહેબની એક અછડતી ટીપ્પણી રહેલી છે ! એની વાત પણ આગળઉપર કરીશું.

આજે તો મારી એક ઈમેઈલ–નોંધ પરથી ચાલુ થયેલી “પત્રપ્રવૃત્તી”માંની મારી એક કોમેન્ટીકા અહીં મુકીને આ નવું પ્રકરણ “મારી કોમેન્ટીકાઓ”નો આરંભ કરું છું. આશા છે કે આ કોમેન્ટીકાઓને પણ કોમેન્ટો દ્વારા માર્ગદર્શન, બળ મળતું રહેશે. – જુ.)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

jugalkishor કહે છે: (શબ્દોના પાલવડે પર પ્રીતિબહેનના પત્રલેખ પરની ટિપ્પણી)

જુલાઇ 8, 2018 પર 8:49 પી એમ(pm) (આ લીંક પણ છે તેથી જેમને પત્રાવલિનો લેખ વાંચવો હશે તે ત્યાં જઈ શકશે…)

 

મૌન

બે બોલકી પંક્તીઓ વચ્ચેનો અર્થ કાવ્યનું અભીપ્રેત મૌન ગણાય !!

દાંત ભીંસીને બળાપો કાઢતા કેટલાક મૌનવ્રતી વડીલોને નજરે જોયા છે !! આ બોલકું મૌન અસહ્ય હોય છે. તો ધ્યાનસ્થ–શા કેટલાક વ્યાખ્યાતાઓનું પીન ડ્રોપ સાયલન્સવાળું વ્યાખ્યાન પણ માણ્યું છે.

મારી લોકભારતીના શીક્ષણપ્રતીકમાં તો સૂત્ર જ છે – “ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્ શિષ્યસ્તુ છિન્નસંશયા:” !!

શબ્દનો એક અર્થ અવાજ–ધ્વની પણ છે. શબ્દ બોલે અને અર્થ અનુભવાય !

અર્થને ધ્વની – અવાજ નથી હોતો !!

આડવાત કરું તો “ઘણ રે બોલે ને એરણ સાંભળે”માં એરણ તો ટીપાય છે !! ઘણ પડે ને છતાં એરણ સાંભળી રહે. (એટલે કે સહન કરે !!!) નારીજાતીનું આ સહનકાર્ય દબાયેલા મૌનનું દયનીય ને ચીન્ત્ય પ્રતીક છે.

મર્મરતી હવા કે ફર્ફરતી વર્ષાની ફરફરને વ્યક્ત કરી શકે તેવું – કાવ્યસ્વરૂપને સાચવી શકે તેવું આ ‘પત્રસ્વરૂપ’ (‘પત્રાવલિ’) આવા મૌનવિષયને પણ કેવો ન્યાય આપી શકે છે !

 

વાત–પીત્ત–કફ (તાવપ્રકરણ – ૩)

ગીતામાં સત્ત્વ, રજ, તમસ એ ત્રણને ગુણો ગણાવાયા છે. એમાંય તે રજોગુણ તથા તમોગુણ તો ખરેખર દોષો જ ગણાય છતાં તેના બેલેન્સ દ્વારા જીવન સમતોલન પામતું હોઈ તેમને ગુણો તરીકે ઓળખાવાયા હશે……

પણ ત્રીદોષવિજ્ઞાનમાં વાત, કફ, પીત્તના સમતોલનથી જ શરીરસુખાકારી રહેતી હોવા છતાં આ ત્રણેયને દોષરુપે જ ગણાવાયા છે.

  • સમયની રીતે જોતાં સવારે કફ, બપોરે પીત્ત અને રાતે વાયુ પ્રકોપે છે;
  • જીવનમાં બાળપણમાં કફ, યુવાનીમાં પીત્ત અને વૃદ્ધાવસ્થામાં વાયુપ્રકોપ રહે છે;
  • મોસમ મુજબ ચોમાસામાં વાયુ, શીયાળામાં કફ અને ઉાળામાં પીત્ત વધુ હોય છે;
  • કડવો રસ વાયુ, તીખો રસ પીત્ત અને ગળ્યો રસ કફકર ગણાય છે…..

न वातेन विना शूलम्

न पित्तेन विना दाहम्

न कफेन विना कंडु ! એ મુજબ જોવા જઈએ તો –

જ્યાં પણ ‘દુખાવો’ હોય ત્યાં વાયુ જાણવો;

જ્યાં પણ ‘દાહ’ હોય ત્યાં પીત્ત જાણવું તથા

જ્યાં પણ ‘ખુજલી’ હોય ત્યાં કફ જાણવો !!

ગળ્યો, ખારો, ખાટો, તીખો, તુરો, કડવો એ ષડરસોને ક્રમ પ્રમાણે રાખીને જોઈશું તો –

ગળ્યો કફકર, પછીનો ખારો કફ–પીત્ત કર; ખાટો–તીખો પીત્તકર; તીખો સંપુર્ણ પીત્તકર; તુરો તથા કડવો વાયુકર ગણાયા છે. આ છએ રસોમાં પણ ત્રણે દોશોનો ક્રમ જણાય છે.

વાયુ ઠંડો, હળવો ગણાય છે. પીત્ત ઉષ્ણ અને કફ ભારે (ગુરુ) ગણાય છે.

નાડીમાં જમણા હાથની નાડી પર ડાબા હાથની પ્રથમ ત્રણ આંગળી મુકીને વાતપીત્તકફના ઓછાવત્તાપણાને પારખનારા નાડીવૈદ્યો ગણાય છે. આ વીજ્ઞાન હવે નામશેષ થવામાં હોય તેવું જણાય છે.

ઈતી ત્રીદોષવીજ્ઞાનાજ્ઞાનં પુર્ણમ્ !!  – જુ.

તાવ ક્યારેક દવાનું કામ કરે છે………(૨)

તાવને જલદી ઉતારી નાખનારી દવાઓ ઘણી વાર ભયંકર પરીણામો આપી બેસે છે. દવા ક્યારેક તાવને નીમીત્તે મોટા રોગોને કે પંગુતાને આમંત્રણ આપી દે છે. જ્યારે એની સામે તાવ પણ ખુદ દવાનું કામ કરે છે.

કાચો ને  ન પચેલો ખોરાક આયુર્વેદમાં ‘આમ’ તરીકે ઓળખાય છે. અને આમને પચાવવા માટે દવા કરતાં ખોરાકની આવક બંધ કરવાથી વધુ લાભ થાય છે ! ન પચેલો ખોરાક હજી હોજરીમાં કે આંતરડામાં પડ્યો હોય ત્યારે બીજો નવો જથ્થો ઉમેરવાથી આમની વીકૃતી વધતી ચાલે તે સહજ છે. ને એટલે જ ‘લંઘન’, દેશી ભાષામાં લાંઘણ, દ્વારા વધારાની આવક બંધ થઈ જવાથી કાચા ખોરાકને પચવાની તક મળે છે.

લંઘન એટલે બીજું કાંઈ નહીં પણ આમને પચવા માટે ઉભી કરાયેલી તક ! ને એટલે જ આયુર્વેદમાં બે સુત્રો પ્રચલીત છે : “આમં હિ સર્વ રોગાણાં મુલમ્ !” (આમ એ સર્વ રોગનું મુળ છે) અને બીજું સુત્ર તેના ઉપાયરુપ છે : “લંઘનં પરં ઔષધમ્ !”

માંદગીની શરુઆતમાં જ–

૧) પેટમાં જે ભાર અનુભવાતો હતો; ૨) ખોરાકની ઈચ્છા થતી ન હતી અને ૩) કશુંક પેટમાં નાખવાથી પાછું આવશે એવી અનુભુતી થતી હતી – આ ત્રણેય બાબતો તાવની દવા ન કરવાના નીર્ણયને ટેકો આપતી હતી એટલે તાવની દવા તો કરવાનો સવાલ જ ન હતો બલકે તાવને જ દવા તરીકે પ્રયોજવાની વાત સામે હતી !!

આ તાવ એટલે એક જાતનો અગ્ની. કાચા રહેલા ખોરાકને રાંધીને પકવનારું રસોડું જાણે અંદર તૈયાર થયું ન હોય ?! તાવના ઘણા પ્રકારો હોય છે ને આજના જમાનામાં તેને ઓળખવા માટે પ્રયોગશાળામાં તપાસી લેવાનું જરુરી હોય છે. એટલે સમજ્યા વીના તાવની ઠેકડી ઉડાડાય નહીં તે પણ સમજી રાખવું જોઈએ.

તાવને માપવા માટે યુવાનીમાં ક્યાંકથી શીખેલા કે વ્યક્તીની નાડીના ધબકારા સાધારણ જેટલા હોય છે તેનાથી દરેક દસની સંખ્યાએ એક ડીગ્રી ઉમેરતાં જવી ! આ કેટલું શાસ્ત્રીય છે તે તો જાણકારો જાણે, પણ થર્મામીટરને સામે રાખીને ચકાસી શકાય. મારી ગણતરી લગભગ સાચી લાગી હતી. આશરે ૮૦ ધબકારા સામાન્ય ગણીને ગણતરી કરવામાં થર્મામીટરનો તાવ લગભગ નજીકનો આંક બતાવતો હતો. ત્રીજે દીવસે બપોરે કોણ જાણે કેમ પણ ધબકારા ૧૩૦ આસપાસ પહોંચ્યા ત્યારે ફફડાટ થયેલો ! મીટરમાં પણ આંકડો બે ડીગ્રીને અડુંઅડું હતો ! શહેરમાંના તાવના વાયરા જાણે મને અડી જવામાં હતા ! પણ પાછું પેટમાંનો ભાર સાવ ઘટી ગયાનો અનુભવ, પેડુમાં શરુ થયેલી મુવમેન્ટ તથા થાક છતાં અનુભવાઈ રહેલી સ્ફુર્તી મને દવા લેવાની જાણે ના કહેતી હતી.

ને એમ જ થયું.

સહેજ ભુખ દેખાવા છતાં પાંચમે દીવસેય પેટને ખાલી રહેવા દીધું. થાક કહે મારું કામ. તાકાત જાણે કોઈ અજાણ્યો વીષય બની ગયેલી ! પણ સ્ફુર્તીબાઈ આ પાંચમા દીવસે બારણે ટકોરા મારતી થયેલી એણે જવાબ દઈ દીધેલો. ને છેવટે છઠ્ઠા દીવસે તાવે પોરો ખાધો. આખો દીવસ નોર્મલથી વધવાનું નામ ન લીધું.

કબજીયાત આ સમયમાં થાય જ. કારણ કે કાચો આમ પાકીને આંતરડાંમાંનું પ્રવાહી ઓછું કરી દેતો હશે. આયુર્વેદમાં તાવ દરમીયાન વીરેચનની લગભગ મનાઈ હોવાનું સાંભળ્યું છે. ને એક આખા દીવસના વીરામ પછી જ હળવો રેચ આપવાની છુટ સાંભળી છે. સાતમા દીવસે જાણે સાવ સાજા થઈ જવાયું……અલબત્ત નબળાઈ એનો ભાગ ભજવતી હતી પણ સ્ફુર્તી, ભુખની શરુઆત અને ખાસ તો છઠ્ઠા દીવસ પછી શરુ થયેલાં બગાસાં સારી નીશાની બતાવતાં હતાં. કહે છે કે લાંબી માંદગી પછી બગાસાં આવે તે માંદગીની વીદાય સુચવે છે !

(બગાસાં આમ તો આળસની નીશાની છે ! ને એટલે જ નારાયણભાઈ દેસાઈએ એક વાર કહેલું કે એમણે ગાંધીજીને કદીય, ક્યારેય, બગાસું ખાતાં જોયા નથી……ગાંધીજી અને આળસ ?! ન ભુતો– ન ભવીષ્યતી !!)

પણ મારા જેવા આળસુને તો તાવમુક્તીની નીશાની પણ બગાસાંમાં દેખાય તો શું કહેવું ?!

જોકે એક વાત રહી ગઈ કે ઉધરસને કારણે અરડુસી, પાચક દ્રવ્યરુપે આદું અને તુલસીનો રસ દીવસમાં એકબે વાર લેવાનું રાખેલું જે અમારા ઘરમાં કાયમી પ્રક્રીયા રહી છે. તાવમાં વાયુપ્રધાન, કફ્પ્રધાન, પીત્તપ્રધાન કે વીષમજ્વર છે તે નક્કી કરવા માટે સારા વૈદ્યનો સહારો લેવો જ જોઈએ. પણ આ કેસમાં તો આમને પચાવવાની જ (સાચી કે ખોટી !) ગણતરી હતી એટલે વૈદ્યને યશ (કે અપયશ ?) આપવાની ગણતરી નહોતી રાખી ! “તું જ તારો વૈદ્ય થા…” એવું આયુર્વેદના લેખકો કહેતા હોય છે પણ આ સલાહ માનવા જેવી નથી હોતી ! મેં તો આ (અ)ખતરો સામે ચાલીને લીધેલો એટલે બીજું શું થાય ?!

ક્યારેક આ વાતપીત્તકફ વીશે વાતો કરવા જેવી છે. એ ત્રણને આયુર્વેદે દોષો કહ્યા છે ! અને આયુર્વેદને ત્રીદોષવીજ્ઞાન કહ્યું છે !! ત્રણે દોષો સપ્રમાણ હોય તે જ મનુષ્ય તંદુરસ્ત ગણાય છે. જેના શરીરમાં ત્રણેય દોષો સપ્રમાણ હોય તેને જ નીરામ કહે છે. નીરામય હોવું તે ઉત્તમ સ્થીતી છે……..આજનું વીજ્ઞાન અને આ ત્રીદોષવીજ્ઞાન વચ્ચે કોઈ જાણકાર સરખામણી કરીને સમજાવનારું નીકળે તો બહુ મોટું કામ થાય.

કહેવાય છે કે અખતરા ને ખતરા વચ્ચે બહુ છેટું નથી હોતું. માંદગીમાં અખતરા કરવામાં ખતરાનું જોખમ સાધારણ ન ગણાય. એટલે આવા વ્યક્તીગત અનુભવોને વ્યક્તીગત જ રહેવા દઈને એ બાબતનાં લખાણોને લખનારની પાસે રહેવા દેવાં સારાં. એટલે “તાવ સે તાવ મીટા”ના આ બન્ને હપતાને મારા વ્યક્તીગત અનુભવના અહેવાલની અવહેલના કરીને કોરાણે મુકી દેવાય તો ખોટું નહીં !! – જુ.