શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રીની એક વાર્તા અંગે કેટલુંક… …

“બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ” (લેખક : પ્ર. શાસ્ત્રી)

 

‘આની સાથે તમારા વ્હાલના દરિયાએ ચોથીવાર મને નીચું જોવડાવ્યું છે. માથે ચડાવીને  ફટવી મારી છે. ડો.રમા કાલે ઓ.પી.ડી.માં મારી સાથે જ હશે. એને શી રીતે આપની લાડલીની બીહેવિયર સમજાવીશ. માંડમાંડ એના ભત્રીજા, ડોકટર પિયુષને તમારી એકની એક દીકરીને મળવા તૈયાર કર્યો હતો. એને માટે તો ડોક્ટર છોકરીઓની લાઈન લાગે છે. એનો પ્રેફરન્સ પણ એમ.ડી છોકરીનો જ છે. આજે તમારી દીકરી નાની કીકલી નથી ગયે મહિને જ છવ્વીસ પૂરા કર્યા. બાપ દીકરી ગંભીરતા તો શીખ્યા જ નથી. ડોક્ટર!, હું બોલું છું તે સાભળો છો?  તમારા બ્રેઈનમાં કંઈ પેનીટ્રેટ થાય છે ખરું?’

ડો.શરદ વૈદ્ય બધું જ સાંભળતા હતા. એમણે એમનું બ્રેઈન વેક્ષ પેપર જેવું, એટલેકે જળકમળવત બનાવી દીધું હતું. ઘરમાં પત્ની ડો.સરલા વૈદ્યનું ડોમિનેશન સ્વીકાર્યા છતાં, મૂંગે મોંઢે જે કરવું હોય તે કર્યા કરતા. એમનો મોટો દીકરો  મનિષ પણ ડોક્ટર હતો. એને માટે ડોક્ટર સરલાએ શોધી કાઢેલી વહુ પણ ડોક્ટર હતી. બન્ને વેસ્ટ કોસ્ટના નાના ટાઉનમાં પ્રેક્ટિશ કરતા હતા. બીજો દીકરો એન્જીનિયર હતો અને કોઈ ફાર્મસ્ક્યુટિકલ કંપનીમાં નોકરી કરતો હતો. બન્ને દીકરાઓએ શું ભણવું, કયા પ્રોફેશનમાં જીંદગી જીવવી, કોને પરણવું એ બધું ડો.સરલા મમ્મી જ નક્કી કરતા.

નાની દીકરી બેલા ખુબ જ હોંશિયાર હતી. હાઈસ્કુલ પૂરી થતાં એણે મમ્મીની સલાહ અને આજ્ઞા વિરૂધ્ધ આર્ટ્સના વિષયો લીધા. મમ્મીને તો બેલા દીકરીને પણ મોટી ગાયનેક બનાવવી હતી પણ  બેલાને એમાં જરા પણ રસ ન હતો. બાપે માથે ચડાવેલ, વ્હાલના ખારા તોફાની દરિયાએ, મમ્મીની ચાર બહેનપણીઓની હાજરીમાં એક વાર કહ્યું હતું. “મારી સ્વીટ મમ્મી બીલકુલ ટીપીકલ દેશી જ છે. દરેક દેશીની જેમ જ, સી બીલીવ્ઝ, ધેર ઇઝ ઓન્લી ટુ પ્રોફેશન એક્ષીસ્ટ ફોર ઈન્ડિયન્સ.  ડોક્ટર એન્ડ એન્જીનિયર.”  બીગ માઊથ બેટીએ આ વાત પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં સંકળાયલી આન્ટીઓ આગળ કરી હતી, જેઓ પોતાના ચિરંજીવીઓ ને પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં જ ધકેલવા માંગતી હતી.

દીકરીના વંડરફુલ પાપાએ મમ્મીની મહેચ્છાની અગેઇન્સ્ટમાં  દીકરીને ઈચ્છીત નિર્ણયો લેવાના મૂક આશિષ આપી દીધા હતા. દીકરી બૅલા ફ્લાઈંગ કલર્સ સાથે એમ.એ થઈ. ફરી વાર મમ્મીએ કહ્યું ભલે આટ્સમાં માસ્ટર કર્યું, હવે પી.એચ.ડી કરી નાંખ. એટલિસ્ટ નામ આગળ ડોક્ટર તો લખી શકાય.

‘નો…હવે ભણવું નથી.’

બીજી સારી મોભાદાર નોકરીને બદલે બસ એણે ગ્રામર સ્કુલ એટલે કે પ્રાઈમરી સ્કુલમાં નોકરી લઈ લીધી. થર્ડગ્રેડની ટીચર બની ગઈ. નાના નિર્દોષ ભુલકાઓ કે જેમના આગળના બે ત્રણ દૂધિયા દાંત તૂટી ગયા હોય એમને ભણાવવા, રમાડવામાં જ પેરેડાઈઝ પ્લેઝર માણવા લાગી.

મેરેજ? સ્યોર. એણે કદીએ ના કહી ન્હોતી. એને તો પ્રોસ્પેક્ટિવ મુરતીયાઓ સાથે વાત કરવાની ઘણી મજા આવતી. ઈન્ટર્વ્યુ આપવાને બદલે મુરતીયા અને તેમના માંબાપનો ઈન્ટવ્યુ થઈ જતો. મમ્મીને કહેતી ‘પ્લીઝ મોમ, નેક્ષ્ટ ટાઈમ કોઈ સારા દેશી સાથે ગોઠવને કે જલ્દી  મારા હાથ પીળા થાય ને તારા ઘરમાંથી બેલા નામની બલા જાય. પણ, હી મસ્ટ મેચ વીથ માય ફ્રેન્ડ રોજર.’

આ રોજરનું નામ પડે, એટલે જેમ સ્પેનિસ બુલ, રેડ કપડા સામે ધસે તેમ મમ્મી, બેલા સામે ધસતા. આ બોયફ્રેન્ડે જ બેલાની જીંદગીને રવાડે (ખોટે ?)ચડાવી છે એમ મમ્મી માનતી. આ રોજર બેલાનો ખાસમ ખાસ ફ્રેન્ડ હતો. એ પણ એની સ્કુલમાં છોકરાં ભણાવતો, ડ્રોઇંગ શીખવતો. એનો નાનો એપાર્ટમેન્ટ એક આર્ટ સ્ટુડિયો હતો. કેનવાસ પર એના બનાવેલા ચિત્રોનું પ્રદર્શન થતું. નાની મોટી કિમતે એ વેચાતાં. રોજરનો ડાબો પગ ઘૂટણ નીચેથી કપાઈ ગયેલો એટલે એની જગ્યાએ એ લાકડાનો પગ પહેરતો હતો. એને  સાચા પગની કોઈ ખોટ સાલતી ન હતી. એ પંદર વર્ષ જૂની કાર વાપરતો હતો. ફ્રાઈડે ઈવનિંગમાં એના એપાર્ટમેન્ટ સામે બેલાની, પાપાએ અપાવેલી બ્રાન્ડ ન્યુ સ્પોર્ટકાર પાર્ક થયેલી હોય અને બેલા રોજર સાથે એની ખખડધજ જૂની કારમાં કોઈ કોન્સર્ટમાં જતી હોય. રોજરનો વાન તો ઉજળો હતો પણ વાળ આફ્રો હતા.  સરલામમ્મી રોજરનો ઉલ્લેખ વર્ણશંકર બોયફ્રેન્ડ તરીકે કરતી; અને બેલા મમ્મીને સુધારતી. મૉમ હી ઈઝ નોટ માય બોયફ્રેન્ડ; હજુ બોયફ્રેન્ડ નથી થયો. બસ જીગરજાન દોસ્ત. એ ડફોળ જો બોયફ્રેન્ડ થઈને પ્રપોઝ કરે તો કદાચ તારો જમાઈ પણ બને. હી ઈઝ માય ‘જેન્ટલમેન ક્લોઝફ્રેન્ડ’.

એ જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડે બેલાનું વસ્ત્રવિહિન, છતાં અંગઉપાંગોની મર્યાદા સચવાય એવું ઓઈલ પેઇન્ટ પોર્ટ્રેટ બનાવ્યું ત્યારે, જેમને નગ્નદેહની નવાઈ ન હોય એવા ડોક્ટર પરિવારનું ઘર બેટલગ્રાઉન્ડ બની ગયું હતું.

……અને પાપા ડોક્ટરની કોમેન્ટ?…. માય એન્જલ બ્યુટિફુલ બેબી…થેન્ક્સ રોજર. યુ આર ગ્રેઇટ આર્ટિસ્ટ. પાપા મમ્મીએ રોજરને તો જોયો જ ન હતો.

પાપા ડોક્ટરે પોતાની ધરબાઈ ગયેલી મનોકામનાનું નિરૂપણ બેલામાં જોયું હતું અને પોસ્યું હતું. પોતે પ્રતિષ્ઠીત વૈદ્યના દીકરા હતા. હોંશિયાર હતા. સાહિત્ય, સંગીત, નાટક, સિનેમાના રસીયા હતા. સંગીત સ્પર્ધામાં પહેલું ઈનામ જીતતા હતા, પણ પિતાજીએ સંગીતશાળાના લેશન્સ પર પાબંધી લગાવી.  લાગવગ અને પૈસાના આંધણ કરી મેડિકલ કોલેજમાં ધકેલ્યા હતા. હોંશિયાર હતા, પણ રસ ન્હોતો. લગ્ન પણ ડોક્ટરની દીકરી ડો.સરલા સાથે થયા હતા.

અમેરિકા આવ્યા પછી સંસારકારનું ડ્રાઈવિંગ ડો. સરલાદેવી કરતા હતા. ડોક્ટર પતિને પ્રોફેશનમાં જરાપણ દિલચસ્પી નહીં. હોસ્પિટલમાં મર્યાદિત સમય માટે રેડિયોલોજીમાં જોબ કરી લેતા. એમનો લાઈબ્રેરી રૂમ મેડિકલ બુક્સને બદલે શાસ્ત્રીય સંગીતની સીડીથી ભરેલો રહેતો. સરલાદેવીને આમાં જરાયે રસ ન હતો. ઘણીવાર સરલાદેવીનું ડોમેસ્ટિક લેક્ચર ચાલતું હોય ત્યારે શરદ ડોક્ટરના કાન પર હેડફોન હોય.

જોકે અત્યારે કાન પર સંગીત માટેનું હેડફોન ન હતું પણ સરલાદેવીની વાતનો કોઈ પણ પ્રતિભાવ આપવાનો અર્થ નથી એ વિચારે એઓ મુંગા જ રહ્યા હતા.

આજે દીકરી બેલાને જોવા સરલાબેને એની ડોક્ટર ફ્રેન્ડ રમાના ભત્રીજા ડો. પિયુષ પટેલ ને આમંત્ર્યો હતો. ડો.પિયુષની સવારી ચાર વાગ્યે આવવાની હતી. આજે મમ્મીશ્રીને ખુશ રાખવા મમ્મીએ બતાવેલી સાડીનો શણગાર સજી બેલા. સાડા ત્રણ વાગ્યાની તૈયાર થઈને બેઠી હતી. પાંચ વાગ્યા સૂધીમાં ભાવી ભરથારના દર્શન ના થતાં;  વન, ટુ, થ્રી… સાડી બેલાના ગૌર દેહ પરથી ઉતરી અને મમ્મીના બેડ પર ઢગલો થઈને પડી. સેક્સી સાથળ પ્રદર્શીત કરતું શોર્ટ અને ચોત્રીસી ઉરોજને માંડ સમાવતું ટીશર્ટ આવી ગયા. તે જ સમયે ડો.રમાબેન એમના ભત્રિજા ડો.પિયુષને લઈને દિવાનખાનામાં દાખલ થયા.

બેલાને જોઈને ખરેખર તો બિચારો પિયુષ શરમાયો હોય એમ નીચું જોઈ ગયો. બેલાએ એને ઉપરથી નીચે માપી લીધો. કપાળ ખુબ જ વિશાળ હતું કારણકે આગળના વાળે હિજરત કરવા માંડી હતી. અંદાજ પ્રમાણે બે વર્ષમાં લીસું કપાળ બોચી સૂધી પહોંચે એવી શક્યતા હતી. ચશ્માના લેન્સ જરા જાડા હતા. તે સિવાય બીજો વાંધો કઢાય તેમ ન હતો. જો સાડી પહેરી હોત તો એ ચોક્કસપણે નમસ્કાર કરવાની હતી પણ હવે? એણે રમાઆન્ટીસાથે હેન્ડશેક કર્યા અને એનાથી વિપરીત પિયુષને હાય કહી હગ કરી.

પિયુષની ટાલ પર પરસેવો ચળક્યો હતો.

“પિયુષભાઈ, તમે જો સમયસર આવ્યા હોત તો વાત કરવાની મજા આવત. અત્યારે હું ફ્રેન્ડ સાથે બાસ્કેટબોલ ગેઇમ જોવા જાઉં છું. તમારો ફેવરિટ એન.બી.એ સ્ટાર કોણ?”

‘હેં.. હેં…હં..ના…મને..મને એવી ગેઈમ જોવાનો સમય જ નથી મળતો…’

‘પિયુષભાઈ તમે છેલ્લી બેસ્ટ સેલર બુક કઈ વાંચી? આઈ મીન ફિક્ષન.’

‘ફિક્ષન? હમણાં તો ક્લિનિક ફિક્ષ કરવામાં જ રોકાયલો છું.’

‘તમને સ્પોર્ટસમાં રસ નથી એ તો ખ્યાલ આવ્યો પણ બ્રોડવે શોમાં તો રસ હશે જ. છેલ્લો કયો પ્લે જોયો?’

‘બ્રોડવે પર જવાનો પણ સમય જ નથી મળ્યો. એક વખત ક્લિનિક સેટ થઈ જાય પછી જવા વિચાર છે.’

‘પિયુષભાઈ બહુ સરસ વિચાર છે. તમારી સાથે વાત કરવાની ખુબ મજા આવી. તમારા લગ્ન થાય પછી ભાભીને લઈને અમારે ત્યાં આવતા રહેજો. આપણે ઘણી વાતો કરીશું. રમા આન્ટીએ મમ્મીને વાત કરી હતી કે તમને બટાકાવડા બહુ ભાવે છે. મને બટાકાવડા બનાવવાનો ચાન્સ જ ન મળ્યો. મેં બનાવ્યા છે એવું અમારી મમ્મી કહે તો માનશો નહીં.  ઓનેસ્ટ્લી સ્પીકિંગ મને પણ બટાકા વડા તો બહુ ભાવે પણ મને કાંઈ બનાવતાં આવડતું નથી. અમારા હાઉસકિપર માસીએ બનાવ્યા છે. ધી બેસ્ટ ઈન ધ ટાઉન ક્વોલિટી…ચાખ્યા વગર ના જશો. સોરી …આઈ એમ રનિંગ લેઇટ. બાય આન્ટી…બાય પિયુષભાઈ….’ અને બેલા ઉડી ગઈ.

બેલા નાદાન ન્હોતી. બેલા ટીનેજર ન હતી. મેચ્યોર એડ્યુકેટેડ લેડી હતી પણ આખરે તો એ પાપાના વ્હાલનો ઉછાળતો દરિયો હતી. ક્યારે એ કેવી રીતે વર્તશે એ ટોટલી અન્પ્રેડિક્ટેબલ હતું.

બસ આમ થાય પછી ડો. સરલાદેવીનો ક્રોધ લાવા ઉકળે જ ને?

‘તમે સાંભળો છો? આ તમારી દીકરીનું શું કરવાનું છે?’

‘મારી જ નહીં …આપણી દીકરી કહેવાય. એ એના જીવનનો માર્ગ જાતે શોધશે. શા માટે તમે એને માટે હાય-વલારા કરો છો. ભલે એ ના કહેતી હોય પણ એ રોજરને ચાહે છે. રોજર એને ચાહે છે. એ મોટાભાગનો સમય એની સાથે જ પસાર કરે છે. જ્યાં સૂધી તમે એમ.ડીની લાઈન લગાવ્યા કરશો ત્યાં સૂધી એ તમને ઊડાવ્યા કરશે. ડોક્ટરગ્રંથીના આપણે રોગી છીએ.’ શરદભાઈએ પત્નીની સામે જોયા વગર જ દીકરીની વકીલાત કરી.

‘શું તમે એમ કહેવા માંગો છો કે એને લંગડા પેન્ટર સ્કુલ માસ્તર સાથે પરણાવી દેવી. ભલે એ ડોક્ટર ન થઈ પણ એટલિસ્ટ ડોક્ટર વાઈફ તરીકે ઉંચી સોસાયટીમાં તો જીવી શકે. બસ બોલ્યા, લંગડા સાથે પરણાવી દો.’

‘ગમે તે માણસને ગમે ત્યારે એક્સિડ્ન્ટ થઈ શકે. એ અપંગ બની જાય. લગ્ન પછી એમ.ડી સર્જન હાથ ગુમાવી દે તો? બેલાની વાત સાચી છે જમાઈ ડોક્ટર એન્જિનીયર જ હોવો જોઈએ એવો દુરાગ્રહ શા માટે?  આપણો દીકરો ડોક્ટર છે. કમાણીમાંથી બચત કરી મોટેલ લીધી છે. એના મેડિકલ પ્રોફેશન કરતાં એ મોટેલમાં જ વધુ કમાય છે. બિચારો કહેતો હતો કે હવે ગવર્નમેન્ટ, અને મેડિકલ ઈન્સ્યુરન્સના કોમ્પ્લીકેશન વચ્ચે પ્રેક્ટિશ કરવાનું એને અઘરું પડે છે. ફુલ ટાઈમ મોટેલમાં પડવા વિચારે છે. નાનાએ લીકર સ્ટોરમાં ઝંપલાવ્યું છે. મેટ્રિક ફેઈલ મિલિયનર સાળો એને મદદ કરી રહ્યો છે. તમે પણ આ જાણો છો પણ બસ ડોક્ટર ડોક્ટર કર્યા કરો છો. બીજા દસ પંદર કેન્ડિડેઇટ બતાવો અને આજની વાતનું રિપીટેશન કરતા રહો.’

પપ્પાએ મમ્મી સામે જોયા વગર દાંત પીસીને આ વાત કહી હતી

……બે મહિના શાંત ગયા. મમ્મીએ દીકરીની કોઈ ટીકા ટીપ્પણી કરી નહીં.

એક દિવસ એકદમ મમ્મીનો ઓર્ડર છૂટ્યો. “આજે એક મારી પસંદગીનો છેલ્લો છોકરો આવવાનો છે.”

હા, આજે એક મુરતિયો જોવા આવવાનો હતો. મોર્નિંગ બ્રેકફાસ્ટ સમયે વાત થતી હતી.

‘મોમ, આજે કઈ સાડી પહેરીશ? એની શી સ્પેશિયાલીટી છે?’

‘તારે જે પહેરવું હોય તે પહેરજે. આઈ ડોન્ટ કેર. તારે જેવી બીહેવિયર કરી મને નીચું જોવડાવવું હોય તે બીહેવિયર કરજે. આઈ ડોન્ટ કેર. ધીસ ઈઝ માય લાસ્ટ એટેમ્પટ. આઈ વૉન્ટ ઈન્ટર્ફિયર ઈન યોર લાઈફ. આઈ હેવ ઈન્વાઈટેડ યોર બ્રધર્સ ટૂ. આજનો મુરતિયો ન ફાવે તો તું જાણે અને તારી લાઈફ જાણે. આઈ એમ ફિનિસ્ડ વીથ યુ. બી રેડી એટ ફોર ઑ ક્લોક. ન ફાવે તો માસ્તરને ત્યાં ચાલવા માંડજે.’

સરલાબેનનો હિટલરી મિજાજ જોતાં બાપ દીકરીને મૂંગા રહેવાનું જ યોગ્ય લાગ્યું.

બે ભાઈ અને બે ભાભી લંચ ટાઈમ સૂધીમાં આવી ગયાં હતાં. મૉમ સીરીયસ હતી. આજે યુઝવલ કરતાંયે  ટફ હતી. પાપા એઝ યુઝવલ કુલ હતા. એ હંમેશા વેઈટ એન્ડ સી માં માનતા હતા. હશે કોઈ દાક્તરીયો.

બેલાએ એનો અને મમ્મીનો વોર્ડરોબ  ફેંદી નાંખ્યો. દર વખતે તો મમ્મી શું પહેરવું તેની આજ્ઞા કરતી. મોં ચડાવી કોમેન્ટ સાથે બેલા વસ્ત્રપરિધાન કરતી. આજનો મિજાજ જોતાં બેલાએ શક્ય એટલી નરમાશથી પૂછ્યું “મૉમ વ્હોટ સેલ આઈ વેર?”

“આઈ ડોન્ટ કેર. વ્હોટેવર યુ લાઈક. બર્થ ડે સ્યૂટમાં યે શું ફેર પડે. ફોટા તો ચિતરાવ્યા જ છે ને!”

આજે બેલા ખરેખર કન્ફ્યુઝ્ડ હતી. છેવટે બેસણાંમાં જવાની હોય એવા સફેદ કુર્તા પાયજામા પહેરી લીધાં. ઠાવકી થઈ મહેમાનની રાહ જોતી હતી.

બરાબર ચાર વાગ્યે વ્હાઈટ સ્ટ્રેચ લિમોઝિન, એન્ટ્રન્સ પૉર્ચ સામે પાર્ક થઈ.  એમાંથી એક ટોલ, ડાર્ક હેન્ડસમ મેનની સાથે બ્યુટિફુલ લેડી ઉતર્યા અને ઘરમાં દાખલ થયાં. ડો. સરલાદેવી સિવાય સૌને માટે આવેલ કપલ વિસ્મયકારક હતું. દેશીને બદલે વિદેશી દંપતિએ ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો.

“વેલકમ મિસ્ટર એન્ડ મિસીસ જોન્સન્સ.”

બેલાને લાગ્યું કે આમને કશેક જોયા છે પણ યાદ નહોતું આવતું…… અને એકાએક ટ્યુબ લાઈટના અજવાળાં ફેલાયા.

ઓહ નો!…. ઓહ માય ગોડ! ….ઓહ નો!…. ઓહ માય ગોડ!    આતો રોજરના પેરન્ટ્સ. રોજરના આર્ટ રૂમમાં એના પેરન્ટ્સનું મોટું પોસ્ટર સાઈઝનું ઓઈલ પેઈન્ટિંગ દિવાલ પર શોભતું હતું. બ્લેક ફાધર અને વ્હાઈટ મધર. રોજર સાથે ક્લોઝ ફ્રેન્ડશીપ હોવા છતાં એઓ એ અંગત જીવન અને કુટુંબ વિશે વાતો કરવાનો રિવાજ રાખ્યો ન હતો. એઓ ટીપીકલ ઈન્ડિયન ન હતા કે તમે ક્યાંના થી  શરૂ કરી, સાત પેઢીના ઈતિહાસની માહિતીની આપ લે થઈ જાય. બેલાએ રોજરના પેરન્ટસને પોતાના દિવાનખાનામાં જોઈ પહેલીવાર કંપન અનુભવ્યું.

“હાય મિસ્ટર જોન્સન; લેટ મી ઈન્ટ્રોડ્યુસ માય ફેમિલી મેમ્બર્સ. ધીસ ઈઝ માય હસબંડ ડો.શરદ વૈદ્ય. હી ઈઝ રેડિયોલોજિસ્ટ ઇન ઓર્થોમેડિકલ સેન્ટર.” મમ્મીએ શરદભાઈ સહિત આખા ફેમિલીની ઓળખાણ કરાવી. ઓળખવીધી પૂરી થઈ અને લિમોઝિનની પાછળ રોજરની ખખડધજ કાર પાર્ક થઈ. ઓહ આ તો રોજર. રોજર ઘરમાં દાખલ થયો. એણે સૌને હાથ જોડી વંદન કર્યા.

મમ્મીએ ઠંડે કલેજે બેલાને સંબોધીને કહ્યું “બેલા, મિસ્ટર વિલિયમ જોહન્સન સિવિલ એન્જીનિયર છે અને શિકાગોના મોટા બિલ્ડર અને મૉલ ડેવલોપર છે. એમના પત્ની ડો.કેથી જોન્સને જર્નાલિઝમમાં ડોક્ટરેટ કર્યું છે અને ટીવી ન્યુઝ ડારેક્ટર છે. એમના આ સન, મિ.રોજર જોન્સન એજ્યુકેશન ફિલ્ડમાં છે. ખૂબ સારા ચિત્રકાર છે અને એના પેઈન્ટિંગ્સ વખણાય છે અને ઊંચી કિમતે વેચાય છે. પેઈન્ટિંગ્સની જે આવક થાય છે તે બધી જ રકમ અપંગ બાળકો માટેની ચેરિટીમાં જાય છે. એમણે નાનપણમાં એક અકસ્માતમાં ડાબા પગનો ધૂંટણ નીચેનો ભાગ ગુમાવ્યો હતો. એ એની સાથે જોબ કરતી એક છોકરીને પ્રેમ કરે છે પણ એની પ્રેમિકા પગ વગરના પતિ સાથે જોડાય એ ઇચ્છતા નથી. એટલે આજ સૂધી એણે એ છોકરીને પ્રપોઝ કર્યું નથી. મેં ખુલ્લુ દિલ દિમાગ રાખીને તારે માટે રોજરની પસંદગી કરી છે. રોજરને તારે માટે સમજાવ્યો છે. તને મારી આ પસંદગી ગમતી હોય કે ન ગમતી હોય તે પ્રમાણે  રોજર જે કાંઈ પૂછે તે ક્વેશ્ચનનો એન્સર આપજે.”  ઈરાદા પૂર્વક, હળવી રીતે સરલા મમ્મીએ રોજરની ઓળખ બેલાને માટે અજ્ઞાત વ્યક્તિ હોય એ રીતે કરી.”

પુરી દશ મિનિટ શરદભાઈ, બેલા અને એના ભાઈભાભી બાઘાની જેમ મોં ફાડીને એક બીજા સામે જોતા રહ્યા. જોન્સન ફેમિલી સ્મિત વેરાવતું બેલા સામે જોઈ રહ્યું હતું. ડો.સરલાદેવી અદબ વાળીને દીકરીની શરણાગતીની રાહ જોતાં હતાં.

…..અને રોજરે એક જુવેલરી બોક્ષ ખોલ્યું. ડાયમંડની રિંગ ચળકતી હતી.

‘બેલા, આઈ લવ યુ. મારા પગની અપંગતાને કારણે જ આજ સુધી મૈત્રીથી આગળ વધતાં અટક્યો હતો. આજે મને મારા પેરન્ટ્સ અને મમ્મીના બ્લેસીંગ મળ્યા છે. વિલ યુ પ્લીઝ મેરી મી અને બી a મેમ્બર ઓફ  the જોન્સન્સ ફેમિલી?”

‘રોજર અને બેલા કોઈ પણ નિર્ણય લે તે પહેલા મારે કંઈક કહેવું છે. રોજર ઈઝ અવર ઓન્લી ચાઈલ્ડ. અઢારની ઉમ્મરથી એણે પોતાની જીંદગી પોતાની રીતે જીવવાનું શરુ કર્યું હતું. અમે એને માટે કંઈ પણ કરવા માંગીયે ત્યારે એનો એક જ જવાબ હતો. “ઈફ આઈ નીડ ઈટ; આઇ’લ આસ્ક ફોર ઈટ.’ ફાધર વિલિયમ જોહનસને રોજર અંગે સ્પષ્ટતા કરી.

“એણે અમારી પાસે કશું સ્વીકાર્યું નથી. હું નથી ઈચ્છતી કે મિલિયનોર ઈનલોઝ ની ડોટર ઈન લો ક્રમી એપાર્ટમેન્ટમાં જીવન જીવે. જો રોજર લક્ઝરી સ્યુટમાં જવા તૈયાર હોય તો જ અમે વેડિંગમાં હાજર રહીશું. અમારા બેલા અને રોજર સાથેના ભવિષ્યના સંબંઘનો આધાર રોજરના જ્વાબ પર રહેશે ” કેથી મમ્મીએ રોજર પર ઈમોશનલ બ્લેક મેઇલિંગ કરી માની મમતા દર્શાવી.

“યસ, ડેડ, ઇફ બેલા એગ્રી અમે તમારા સ્યૂટમાં રહેવા જઈશું.” રોજરે વિવેક પૂર્વક હા કહી. છૂટકો જ ન હતો.

રોજરે ફરી એજ સવાલ દોહરાવ્યો.

‘બેલા, આઈ લવ યુ. વિલ યુ પ્લીઝ મેરી મી અને બી a મેમ્બર ઓફ the જોન્સન્સ ફેમિલી?”

“તારી મૉમ હંમેશાં સંતાનોના જીવનના બધા નિર્ણયો પોતાની રીતે જ કરતી આવી છે. બેટી, સે યસ ટુ રોજર. યોર મૉમ ઈઝ ધ વીનર.” પાપાએ પણ હસતાં હસતાં શરણાગતી સ્વીકારવા સૂચવ્યું.

અને બેલાનો એન્સર હતો…

“યસ, યસ યસ એન્ડ ડેફિનેટલી યસ.”

બેલાની રિંગ ફિંગર પર કિમતી હિરાની વિંટી ચળકતી હતી.  આજે (પણ) છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

શ્રી પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની ઉપરોક્ત વાર્તા અંગે કેટલુંક –

– જુગલકિશોર.

નોંધ : “બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ” નામની આ કથા આપણા જાણીતા – ને માનીતા પણ – એવા પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની છે. નેટજગતે એમનો વાર્તાવૈભવ પ્રગટ થતો રહે છે. એમના વાચકો ઘણા છે. એટલું જ નહીં પણ એમનાં લખાણોના લાઈકકારોની સરખામણીએ ટીકાકારો બહુ ઓછા, લગભગ નહીંવત્ છે. એમની વાર્તાઓ વિશે લખવાનું મન તો હતું જ તેથી એમને પૂછીને આજે એમની ઉપરોક્ત કથા વિશે કંઈક લખીને સૌને વંચાવવા મૂકું છું.

આ મારું લખાણ, કોઈ શાસ્ત્રીય વિવેચન નથી. વાર્તા, કથા, નવલિકા જેવા શબ્દોથી ઓળખાતા આ સાહિત્યસ્વરૂપ અંગે કોઈ જાણકારી આપવાનો પણ આ કોઈ પ્રયત્ન નથી. આ તો છે બસ, એક વાર્તા અને વાર્તાકાર અંગેની કેટલીક વાતો માત્ર. આ વાતોમાં વાચકો પણ ભાગ લેવાના હશે તે જાણીને પણ આ લખાણને શાસ્ત્રીય કહેવરાવવામાંથી હું અલગ રહું છું…..શાસ્ત્રીય વિવેચના એ મારો વિષય પણ નથી સ્તો ! – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ વાર્તામાં એક ડૉક્ટરકુટુંબની વાત છે. બેલાની મમ્મી, એના પપ્પા, અને ભાઈ–ભાભીઓવાળું આ કુટુંબ લગભગ ડૉક્ટરોથી જ ભર્યું(ભાદર્યું) છે. અને છતાં માતાની ગ્રંથીને કારણે માનસિકતાથી પીડાતું બતાવાયું છે. બેલાના પિતા ડૉ. શરદના પપ્પાએ શરદને એની ઇચ્છાવિરુદ્ધ ડૉક્ટર બનાવીને એક ભૂલ કરેલી તે ભૂલ પછી શરદના સસરા દ્વારા થયેલી બીજી ભૂલ પ્રથમ ભૂલને અનેકગણી વધારી મૂકે છે !! શરદને ભાગે આવેલી ડૉક્ટર પત્ની આખા કુટુંબને ડૉક્ટરમય કરી મૂકે છે. (આ બાબત સાવ સહજ છે, વાર્તામાં આવું આકસ્મિક બને તો તે સહજ ગણાય એટલે આ બાબતને હું વાર્તાના કેન્દ્રવિષયને વધુ અસરકારક બનાવનાર સિચ્યુએશન તરીકે જ જોવા ધારું છું.)

આ કુટુંબની મુખ્ય વ્યક્તિ – બેલાની માતા સરલાદેવીને ડૉક્ટર–એન્જીનિયર વ્યક્તિઓ તરફનું ખેંચાણ અને પૈસો–મોભો જ જીવનનું લક્ષ્ય રાખતી બતાવાઈ છે, અને એની બળકટ સાબિતી – એના બન્ને દીકરાઓની ડૉક્ટરી–એન્જીનિયરીંગ લાઇનો તથા મોટાની વહુ પણ ડૉક્ટર હોવામાં – મળી આવે છે !

હવે સરલાદેવી એની એકની એક દીકરી, જેને તે આર્ટસલાઇન છોડાવી શકી નહોતી તેને કોઈ મોટા પૈસાદાર કુટુંબમાં જ પરણાવવા માટે આકાશપાતાળ એક કરી રહી હોય છે.

કથામાં આરંભથી જ બેલાનાં માતાપિતા વચ્ચેના વિરોધાભાસી સ્વભાવનો પરિચય સરસ રીતે, કહું કે અસરકારક રીતે કરાવવામાં આવ્યો છે જેમાં લેખકને ભાગ્યે જ વચ્ચે આવવું પડ્યું છે; બલકે સંવાદો – મજાનાં અસરકારક, સચોટ વાક્યો દ્વારા દ્વારા ત્રણેય પાત્રો ઊપસી આવતાં જોવા મળે છે.

આરંભે જ એક સંવાદ પછી તરત પાછલો ઇતિહાસ લેખક/કથક દ્વારા બતાવાયો છે. આ પરિચયમાં જ વાર્તાનું કેન્દ્ર પણ સુપેરે પ્રગટ થઈ જાય છે અને વાચક હવે બેલા અંગે જાણવા આતુર બની રહે છે. એનો પિતા શરદ લેખકની કેટલીક ટૅકનિકો દ્વારા લગભગ પડદા પાછળ રહીને પણ સરસ રીતે વાર્તાના કેન્દ્રને ઉપસાવવામાં નિમિત્ત બનતો રહે છે.

બેલાનો પ્રેમી કથક દ્વારા પ્રગટતો હોવા છતાં એક સારા પાત્ર તરીકે ઊપસે છે અને વાર્તાને નવું પરિમાણ આપે છે. (જોકે વાચકને “શક્ય એવા અંત”ની આગોતરી જાણ તો થઈ જ જાય છે…)

વાર્તાના અંત ભાગે થનારો ઇન્ટર્વ્યૂ કોણ જાણે કેમ પણ વાચકને જાણ કરી દે છે કે આ ગોઠવણ શી હશે. (મેં પણ કોઈ એક વાર્તાકારનું પ્રૂફરીડિંગ કરેલું તેમાં આ પ્રકારનો ઇન્ટર્વ્યૂ વાંચેલો…અલબત્ત, આને હું કો–ઇન્સિડન્સ તરીકે જ ગણું છું.)

આ લખાણ બહુ લંબાવવાની ગણતરી નથી. પણ વાર્તા–નવલિકાનાં પ્રમુખ તત્ત્વોની વાત કરીએ તો, કથા, પ્રસંગો–બનાવો, પાત્રો, ઊભી થતી રહેતી પરિસ્થિતિઓ ને સંવાદો ઉપરાંત લેખકનું કથક તરીકેનું કાર્ય –

આ બધું મળીને વાચક સમક્ષ એક “એકકેન્દ્રીય” નાટક રજૂ થાય છે. નવલકથામાં એકથી વધુ કેન્દ્રો હોય છે; નવલિકાને એકથી વધુ કેન્દ્રો ન પોસાય ! પાત્રોની કે બનાવોની સંખ્યા, કથાનાં પાનાંની સંખ્યા કે તેનું કદ પણ નવલિકાને અસર કરતાં નથી.

આ વાર્તામાં કથા ખૂબ સરસ રીતે એકકેન્દ્રીય રહી છે. પાત્રો મોટા ભાગે પોતાનાં સંવાદો ને વર્તનથી સ્વયંભૂ પ્રગટતાં જોવા મળે છે – લેખકને વચ્ચે આવવાની બહુ જરૂર પડી નથી તે પણ જમા પાસું ગણી શકાય.

પ્રસંગો કદાચ કોઈને ક્યારેક ઊભા કરેલા હોય તેમ, સહેજસાજ કૃત્રિમ થતા લાગે તો તેને હું ના નહીં કહું છતાં એ કૃત્રિમતાય નડતરરૂપ તો નથી જ.

કથાનો અંત કંઈક અંશે સરલાના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ જઈને તેનું પરિવર્તન બતાવે છે ! કંઈક ઉતાવળ, કંઈક “મધુરેણ સમાપયેત”ની તૈયારી બતાવનારો જણાય છે.

મને તો આ આખી કથામાં પથરાયેલાં વાક્યોએ જ ધરવ કરાવી દીધો ! લેખક પાસે શબ્દશક્તિ કેવી છે અને ક્યારે, કેવી રીતે, ક્યાં, કેવા શબ્દપ્રયોગો થઈ શકે તેની લેખકની હથરોટીનાં સુંદર ઉદાહરણો આ કથામાં ભરપૂર છે !! કેટલાંક અહીં મૂક્યા વિના રહી શકાતું નથી – 

  • બૅલા ફ્લાઈંગ કલર્સ સાથે એમ.એ થઈ.
  • મોભાદાર નોકરીને બદલે બસ એણે ગ્રામર સ્કુલ એટલે કે પ્રાઈમરી સ્કુલમાં નોકરી લઈ લીધી.
  • એ ડફોળ જો બોયફ્રેન્ડ થઈને પ્રપોઝ કરે તો કદાચ તારો જમાઈ પણ બને. હી ઈઝ માય ‘જેન્ટલમેન ક્લોઝફ્રેન્ડ’.
  • પાપા ડોક્ટરે પોતાની ધરબાઈ ગયેલી મનોકામનાનું નિરૂપણ બેલામાં જોયું હતું અને પોસ્યું હતું.
  • અમેરિકા આવ્યા પછી સંસારકારનું ડ્રાઈવિંગ ડો. સરલાદેવી કરતા હતા.
  • ડોક્ટરગ્રંથીના આપણે રોગી છીએ.
  • આઈ ડોન્ટ કેર. વ્હોટેવર યુ લાઈક. બર્થ ડે સ્યૂટમાં યે શું ફેર પડે. ફોટા તો ચિતરાવ્યા જ છે ને!”
  • છેવટે બેસણાંમાં જવાની હોય એવા સફેદ કુર્તા પાયજામા પહેરી લીધાં. ઠાવકી થઈ મહેમાનની રાહ જોતી હતી.
  • આજે છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

કેટલાંક વાક્યોને ભાષાકીય રીતે અને/અથવા વધુ અસરકારક બનાવવા માટે કેટલુંક ધ્યાન ખેંચવાયોગ્ય લાગ્યું છે તે પણ સાથે સાથે અહીં બતાવી જ દઉં તો ખોટું નહીં ! 

૧) કથાનું શીર્ષક “બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ”

(અહીં ફ્રેન્ડને બે વિશેષણો આપ્યાં છે; એની ગોઠવણી કંઈક કઠતી હોય તેવું લાગે છે.)

૨) બીગ માઊથ બેટીએ આ વાત પણ (બેટીએ પણ આ વાત) મેડિકલ પ્રોફેશનમાં સંકળાયલી આન્ટીઓ આગળ કરી હતી, જેઓ (પણ) પોતાના ચિરંજીવીઓ ને પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં જ ધકેલવા માંગતી હતી.

(આ વાક્યોમાં પણ શબ્દનું સ્થાન યોગ્ય જણાતું નથી. મેં કૌંસમાં પણની જગ્યા બતાવી છે તે તપાસી શકાય…)

૩) આ બોયફ્રેન્ડે જ બેલાની જીંદગીને રવાડે ચડાવી છે…

(‘રવાડે ચડાવવી’ પ્રયોગ સામાન્ય રીતે “ખોટે રવાડે” એ રીતે મુકાય છે. છતાં અહીં મુકાયેલા પ્રયોગને ભૂલ ગણવાનું અનિવાર્ય જણાતું નથી.)

૪) મેચ્યોર એડ્યુકેટેડ લેડી હતી પણ આખરે તો એ પાપાના વ્હાલનો ઉછાળતો દરિયો હતી. (પહેલાં મને થયું કે “ઊછળતો” દરિયો ઠીક લાગે…પણ અહીં પણ મને સેકન્ડ થોટમાં ઉછાળતો શબ્દ સૌને ઉછાળી મૂકનાર પાત્ર માટે યોગ્ય ગણાવા યોગ્ય લાગ્યો છે !)

૫) આજે (પણ) છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

(‘પણ’ શબ્દ અહીં મને ઉમેરવાનું જરૂરી લાગે છે. )

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 

શ્રી પ્રવીણભાઈને અભિનંદન સાથે અનેકાનેક શુભેચ્છાઓ.

 

 

 

 

Advertisements

હેમંત ગોહિલનું ‘ધોધમાર ઝંખના’નું ગીત

ધોધમાર ઝંખનાનું ગીત / હેમંત ગોહિલ “મર્મર”

 

હાલ્યને અટાણે સૈ, હાલીએ હટાણે મારે આખ્ખું ચોમાસું આજ વ્હોરવું….
મુઠ્ઠીભર માવઠામાં તળિયુંય ઢંકાય નહીં, કેમ કરી હાંડલીમાં ઓરવું ?

માંગ્યું મંગાય કૈંક માંગવાની રીતમાં 
ચોમાસું કોઈનું મંગાય કૈં ?
વીંઝાતા વાયરામાં તૈડાતી જાય સીમ 
ભીતરમાં કૈંક લંઘાય, સૈ.
અરધા આંધણ મૂઆં માગે ઓબાળ હજી,  છાણાને કેટલું સંકોરવું ?

ફળિયામાં આમતેમ ટોળે વળીને કોક 
મેંદી મૂક્યાની કરે વાતું;
વાતું તો હોય સખી, ઝરમરીયું ઝાપટું,
ભીનું તરબોળ ક્યાં થવાતું ?
ચોમાસું હોય તોય મૂંગો મંતર એવા ખોટુંડા મોરમાં શું દોરવું ?

થઇ જાતી રાળ રાળ આખ્ખીયે સીમ એવો 
ધીંગો વરસાદ મને ગોઠે;
માટીની મહેક બની ફોરે ગરમાવો ત્યારે 
તરસ્યું છીપાય મારી હોઠે.
ક્યાં લગ તરાગડે મોતીડાં ઠેલતીક વણવરસ્યા દિવસોને પોરવું ?

(ફેસબુક પરથી બઠાવેલું, એમના સૌજન્ય–આભાર સાથે…– જુ.) 

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ રચનાનાં કેટલાંક આકર્ષણો નોંધવા રેખાં છે. જુઓ એમની ભાષાભિવ્યક્તિ !

હાલ્યને અટાણે સૈ, હાલીએ હટાણે”માંના અલંકારો;

આખ્ખું ચોમાસું વ્હોરવાની વાત;

“મુઠ્ઠીભર માવઠા”ને  હાંડલીમાં ઓરીને ખોટ ખાવાની વાત;

વીંઝાતા વાયરામાં તૈડાતી સીમ;

લંઘાતું ભીતર;

ઓબાળ માગતાં મૂઆં અરધા આંધણ;

ચોમાસું હોવા છતાં ‘મૂંગો મંતર’ રહે એવો ખોટુંડો મોર;

રાળ રાળ થઇ જાતી આખ્ખી સીમ;

ધીંગો વરસાદ;

સાચાં મોતીડાંને આઘાં ઠેલીને વણવરસ્યા દિવસોને દોરે પોરવવાની ખોટ ખાવાવાળી વાત…..

 

સૌરાષ્ટ્રની ધીંગી ભાષાનો પરિચય કરાવતી આ રચનાના સર્જકને સલામ ! 

– જુગલકીશોર.

 

માઈક્રો ફીક્શન પદ્યમાં !!

“વારતા રે વારતા, ભાભો ઢોર ચારતા…..”

અમારા એ જમાનામાં (એટલે કે આજથી ૬૫–૭૦ વરસ પહેલાં) વારતાઓ પણ પદ્યમાં હતી.

“ચકી ચોખા ખાંડે છે, પીતાંબર પગલાં પાડે છે; રાજ્યો–ભોજ્યો, ટીલડી ટચાક્યો…” જેવી રમતો અને અંત્યાનુ પ્રાસ–મધ્યાનુ પ્રાસ સહીત કાન દ્વારા મનમગજમાં ઠસી જઈને જીવનભર વણાઈ રહેનારી વાતો પદ્યમાં રજુ થતી હતી.

મધ્યકાલીન સાહીત્યમાં તો આખ્યાનો વગેરે પદ્ય વાર્તાસ્વરુપોની નવાઈ નથી…..આજે અેમ જ બસ આ એક વાર્તાને આજકાલ બહુ પ્રચલીત શબ્દ ‘માઈક્રો ફીક્શન’ના નામે  અહીં મુકું છું. વાચકોને કદાચ ગમશે.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 સિંહની પરોણાગત

 

રીંછ એકલું ફરવા ચાલ્યું, હાથમાં લીધી સોટી,

સામે રાણા સીંહ મળ્યા ને આફત આવી મોટી !

 

ઝુકી ઝુકી ભરી સલામો, બોલ્યું મીઠાં વેણઃ

મારે ઘેર  પધારો  રાણા, રાખો મારું ક્હેણ.

હાડચામડાં બહુ બહુ ચુંથ્યાં, ચાખોજી મધ મીઠું,

નોતરું દેવા  ખોળું  તમને – આજે મુખડું દીઠું !

 

રીંછ જાય છે આગળ, એના પગ ધબ ધબ,

સીંહ જાય છે પાછળ એની જીભ લબ લબ !!

ઘર આ મારું, જમો સુખેથી, મધની લૂમેલૂમ

ખાવા  જાતાં   રાણાજીએ   પાડી   બૂમે બૂમ !

મધપુડાનું વન હતું એ – નહીં માખીનો પાર,

બટકું પુડો  ખાવા  જાતાં  વળગી  લારોલાર !!

આંખે,  મોઢે,  જીભે,  હોઠે ડંખ  ઘણેરા લાગ્યા,

‘ખાધો બાપ રે!’ કરતા ત્યાંથી વનરાજા તો ભાગ્યા !

 

રીંછ એકલું ફરવા ચાલ્યું, હાથમાં લીધી સોટી,

સામે રાણા સીંહ મળ્યા ’તા, આફત ટાળી મોટી !

 

                            – રમણલાલ સોની

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ રચનાને કાવ્યના ખાતામાં જ રાખી મુકવા જેવું નથી. એમાં વારતાનાં પણ કેટલાં બધાં લક્ષણો છે ! વારતામાંનાં મુખ્ય તત્ત્વો એટલે ૧) કથા, ૨) પાત્રો, ૩) સંવાદ, ૪) પ્રસંગપલટાઓ અને ૫) ગતિ (કથામાં વીકાસ)

આ પાંચેય તત્ત્વોની હાજરી આ નાનકડી રચનામાં જોવા મળે છે.

પંક્તી નં. ૨,૬,૮,૧૨માં ધ્યાનથી જોશો તો ખ્યાલ આવશે કે ત્યાં વારતામાં વળાંકો આવ્યા છે. પછી વારતામાં પલટાઓ જણાશે. એટલું જ નહીં, કાવ્યમાં રહેલી નાટયાત્મકતા પણ છતી કરનારા છે. (આવી જ રીતે ‘અંધેરી નગરીનો ગંડુ રાજા’ કાવ્ય પણ એની નાટયાત્મકતા માટે માણવા જેવું છે.)

આ જ કાવ્યનો રસાસ્વાદ આ લીંકને સગડે જઈને માણી શકાશે : 

https://jjkishor.wordpress.com/2008/06/19/rasasvad-28/

 

માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

અગેય પદ્યરચના અંગે કેટલુંક –

                                                                                                                  —જુગલકીશોર.

આપણે ત્યાં એક એવી છાપ હતી કે ગાઈ શકાય તે પદ્ય અને વાંચી શકાય તે ગદ્ય. પદ્યને વાંચી શકાય પણ ગદ્યને ગાઈ ન શકાય. (ટી.વી.ની કેટલીક વાહીયાત જાહેરાતોમાં નરી ગદ્યપંક્તીઓને ગાઈને રજુ કરવામાં આવે છે ત્યારે આ ગદ્યને ગવાતું સાંભળવાનો અનુભવ થતો હોય છે….!!)

કવીતાના છંદને લાંબા રાગે ગાઈને  કવીતાના રાગડા તાણનારા લોકો પણ હોય છે. આવે સમયે પદ્ય રચનાઓનું ભાવવાહી પઠન કરવાની વાત બહુ જરુરી બની જય છે. આપણા પ્રીય કવી રાજેન્દ્ર શુક્લને કવીતા કે ગઝલનું પઠન કરતાં જેમણે સાંભળ્યા હશે તેમને ખબર હશે કે કવીતાનો ભાવ કે વીચાર, કાવ્યના શબ્દે શબ્દના વીશીષ્ટ ઉચ્ચાર દ્વાર કેમ પ્રગટાવી શકાય છે !! એમનું કાવ્યપઠન આપણા ગુજ.સાહીત્યજગતની એક જાણીતી અને માનીતી ઘટના છે.

એક સમય એવો હતો કે કાવ્યમાં ભાવ મહત્ત્વનો ગણાતો. વીચારનું વજન નાજુક કાવ્ય ઝીલી ન શકે. પરંતુ બ.ક.ઠાકોર વગેરેએ કાવ્યમાં વીચારતત્વને પ્રાધાન્ય આપીને કાવ્યને પણ એક મજબુતી આપી એમ મારા જેવો કહી શકે ! આને માટે શ્રી ઠાકોરે જે પ્રયત્નો કર્યા એમાં કાવ્યની પઠનક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને અગેય રચનાઓ માટે પૃથ્વી જેવા છંદ પર પ્રયોગો કર્યા.

અક્ષરમેળ છંદોવાળા કાવ્યમાં યતીનું મહત્ત્વ ઘણું છે તે આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ છંદના બંધારણમાં હોય એટલે ત્યાં જ અટકવું એવો નીયમ એમણે બદલ્યો. એમણે કહ્યું કે કાવ્યમાં જ્યાં પણ ભાવ કે વીચારને અનુકુળ હોય ત્યાં અટકવું જોઈએ. હવે છંદમાં એ જગ્યાએ યતી ન હોય તો શું અટકી ન શકાય ? અલ્પવીરામ કે અન્ય વીરામચીહ્નો આપણે કાવ્યમાં તો પ્રયોજીએ જ છીએ, તો પછી એ વીરામચીહ્નો મુજબ આપણે કાવ્યમાં પણ અટકવું જ જોઈએ !! આને કારણે કાવ્યમાં “છંદગત યતી”ની જેમ જ ‘અર્થને અનુરુપ’ “છંદગત યતી’ અમલમાં આવી !

દા.ત. વસંતતીલકા છંદ અયતીક એટલે ખંડો વીનાનો છે. એમાં યતી છે જ નહીં. હવે એને સળંગ ગાઈએ અને વચ્ચે વચ્ચે અર્થને પામવા માટે અટકીએ નહીં તો ? કાવ્યની મઝા જ મારી જાય. આ છંદની એક રચના જુઓ. એના અલ્પવીરામને જુઓ :

                  “તું ઊઠ, જાગ, જનમંડળને જગાડ,

                   થા મોખરે, અરુણ નોબતને વગાડ.”

હવે પૃથી છંદની સુંદરમ્ ની આ રચના :

                  “ઘણુંક ઘણું ભાંગવું, ઘણ ઉઠાવ મારી ભુજા !

                   ઘણુંક ઘણું તોડવું, તું ફટકાર ઘા, ઓ ભુજા !”

હવે એક શીખરીણીની પંક્તી જોઈએ :

                   રહો, જાણ્યા એતો, જગમહીં બધે છેતરઈને,

                    શીખ્યા છો આવીને ઘરની ઘરુણી એક ઠગતાં.”

આ રીતે કાવ્યમાં છંદગત યતીને સ્થાને અર્થગત યતીના સફળ પ્રયોગો થયા.

શ્રી બ.ક.ઠાકોરે તો યતીભંગને કવીનું સ્વાતંત્ર્ય જ નહીં પણ કાવ્યને અગેય રુપ આપવા માટે અને સળંગ પદ્યરચના માટે પઠનક્ષમ બનાવી અને તે માટે એમણે કેટલાક ક્રાંતીકારક ફેરફારો આપ્યા. આ ફેરફારોએ કાવ્યની પઠનક્ષમતા વધારી દીધી એટલું જ  નહીં પરંતુ કાવ્યની વીચારપ્રધાનતાને અનુરુપ પૃથ્વી જેવા છંદને અંગ્રેજી બ્લેંકવર્સ જેવી ક્ષમતા અપાવી ! પૃથ્વીછંદમાં અગેયતા માટેની ક્ષમતા ઘણી છે. શ્રી ઠાકોરે તો પૃથ્વી છંદમાં ત્રણ લઘુ અક્ષરો ઉમેરીને પૃથ્વીતીલક નામનો નવો છંદ પણ રચ્યો હતો !

આ ઉપરાંત એમણે જે કેટલીક વાતો કહી તેમાં –

[1] ચાર પંક્તીએ શ્લોક પુરો થવો જ જોઈએ તે   જરુરી નથી.

[2] અર્થ પ્રગટ કરવા માટે જ્યાં જરુરી હોય ત્યાં યતી રાખો.

[3] ચરણાંતે પંક્તી પુરી કરવી જરુરી નથી, કે વીચારને પંક્તીના છેડે પુરો કરવો કે અટકાવવો જરુરી નથી. આ માટે એમણે ચરણાંતે આવતી યતીનો ભંગ (શ્લોકભંગ)કર્યો અને એને યતી-દોષ નહીં પણ યતી-ગુણ ગણાવ્યો !!

[4] અક્ષરમેળ વૃત્તોમાં પણ એમણે એક ગુરુની જગ્યાએ બે લઘુનો ઉપયોગ કરીને શ્રુતીભંગ પણ કર્યો !

આ બધું પરીવર્તન પામતું ગયું તેમ તેમ કાવ્યની અગેયતા અને સળંગ અને લાંબી પદ્યરચના માટેની ક્ષમતા ઉભી થતી ગઈ. વીચાર પ્રધાન લાંબાં કાવ્યો માટે અગેય પદ્યરચનાનો પાયો આમ નખાતો જોવા મળે છે.

આ પુરું કરતાં પહેલાં કાવ્યમાં પ્રવાહીતા અને અગેયતાને અનુલક્ષીને શાર્દુલવીક્રીડીતની બે પંક્તીઓ જોઈ લઈએ :

                રે સંગીત, તું   દુર   થા !   યતી ય   તું   સંતાઈ જા કુબડા !

                  આપો પ્રાસ ન ત્રાસ, શ્લોક તું ય તે  ભાંગી પ્રવાહી જ થા !”  (સ્નેહરશ્મી)

 નોંધ : મારો એમ. એ.નો છેલ્લા વરસનો મહાનીબંધ શીખરીણી છંદ ઉપર જ હતો ને તેમાં મેં સુંદરમ તથા ઉમાશંકરભાઈનાં બધાં જ ગ્રંથસ્થ કાવ્યોમાંના શીખરીણી છંદનાં કાવ્યોમાં એકેએક પંક્તીમાં રહેલા અર્થગત યતીઓને જુદા તારવ્યા હતા !! ક્યારેક જરુર પડશે તો એ આંકડાઓને પણ રજુ કરીશું…..

‘શબદ’ની આરાધના ?

શબ્દ માટેની સાધના                                                                                                             – જુગલકીશોર.

 

મૌનનો સાક્ષાત્કાર થાય તેને પછી શબ્દની જરુર કદાચ ન રહે છતાં શબ્દ તો જીવવાનો જ. જીભ પણ સળવળે નહીં એવી રીતે આવતા વીચારોય ખરેખર તો શબ્દના વાઘા પહેરીને જ આવતા હોય છે. કાવ્યમાં વીચારથીય ઉપરની ભુમીકા હોય છે તે ભાવની હોય છે જ્યાં શબ્દો નથી હોતા.

ભાવજગત અને વીચારજગત વચ્ચે જે ફેર છે તે જ ફેર કાવ્યને વીચારપ્રધાન કે ભાવપ્રધાનનાં ખાનાંઓમાં વહેંચે છે. વીચારનો બોજ ઘણી વાર કાવ્યનો નાજુક દેહ ઝીલી ન શકે. ઉર્મીકાવ્યના નાજુક દેહને ઝાકળનોય ભાર લાગે, જો ઝાકળને વીચાર પ્રચારાવવાનું માધ્યમ બનાવીએ તો !

મૌન તો વ્યાખ્યાન માટેનું પણ માધ્યમ બની શકતું હતું આ દેશની શીક્ષણપ્રણાલીમાં : ‘ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્’ જે શીષ્યને ‘છીન્નસંશયા’ બનાવી શકે છે !!

સર્જક મૌન રહી શકે ? એની જીભ કદાચ સક્રીય ન હોય તેથી શું ? સાહીત્યના સર્જકને જીભની શી જરુર ?! એનો સર્જાયેલો શબ્દ, ભલેને તે ફક્ત કાગળ પર જ સર્જાયો હોય,  એટલો શક્તીશાળી હોય છે કે આકાશના ભેદનની માફક હૈયાંનેય ભેદી શકે.  એ શબ્દ આરપાર નીકળી જાય એવો તીક્ષ્ણ પણ હોય છે.

શબ્દની સાધના સૌનો અધીકાર છે. બાળક બોલતાં શીખે છે તે પણ તેની વયને અનુરુપ સાધના જ હોય છે. માતા જ ફક્ત જાણી શકે કે એ બોલતાં શીખ્યો તે સમયે એણે શબ્દની સાથે કેટકેટલી પ્રવૃત્તી કરી હતી ! ખોટું ઉચ્ચારણ કે ખોટી રજુઆતની કેવી શરમ એણે કેવી છોભીલા પડી જઈને પ્રગટ કરી હતી !! માતા (અને જો દાનત હોય તો બાપ પણ) બાળકની શબ્દસાધનામાંથી ઘણું શીખી શકે છે !

આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?

આ તપાસ એ પણ સાધનાનો જ એક પ્રકાર છે. શબ્દ ભાવથી ભીંજાઈને કે વીચારથી શણગારાઈને પ્રગટ થવા માગતો હોય છે. ગદ્યમાં શું કે શું પદ્યમાં – શબ્દને સાંગોપાંગ અવતારવા માટે આપણે સાધકની ગંભીરાઈથી મથવું જોઈએ.