સ્વતંત્રતા દે વરદાન !

સ્વતંત્રતા, દે વરદાન એટલું :
ન હીન સંકલ્પ હજો કદી મન;
હૈયું કદીયે ન હજો હતાશ;
ને ઊર્ધ્વજ્વાલે અમ સર્વ કર્મ
રહો સદા પ્રજ્વલી, ના અધોમુખ;


વાણી ન નિષ્કારણ હો કઠોર;
રૂંધાય દૃષ્ટિ નહિ મોહધુમ્મસે;
ને આંખમાંના અમી ના સૂકાય;
ન ભોમકા ગાય વસૂકી શી હો !
વાણિજ્યમાં વાસ વસંત લક્ષ્મી,
તે ના નિમંત્રે નિજ નાશ સ્વાર્થથી.

સ્ત્રીઓ વટાવે નિજ સ્ત્રીત્વ ના કદી,
બને યુવાનો ન અકાલ વૃદ્ધ,
વિલાય ના શૈશવનાં શુચિ સ્મિતો;
ધુરા વહે જે જનતાની અગ્રીણો,
તે પંગતે હો સહુથી ય છેલ્લા;
ને બ્રાહ્મણો- સૌમ્ય વિચારકો, તે
સત્તા તણા રે ન પુરોહિતો બને.

અને થઈને કવિ, માગું એટલું
ના તું અમારા કવિવૃંદને કદી
ઝૂલંત તારે કર પીંજરાના
બનાવજે પોપટ- ચાટુ બોલતા.
સ્વતંત્રતા, દે વરદાન આટલું.

ઉમાશંકર જોશી  

વીદે વીચા રેવાવિર રદ !

પાંચેક વરસનીય ઉંમર નહીં હોય.

ઉમરાળાની હવેલીના મુખીયાજીનું કુટુંબ હવેલીની શેરીમાં, હવેલીથી ચારેક ઘર આઘે રહેતું. મુખીયાજી જેઠાલાલ અને સાંકુબાને પાંચ સંતાનો. ત્રણ દીકરા ને બે દીકરી. સૌથી નાનો આ સમયે પાંચેક વરસનો માંડ.

એની યાદશક્તી વખણાતી, બહુ. એક વાર એવું બનેલું કે કોઈની સાથે એ ધોળા કે ઢસાજંક્શને ગાડીની રાહમાં બેઠેલો તે દરમ્યાન સા…મે એક દુકાન પરનું એક પાટીયું જોયાં કરે. એ વખતે નીશાળે બેસવાને હજી વાર હતી એટલે કક્કો કે બારાખડી તો ક્યાંથી હોય ? પણ સાઈનબોર્ડના પાટીયા પરના અક્ષરોનો વળાંક એને કોઈ ચીત્ર જેમ ચોટી ગયો હશે.

ઘરે આવીને એણે મોટાભાઈની સ્લેટમાં પાટીયાના અક્ષરો આવડ્યા એવા ચીતરીને કોઈને બતાવ્યા હશે, તે ઘરમાં બઘડાટી બોલી ગઈ !

એ, આ જોવો તો, જુગલે પાટીમાં લખ્યું છે ‘કમલ બીટર ખસ’ !! (૭૨ વરસ પછી આજે એ નામ મનેય યાદ નથી પણ એ જમાનામાં આ શેનું હશે એ ખબર નથી.)…..નીશાળે જવાને હજી વાર હતી ને તોય દુકાનનું આખું નામ લખી દેનારને કુટુંબનો મેગસેસે મળી ગયેલો. ત્યાર બાદ વરસો સુધી, નહીં દાયકાઓ સુધી આપણા રામની છાતીએ એ એવોર્ડ શોભતો રહ્યો.

ઉમરાળાના એ ઘરે હમણાં પાંચેક વરસ પહેલાં જવાનું થયું  ત્યારે શામલાલ બાપાની હવેલીએ માથું ને હૃદય નમાવવા ગયેલા. હવેલી હજી એની એ જ ! કેટલાક સાવ સાધારણ ફેરફારો સીવાયનું બધ્ધું જ સાત સાત દાયકા વીંધીને હૈયાને ખુણુેખુણે વ્યાપી વળ્યું……..હૈયાની ધડક અને આંખોના ભેજમાં જાણે આખો જનમારો આવી વસ્યો ! 

પણ પછી તો ભાભીએ કહ્યું કે હાલો, આપણું મકાન પણ જોતાં જાઈં.

મારું હૈયું ફફડી રહ્યું ! શું એ મકાનને હું જોઈ શકીશ ? આટલા લાંબા વીયોગ  પછી એ મકાનની દીવાલોને હું તાકી શકીશ ? જન્મ્યા પછી ચાલતાં શીખીને જ્યાં પહેલી જ પગલી પડી ’તી ને પછી તો દોટમદોટ થઈ શકી ’તી એ ભુમીનો સ્પર્શ શું કરી બેસશે ?!

પણ ગયાં. મકાનમાલીક બહેને પુછ્યું કોનું કામ છે ?! શું જવાબ હોઈ શકે ?! કોનું કામ હતું, અહીં આવવા પાછળ ? “અરે, બહેન, અમે અમને જ મળવા આવ્યાં છીએ – સીત્તેર વરસ પહેલાંનાં અમે અમને જ મળવા આવ્યાં છીએ !! ”  

આવકાર સાથે અમે અંદર ગયાં. સીત્તેરેક વરસનો આ ડોસો કાંઈ બાળક બનીને દોડાદોડી તો કરી ન જ શકે ! સ્થીર થઈને ઉભા રહી જવાયું. હલવાથીય જાણે કે કશું – રઝોટીની જેમ જાણે ખંખેરાઈ જવાનું  ના હોય, એમ સજ્જડ થઈ જવાયું…..આજુબાજુ કેટલાક આંટા માર્યા, પણ હવે માલીકી કોઈ બીજાની હતી એટલે ખુણેખુણો તો ક્યાંથી જોવાય ?! કેટલીય જગ્યાઓને યાદ કરીને એકબીજાને ગણાવતાં રહ્યાં. આ રસોડું, અહીં દાદરો હતો, પાછળનું નળકોળીયું હજી છે કે કેમ ? વગેરે વાતોને મકાનમાલીકણ ભાવથી સાંભળી રહ્યાં. એમનેય અમારો ચેપ લાગ્યો હશે. 

છેલ્લે મારી નજર ફળીયું વટાવીને સામેની ઓશરી અને એના દાદરા સુધી ગઈ. દાદરો જ્યાં પુરો થતો હતો તે ઉપરના ઓરડાની દાદરાની પછીતની દીવાલે જોવા મથ્યો પણ એ જગ્યા ફેરફારાઈ ગઈ હતી……ને તોય મેં ત્યાં સીત્તેર વરસ પહેલાં  જે લટકતી તે ડંકાવાળી, ધીરજલાલે આપેલી ઘડીયાળ કલ્પી લીધી. ડંકા તો ન સંભળાયા પણ એ ઘડીયાળની તરત નીચે લખેલી લીટી મનચક્ષુ વડે વંચાઈ ગઈ…….“દર રવિવારે ચાવી દેવી”………!

આટઆટલાં વરસો વીંધીને, આ જ લીટીજેને હું ઉંધેથી વાંચીને જ બોલતો તે આખી લીટી ડંકાની જેમ રણકી ઉઠી –

“વીદે વીચા રેવાવિર રદ !!! ” 

– જુગલકીશોર

પીંડે અને બ્રહ્માંડે

– જુગલકીશોર.

 

વીજ્ઞાનની શોધખોળો અને ઔદ્યોગ્રીક ક્રાંતી પછી સૌથી મોટો ધક્કો કોઈને લાગ્યો હશે તો તે ઈશ્વરના અસ્તીત્વને હશે તેવું માનવા મન કહે છે. ઈશ્વરને રીટાયર કરી મુકનારી પરીસ્થીતી નવા જમાનાની એક મહત્ત્વની બાબત બની રહી છે. (આમેય ઈશ્વરને ભુલાવી દે તેવાં ચમત્કારી બાબાઓ ઠેર ઠેર મળી રહે છે. એમાંય સીનેમાના સ્ટાર્સનાં તો હવે મંદીરોય બનવા માંડ્યાં છે !)

લેબોરેટરીમાં જ્યાં સુધી સાબીત ન થાય ત્યાં સુધી ઈશ્વરને કોઈ સ્થાન નથી. સમયના બ્રહ્માંડીય સંદર્ભે લેબોરેટરીની કક્ષા હજી ભલેને પાપા પગલીની, નગણ્ય હોય, ને એને હજી અગાધ સાગરમાં છબછબીયાં કરતાં જ ભલેને આવડતું હોય, તોય તેના માપદંડ વડે જ ઈશ્વરે પોતાનું અસ્તીત્વ સાબીત કરવાનું રહે છે !! ગાંધીજી એ બચાડા જીવે કહી દીધું કે સત્યને માપવાનો ગજ કદી ટુંકો ન હજો, પણ ઈશ્વરને માપવાનો ગજ તો લેબોરેટરીમાં જ પડેલો હોય તેવે સમયે કોઈએ એની બહાર જઈને વીચાર શો કરવાનો ?!

મારા ખ્યાલ પ્રમાણે વેદોમાં ઈશ્વર નથી. ઈશ્વરનું સ્વરુપ કદાચ પછી આવ્યું છે. પણ દેવો તો હતા જ. સૌથી પ્રથમ ને સૌથી મોટો દેવ અગ્ની હતો. જે માનવને સૌથી વધુ સક્રીયતાથી મદદકર્તા હોય એને વંદન કરવામાં નાનમ શી હોઈ શકે ? માનવને જીવાડવામાં જે જે દેવો કામના હતા તે સૌને પુજવામાં તે સમયના માનવે કોઈ કસર છોડી નથી. ‘દેવોએ માનવને જે આપ્યું તે આંશીકરુપે તેને પ્રતીકાત્મકરુપે પાછું આપવાની’ ગીતાજીએ સુચવેલી પ્રણાલી – હોમવાના સમીધની – બહુ સૂચક હતી. આજે માતા પોતાના દીકરાને પાણીનો ગ્લાસ આપે તોય બાળકે થેંક્યુ કહેવાની ફેશન છે. જ્યારે જીવનભરના ઉપકારોનો બદલો હવનરુપે કેટલીક વનૌષધીઓની આહુતી આપીને દેવામાં આવે તો એને ન સમજવા જેટલી નાદાની કરવી ખરી ?

અને દરેક ધર્મ અને દરેક સંસ્કૃતીમાં સૌથી મોટી ને મહત્ત્વની વાત સમન્વયની હોય છે. પરસ્પરના સંબંધો અને સંબંધોમાંથી ફળીભુત થતી સુસંવાદીતા એ જ તો સમગ્ર પૃથ્વીને ટકાવનારી મુળભુત બાબત છે ! વીજ્ઞાને અવનવી શોધખોળો કરીને આપણને જે કાંઈ આપ્યું એનાથી સહેજ પણ ઓછાં અનીષ્ટો પણ આપ્યાં નથી શું ? ઈશ્વર કાંઈ વીજ્ઞાનનો વીરોધી નથી. ખરેખર તો ઈશ્વરના મુર્તરુપને આગળ કરવાની જરુર જ શી છે ? બ્રહ્માંડને બાળકના મોંમાં રમતું કોઈ માતા જુએ તો એને ચમત્કાર કહી દેવાની ઉતાવળ શા માટે ?! આ આખી વાત પ્રતીકાત્મકરુપે જોઈશું તો ઈશ્વરની કલ્પનાને કોઈ તર્ક સાંપડશે જરુર.

સમગ્ર બ્રહ્માંડનો બુકડો બોલાવી દે તેવી કોઈ શક્તી કે જેના વડે સમગ્ર વીશ્વનું સંચાલન થાય છે તે ગુરુત્વાકર્ષણ વગેરે જેવી શક્તીઓને જ ઈશ્વર માનવાનું મન કેમ નહીં થતું હોય ? માણસની દોડ માણસના સ્વરુપ સુધી જ દોડી શકે. એનો ભગવાન પણ પોતાના જેવો જ હોય ! બહુ બહુ તો એને હાથ હજાર હોય, ને માથાં એકથી વધુ હોય એટલું જ ! વીજ્ઞાનના હજાર નીયમોને જ ઈશ્વરરુપે જોવામાં મને તો કોઈ વાંધો આવે નહીં.

સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં જે તત્ત્વ વીલસી રહ્યું છે તેને વીષે કેટકેટલું લખાયું છે ! જગતનો અંશ પણ ખાલી નથી. આખું જગત કોઈ એક તત્ત્વથી લબાલબ ભર્યું છે. તેને માટે નદીનો એક દાખલો મુકીશ. પાણી વીજળીના કરંટને તરત પસાર કરે છે. કોઈ મોટી નદીના મુખથી લઈને સાગરસંગમ સુધીના સમગ્ર પટને પસાર કરી શકે એટલી તાકતવર વીજળીનો એક છેડો નદીના મુખ પર રાખીને કરંટ મારવામાં આવે તો સાગર સુધી તે દઝાડી શકે કે નહીં ? કારણ કે નદી એના મુખથી લઈને સંગમ સુધીના આખા પટ પર એક સાથે, એક સમયે હોયછે. નદીનું આ હોવું આખા પટને લાગુ પડે છે. બ્રહ્માંડ આખું પણ આવી જ રીતે કોઈ અદીઠ પદારથથી લબાલબ ભરેલું છે…(આ હું એકલો નથી કહેતો પણ બધે તેવું કહેવાયું છે.)

થીયરી એવું કહે છે કે સુક્ષ્માતીસુક્ષ્મ કણો એક સાથે કણરુપ પણ હોય છે અને પ્રવાહરુપે પણ હોય છે !! વીજ્ઞાનને પણ આ બાબત આશ્ચર્યની લાગી છે ! પણ આપણે તો કણને સ્થળઅને પ્રવાહને સમયતરીકે સાથે સાથે જ જાણ્યા છે !! 

સમગ્રતાએ શું છે ? એ સમગ્રને સાચવનારાં કોણ કોણ છે ? હું અને આપણે સૌ આ સમગ્રનો એક ભાગ ખરાં કે નહીં ? આપણ સૌનું એક સાથે હોવું તે કોઈ ને કોઈ રીતે જોડનારું ખરું કે નહીં ? માટીનો કણ અને માનવીનો કણ; વળી હવાનો કણ ને કહેવાતા શુન્યાવકાશમાં પણ રહેલો કણ…આ બધાંની વચ્ચેને બધાંની અંદરજે વહી રહ્યું છે, ચકરાવા લઈ રહ્યું છે તેને સ્થળ અને કાળના વ્યક્તીગત અને સમષ્ટીગત સંદર્ભે જોવાનું વીજ્ઞાન અને ધર્મની મુળભુત થીયરીઓમાં લગભગ એક સરખી રીતે જ બતાવાયું હોય તેવું નથી લાગતું ?!

“શશિ જતાં પ્રિય રમ્ય વિભાવરી…..”

શશિ જતાં પ્રિય રમ્ય વિભાવરી,

થઈ જતી રખે અંધ વિયોગથી;

દિનરૂપે સુભગા બની રહે, ગ્રહી

કર,  પ્રભાકરના  મનમાનીતા.

‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથામાંનો દ્રુત વીલંબીત છંદમાં રચાયેલો આ શ્લોક બહુ જાણીતો છે. કોઈ ‘એક વીશેષ’ના વીયોગથી વ્યથીત થઈ જવું માનવી માટે સહજ છે. અને એમાંય તે, તે વીશેષની જગ્યાએ અન્યને બેસાડવાનું તો એથીય અધીક અકારું હોય છે. સરસ્વતીચંદ્રની અવેજીમાં નવીનચંદ્રને સ્વીકારી લેવાની વાત ગોવર્ધનરામ ઉપરોક્ત શ્લોક દ્વારા મુકે છે.

રાત્રીના સ્વામી ચંદ્રની ગેરહાજરી કે વીદાયથી રજની (વીભાવરી)ને થનારા શોક માટે કહે છે કે, વીયોગથી તું અંધ ન બની જઈશ. જુઓ, અહીં શોક ન કરવાનું નથી કહ્યું પણ શોકમાં અંધ ન થઈ જવાનું કહેવાયું છે. કોઈની પણ વીદાય એ જીવનનો સ્વાભાવીક ક્રમ છે. બધું આપણા હાથની વાત નથી હોતું. ન ધારેલું– ન ઈચ્છેલું બને ત્યારે કદાચ વીહ્વળ થઈ જવાય; ક્યારેક માર્ગ ન સુઝે ને નીરાશા, નીર્વેદ વ્યાપી જાય તેમ પણ બને પરંતુ તેથી આગળ બાકી રહેલા જીવનમાર્ગને જોવા માટે જ આપેલાં ચક્ષુઓને બંધ કરી દેવાનો તો કોઈ જ અર્થ નથી ને ? સર્જકે મુકેલી કર્ણપ્રીય શબ્દાવલી માણો – ‘પ્રીય, રમ્ય વીભાવરી’ !!

છંદયોજના પણ કેવી મજાની છે ! આરંભના છ અક્ષરોમાં પાંચ લઘુ પછી એક જ ગુરુ અક્ષરથી એક વાતને – જરા અટકીને – ઝડપથી પસાર કરી દેવાય છે ને પછીના છ અક્ષરોમાં ત્રણ ગુરુ મુકીને શીખામણરુપે આવનારી વાતને વજન જાણે કે અપાયું છે !! દરેક પંક્તીમાં આ ક્રમ જોવા મળશે. પ્રથમ છ અક્ષરોમાં જે હકીકત બની કે બની રહી છે તેને ઝડપથી પસાર કરી દઈને હવે હાથ પર લેવાની વાતને ત્રણ ગુરુઓ દ્વારા ધીરેથી, ધ્યાન આપવા માટે જ જાણે કે રજુ કરાઈ છે !!

રાત્રીને કહેવાયું છે કે ચંદ્ર ગયો, તો તું ખુદ દીવસરુપ બની જા ! રાત્રી એ સ્વપ્નભુમી છે. સ્વપ્ન ખોટાં પડે; ધારેલું, સેવેલું, ઈચ્છેલું ચંદ્રરુપી ભાગ્યદાતાની ગેરહાજરીને કારણે હાથ ન લાગે, હાથમાં ન આવે, ઈચ્છા પાર ન પડે ત્યારે જે કાંઈ આવી મળે તેને જ, આવનારા સમય માટેના આશીર્વાદ ગણી લઈને સ્વીકારી લેવું તે – ખાસ કરીને મહત્ત્વની સામાજીક વ્યક્તી માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

રાત્રી દરમીયાન આપણને મળેલો સમય – ચંદ્ર હોય કે ન હોય – પુરો કરવાનો હોય છે. કારણ કે પછી તો દીવસ આવવાનો થશે. જાણેઅજાણે અહીં રાત અને દીવસને એકબીજાને અનુકુળ–અનુરુપ થઈને રહેવાની વાત સુચવાય છે.

ચંદ્રની જગ્યાએ સુર્ય, પ્રભાકરને મનમાનીતો બનાવવાનું આ સુચન વીધવાવીવાહને પણ સમજાવનારું બની રહે છે ! અહીં સુર્યને ‘પ્રભા–કર’ કહીને કેવું સરસ કામ લીધું છે ! કર ગ્રહીને એટલે કે કરગ્રહણ–લગ્ન કરીને, આ નવ અવતાર જાણે કે ધારણ કરવાની ક્રાંતીકર વાત સરસ રીતે મુકાઈ છે.

એવો જ એક બીજો શબ્દ ‘સુભગા’ જુઓ ! સુભગા એટલે સુંદર ઉપરાંત સૌભાગ્યવતી ! કુદરતે આંચકી લીધેલા રાત્રીના ભાગ્યને, રાત્રી તું ખુદ દીવસનું રુપ ધારણ કરીને સૌભાગ્ય મેળવી લે એ વાત ઉપમા–રુપકો દ્વારા કાવ્યમય બાનીમાં રજુ થઈ છે ! કારણ કે સૌ જાણીએ છીએ કે સુર્યના આવતાં તો રાત્રીનું અસ્તીત્વ જ રહેતું નથી ! સરસ્વતીચંદ્રના જવાથી કુમુદનો એક અવતાર જાણે કે પુરો થાય છે તો શું તેણે જીવ આપી દેવો ?

ના. જે લોકો કોઈ મોટું કાર્ય હાથ પર લેવા માગતા હોય તેણે પ્રતીકુળતામાં જીવનનું બલીદાન આપી દેવાનું હોય નહીં. એણે જુદા જ સ્વરુપે, જુદા જ સંજોગોમાં, જુદાં ને નવાં જ સાધનો દ્વારા પોતાના લક્ષ ભણી આગેકુચ કરવી જ રહી !! ચંદ્ર હોય કે પ્રભાકર હોય – એ બન્ને તો સમગ્ર બ્રહ્માંડનાં રમકડાં જ છે. બીજી રીતે કહીએ તો તેઓ જીવનપોષણ માટેનાં સંસાધનો માત્ર છે. એનો ઉપયોગ જીવનકાર્યો માટે, ભલે ને એકની અવેજીમાં બીજા દ્વારા, પણ કરવો પડે તો તેમ કરવાનું સાવ સહજ ગણી લેવું રહે. એને મનમાનીતું સાધન બનાવીને જ આગળ વધવાનું હોય – અટકી પડવાનું કે વીલીન થઈ જવાનુ આવા ખમતીધરોને ન જ પોસાય !

– જુગલકીશોર.

એક પત્ની–પ્રેમ–પંક્તીનો આ સ્વાદ !

“કરીએ છ પ્રેમ કેટલો તમને, ખબર નથી;

જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !” 

– અજ્ઞાત

 

સામાન્ય રીતે કાવ્યસર્જકો તો પોતાને મન–મગજમાં જે આવ્યું તે કાગળ પર ઉતારી મુકતા હોય છે. એમનું કામ સર્જવાનું. (કેટલાકો એમાં મઠારકામ કરીને મુકતા હોય છે તો કેટલાકો તે કામને જરુરી ન ગણીને જેમનું તેમ મુકી દે છે….)

કાવ્ય વાચક સમક્ષ આવે, ખાસ કરીને વીવેચક પાસે આવે પછી એનું અર્થાનર્થ ઘટન (એટલે કે અર્થ–અનર્થઘટન) થતું હોય છે. સામાન્ય રીતે કાવ્યના શબ્દોની ત્રણ શક્તીઓ કહી છે. અભીધા, લક્ષણા અને વ્યંજના. અભીધા એટલે શબ્દપંક્તીનો પહેલો, સહેલો ને સામે જ દેખાતો અર્થ; લક્ષણા એટલે પંક્તીના શબ્દો ચીલાચાલુ અર્થ ન આપે પણ આપણે સમજી લેવાનો તે અને વ્યંજના એટલે પંક્તીશબ્દોમાંથી વાચકની તાકાત (!) પ્રમાણે નીકળતા પણ તર્કબદ્ધ હોવાની શરતે મળતા અનેક અર્થો !

ઉપરોક્ત પંક્તીઓમાં સાધારણતયા હોય છે તેવો પત્નીપ્રેમના અતીરેકનો ભાવ પ્રગટ થયો છે. “તમારા વન્યા હું નૈં રહી શકું !” આટલામાં પતાવી દીધું હોત તો ચાલેત પણ સર્જક થોડું છાશમાં પાણી રેડીને ચોખવટ કરે છે કે, તમારા માટેનો અમારો પ્રેમ (આવા પ્રસંગે બન્નેઉ માટે માનાર્થે આપણે બહુવચન વાપરવાનાં હોય તે વાચકની જાણ સારુ…) કેટલો છે તે અમે – એટલે કે હું જાણતા નથી….કેટલો એ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ થતો નથી. કેટલો તે વજનમાં માપવાનો છે કે અન્યથા તે સર્જક  જાણે પણ એ ભાઈને પોતાના પત્નીપ્રેમના પ્રમાણની ખબર નથી એ નક્કી.

આપણે એટલે કે વાચકોએ શું સમજવાનું ?

અને જેને સંબોધીને આ લીટી લંબાઈ છે તે “સામેવાળાં”એ (શ્રીમતીજીએ) શું સમજવાનું ?

બીજા સવાલની માથાકુટ કાવ્યભાવન કરનાર એટલે કે ભાવકે, એટલે કે વાચકે કરવાની રહેતી નથી. એના એટલે કે પેલા “આ તરફવાળા” ભાઈના પ્રેમના માપની ચીંતા સામાવાળા કરશે. 

હવે આપણે, એટલે કે આ લખનારે અને તમ વાંચનારે, આ બે ભાગમાં વેંચાયેલી એક લીટીનો વીચાર કાવ્યના આ(વા)સ્વાદ માટે કરવાનો રહે છે. તો –

કાવ્યપંક્તીનો પહેલો અર્થ તો આપણે જોઈ ગયા. હવે અમને એટલે કે આ લખનારને જે અર્થ સમજાણો તેની વાત કરતાં સુજે છે કે આ લીટીનો કોઈ ગુઢાર્થ છે એ નક્કી.

આ પંક્તીના સર્જનાર કહે છે કે તમારા તરફનો અમારો પ્રેમ – વજનમાં, લંબાઈમાં કે જથ્થામાં કેટલો છે તેની ખબર નથી તે સાચું પણ તેની જરુર પણ શી છે ?! જગતના કોઈ પ્રેમીએ કદી એને માપવાનો પ્રયત્ન સુધ્ધાં કર્યો જાણ્યો છે ખરો ? (ગુજરાતીઓનો જાણીતો શબ્દપ્રયોગ “અમારે કેટલા ટકા ?” તે અહીં ઉપયોગી થાય તેમ નથી !) પરંતુ પ્રેમીનો જે અગાધ અથવા અમાપ પ્રેમ છે જ તેની ખાત્રી તો પંક્તીના બીજા ભાગનું વીચારજગત પામીએ તો જ ખબર પડે તેવું છે ! ભલે ને પ્રેમના માપની ખબર ન હોય, પણ તમારા વગર અમે જીવી જ ન શકીએ એ વાત જ અમારા અમર પ્રેમની સાબીતી આપે છે ! 

હવે રહી વાત આ ન જીવી શકવા બાબતની. આ અમર પ્રેમપંક્તીના અનેક અર્થો થઈ શકે છે. 

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !”

આ કાવ્યની ઉત્તમતાની તો ખબર નથી પણ પ્રેમની ઉત્તમતા જાણવા માટે તો એની પાછળ રહેલા ગુઢાર્થને સમજવા મથવું જોઈએ ને ? બહુ ઉંડો વીચાર કર્યા પછી અમે જે અર્થ, કહું કે ગુઢાર્થ પામી શક્યા છીએ તે આટલો :

“ફેમીલી ડૉક્ટરે કાવ્યનાયકને બહારનું ખાવાની મનાઈ કરી હોઈ એના જીવવાનો બધો જ આધાર શ્રીમતીના હાથની રસોઈ પર જ અટકેલો છે. પરીણામે આ પંક્તીનો અન્વય કરીને લખીશું તો સ્પષ્ટ થશે કે

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા (રાંધેલા ભોજન) વીના કદી !”

મને લાગે છે કે સમગ્ર પંક્તીનો અર્થ, અનર્થ, ગુઢાર્થ, વ્યંગ્યાર્થ જે ગણો તે બધો ‘હવે’ સમજાઈ જવો જોઈએ.

અસ્તુ.

– જુગલકીશોર.