શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રીની એક વાર્તા અંગે કેટલુંક… …

“બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ” (લેખક : પ્ર. શાસ્ત્રી)

 

‘આની સાથે તમારા વ્હાલના દરિયાએ ચોથીવાર મને નીચું જોવડાવ્યું છે. માથે ચડાવીને  ફટવી મારી છે. ડો.રમા કાલે ઓ.પી.ડી.માં મારી સાથે જ હશે. એને શી રીતે આપની લાડલીની બીહેવિયર સમજાવીશ. માંડમાંડ એના ભત્રીજા, ડોકટર પિયુષને તમારી એકની એક દીકરીને મળવા તૈયાર કર્યો હતો. એને માટે તો ડોક્ટર છોકરીઓની લાઈન લાગે છે. એનો પ્રેફરન્સ પણ એમ.ડી છોકરીનો જ છે. આજે તમારી દીકરી નાની કીકલી નથી ગયે મહિને જ છવ્વીસ પૂરા કર્યા. બાપ દીકરી ગંભીરતા તો શીખ્યા જ નથી. ડોક્ટર!, હું બોલું છું તે સાભળો છો?  તમારા બ્રેઈનમાં કંઈ પેનીટ્રેટ થાય છે ખરું?’

ડો.શરદ વૈદ્ય બધું જ સાંભળતા હતા. એમણે એમનું બ્રેઈન વેક્ષ પેપર જેવું, એટલેકે જળકમળવત બનાવી દીધું હતું. ઘરમાં પત્ની ડો.સરલા વૈદ્યનું ડોમિનેશન સ્વીકાર્યા છતાં, મૂંગે મોંઢે જે કરવું હોય તે કર્યા કરતા. એમનો મોટો દીકરો  મનિષ પણ ડોક્ટર હતો. એને માટે ડોક્ટર સરલાએ શોધી કાઢેલી વહુ પણ ડોક્ટર હતી. બન્ને વેસ્ટ કોસ્ટના નાના ટાઉનમાં પ્રેક્ટિશ કરતા હતા. બીજો દીકરો એન્જીનિયર હતો અને કોઈ ફાર્મસ્ક્યુટિકલ કંપનીમાં નોકરી કરતો હતો. બન્ને દીકરાઓએ શું ભણવું, કયા પ્રોફેશનમાં જીંદગી જીવવી, કોને પરણવું એ બધું ડો.સરલા મમ્મી જ નક્કી કરતા.

નાની દીકરી બેલા ખુબ જ હોંશિયાર હતી. હાઈસ્કુલ પૂરી થતાં એણે મમ્મીની સલાહ અને આજ્ઞા વિરૂધ્ધ આર્ટ્સના વિષયો લીધા. મમ્મીને તો બેલા દીકરીને પણ મોટી ગાયનેક બનાવવી હતી પણ  બેલાને એમાં જરા પણ રસ ન હતો. બાપે માથે ચડાવેલ, વ્હાલના ખારા તોફાની દરિયાએ, મમ્મીની ચાર બહેનપણીઓની હાજરીમાં એક વાર કહ્યું હતું. “મારી સ્વીટ મમ્મી બીલકુલ ટીપીકલ દેશી જ છે. દરેક દેશીની જેમ જ, સી બીલીવ્ઝ, ધેર ઇઝ ઓન્લી ટુ પ્રોફેશન એક્ષીસ્ટ ફોર ઈન્ડિયન્સ.  ડોક્ટર એન્ડ એન્જીનિયર.”  બીગ માઊથ બેટીએ આ વાત પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં સંકળાયલી આન્ટીઓ આગળ કરી હતી, જેઓ પોતાના ચિરંજીવીઓ ને પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં જ ધકેલવા માંગતી હતી.

દીકરીના વંડરફુલ પાપાએ મમ્મીની મહેચ્છાની અગેઇન્સ્ટમાં  દીકરીને ઈચ્છીત નિર્ણયો લેવાના મૂક આશિષ આપી દીધા હતા. દીકરી બૅલા ફ્લાઈંગ કલર્સ સાથે એમ.એ થઈ. ફરી વાર મમ્મીએ કહ્યું ભલે આટ્સમાં માસ્ટર કર્યું, હવે પી.એચ.ડી કરી નાંખ. એટલિસ્ટ નામ આગળ ડોક્ટર તો લખી શકાય.

‘નો…હવે ભણવું નથી.’

બીજી સારી મોભાદાર નોકરીને બદલે બસ એણે ગ્રામર સ્કુલ એટલે કે પ્રાઈમરી સ્કુલમાં નોકરી લઈ લીધી. થર્ડગ્રેડની ટીચર બની ગઈ. નાના નિર્દોષ ભુલકાઓ કે જેમના આગળના બે ત્રણ દૂધિયા દાંત તૂટી ગયા હોય એમને ભણાવવા, રમાડવામાં જ પેરેડાઈઝ પ્લેઝર માણવા લાગી.

મેરેજ? સ્યોર. એણે કદીએ ના કહી ન્હોતી. એને તો પ્રોસ્પેક્ટિવ મુરતીયાઓ સાથે વાત કરવાની ઘણી મજા આવતી. ઈન્ટર્વ્યુ આપવાને બદલે મુરતીયા અને તેમના માંબાપનો ઈન્ટવ્યુ થઈ જતો. મમ્મીને કહેતી ‘પ્લીઝ મોમ, નેક્ષ્ટ ટાઈમ કોઈ સારા દેશી સાથે ગોઠવને કે જલ્દી  મારા હાથ પીળા થાય ને તારા ઘરમાંથી બેલા નામની બલા જાય. પણ, હી મસ્ટ મેચ વીથ માય ફ્રેન્ડ રોજર.’

આ રોજરનું નામ પડે, એટલે જેમ સ્પેનિસ બુલ, રેડ કપડા સામે ધસે તેમ મમ્મી, બેલા સામે ધસતા. આ બોયફ્રેન્ડે જ બેલાની જીંદગીને રવાડે (ખોટે ?)ચડાવી છે એમ મમ્મી માનતી. આ રોજર બેલાનો ખાસમ ખાસ ફ્રેન્ડ હતો. એ પણ એની સ્કુલમાં છોકરાં ભણાવતો, ડ્રોઇંગ શીખવતો. એનો નાનો એપાર્ટમેન્ટ એક આર્ટ સ્ટુડિયો હતો. કેનવાસ પર એના બનાવેલા ચિત્રોનું પ્રદર્શન થતું. નાની મોટી કિમતે એ વેચાતાં. રોજરનો ડાબો પગ ઘૂટણ નીચેથી કપાઈ ગયેલો એટલે એની જગ્યાએ એ લાકડાનો પગ પહેરતો હતો. એને  સાચા પગની કોઈ ખોટ સાલતી ન હતી. એ પંદર વર્ષ જૂની કાર વાપરતો હતો. ફ્રાઈડે ઈવનિંગમાં એના એપાર્ટમેન્ટ સામે બેલાની, પાપાએ અપાવેલી બ્રાન્ડ ન્યુ સ્પોર્ટકાર પાર્ક થયેલી હોય અને બેલા રોજર સાથે એની ખખડધજ જૂની કારમાં કોઈ કોન્સર્ટમાં જતી હોય. રોજરનો વાન તો ઉજળો હતો પણ વાળ આફ્રો હતા.  સરલામમ્મી રોજરનો ઉલ્લેખ વર્ણશંકર બોયફ્રેન્ડ તરીકે કરતી; અને બેલા મમ્મીને સુધારતી. મૉમ હી ઈઝ નોટ માય બોયફ્રેન્ડ; હજુ બોયફ્રેન્ડ નથી થયો. બસ જીગરજાન દોસ્ત. એ ડફોળ જો બોયફ્રેન્ડ થઈને પ્રપોઝ કરે તો કદાચ તારો જમાઈ પણ બને. હી ઈઝ માય ‘જેન્ટલમેન ક્લોઝફ્રેન્ડ’.

એ જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડે બેલાનું વસ્ત્રવિહિન, છતાં અંગઉપાંગોની મર્યાદા સચવાય એવું ઓઈલ પેઇન્ટ પોર્ટ્રેટ બનાવ્યું ત્યારે, જેમને નગ્નદેહની નવાઈ ન હોય એવા ડોક્ટર પરિવારનું ઘર બેટલગ્રાઉન્ડ બની ગયું હતું.

……અને પાપા ડોક્ટરની કોમેન્ટ?…. માય એન્જલ બ્યુટિફુલ બેબી…થેન્ક્સ રોજર. યુ આર ગ્રેઇટ આર્ટિસ્ટ. પાપા મમ્મીએ રોજરને તો જોયો જ ન હતો.

પાપા ડોક્ટરે પોતાની ધરબાઈ ગયેલી મનોકામનાનું નિરૂપણ બેલામાં જોયું હતું અને પોસ્યું હતું. પોતે પ્રતિષ્ઠીત વૈદ્યના દીકરા હતા. હોંશિયાર હતા. સાહિત્ય, સંગીત, નાટક, સિનેમાના રસીયા હતા. સંગીત સ્પર્ધામાં પહેલું ઈનામ જીતતા હતા, પણ પિતાજીએ સંગીતશાળાના લેશન્સ પર પાબંધી લગાવી.  લાગવગ અને પૈસાના આંધણ કરી મેડિકલ કોલેજમાં ધકેલ્યા હતા. હોંશિયાર હતા, પણ રસ ન્હોતો. લગ્ન પણ ડોક્ટરની દીકરી ડો.સરલા સાથે થયા હતા.

અમેરિકા આવ્યા પછી સંસારકારનું ડ્રાઈવિંગ ડો. સરલાદેવી કરતા હતા. ડોક્ટર પતિને પ્રોફેશનમાં જરાપણ દિલચસ્પી નહીં. હોસ્પિટલમાં મર્યાદિત સમય માટે રેડિયોલોજીમાં જોબ કરી લેતા. એમનો લાઈબ્રેરી રૂમ મેડિકલ બુક્સને બદલે શાસ્ત્રીય સંગીતની સીડીથી ભરેલો રહેતો. સરલાદેવીને આમાં જરાયે રસ ન હતો. ઘણીવાર સરલાદેવીનું ડોમેસ્ટિક લેક્ચર ચાલતું હોય ત્યારે શરદ ડોક્ટરના કાન પર હેડફોન હોય.

જોકે અત્યારે કાન પર સંગીત માટેનું હેડફોન ન હતું પણ સરલાદેવીની વાતનો કોઈ પણ પ્રતિભાવ આપવાનો અર્થ નથી એ વિચારે એઓ મુંગા જ રહ્યા હતા.

આજે દીકરી બેલાને જોવા સરલાબેને એની ડોક્ટર ફ્રેન્ડ રમાના ભત્રીજા ડો. પિયુષ પટેલ ને આમંત્ર્યો હતો. ડો.પિયુષની સવારી ચાર વાગ્યે આવવાની હતી. આજે મમ્મીશ્રીને ખુશ રાખવા મમ્મીએ બતાવેલી સાડીનો શણગાર સજી બેલા. સાડા ત્રણ વાગ્યાની તૈયાર થઈને બેઠી હતી. પાંચ વાગ્યા સૂધીમાં ભાવી ભરથારના દર્શન ના થતાં;  વન, ટુ, થ્રી… સાડી બેલાના ગૌર દેહ પરથી ઉતરી અને મમ્મીના બેડ પર ઢગલો થઈને પડી. સેક્સી સાથળ પ્રદર્શીત કરતું શોર્ટ અને ચોત્રીસી ઉરોજને માંડ સમાવતું ટીશર્ટ આવી ગયા. તે જ સમયે ડો.રમાબેન એમના ભત્રિજા ડો.પિયુષને લઈને દિવાનખાનામાં દાખલ થયા.

બેલાને જોઈને ખરેખર તો બિચારો પિયુષ શરમાયો હોય એમ નીચું જોઈ ગયો. બેલાએ એને ઉપરથી નીચે માપી લીધો. કપાળ ખુબ જ વિશાળ હતું કારણકે આગળના વાળે હિજરત કરવા માંડી હતી. અંદાજ પ્રમાણે બે વર્ષમાં લીસું કપાળ બોચી સૂધી પહોંચે એવી શક્યતા હતી. ચશ્માના લેન્સ જરા જાડા હતા. તે સિવાય બીજો વાંધો કઢાય તેમ ન હતો. જો સાડી પહેરી હોત તો એ ચોક્કસપણે નમસ્કાર કરવાની હતી પણ હવે? એણે રમાઆન્ટીસાથે હેન્ડશેક કર્યા અને એનાથી વિપરીત પિયુષને હાય કહી હગ કરી.

પિયુષની ટાલ પર પરસેવો ચળક્યો હતો.

“પિયુષભાઈ, તમે જો સમયસર આવ્યા હોત તો વાત કરવાની મજા આવત. અત્યારે હું ફ્રેન્ડ સાથે બાસ્કેટબોલ ગેઇમ જોવા જાઉં છું. તમારો ફેવરિટ એન.બી.એ સ્ટાર કોણ?”

‘હેં.. હેં…હં..ના…મને..મને એવી ગેઈમ જોવાનો સમય જ નથી મળતો…’

‘પિયુષભાઈ તમે છેલ્લી બેસ્ટ સેલર બુક કઈ વાંચી? આઈ મીન ફિક્ષન.’

‘ફિક્ષન? હમણાં તો ક્લિનિક ફિક્ષ કરવામાં જ રોકાયલો છું.’

‘તમને સ્પોર્ટસમાં રસ નથી એ તો ખ્યાલ આવ્યો પણ બ્રોડવે શોમાં તો રસ હશે જ. છેલ્લો કયો પ્લે જોયો?’

‘બ્રોડવે પર જવાનો પણ સમય જ નથી મળ્યો. એક વખત ક્લિનિક સેટ થઈ જાય પછી જવા વિચાર છે.’

‘પિયુષભાઈ બહુ સરસ વિચાર છે. તમારી સાથે વાત કરવાની ખુબ મજા આવી. તમારા લગ્ન થાય પછી ભાભીને લઈને અમારે ત્યાં આવતા રહેજો. આપણે ઘણી વાતો કરીશું. રમા આન્ટીએ મમ્મીને વાત કરી હતી કે તમને બટાકાવડા બહુ ભાવે છે. મને બટાકાવડા બનાવવાનો ચાન્સ જ ન મળ્યો. મેં બનાવ્યા છે એવું અમારી મમ્મી કહે તો માનશો નહીં.  ઓનેસ્ટ્લી સ્પીકિંગ મને પણ બટાકા વડા તો બહુ ભાવે પણ મને કાંઈ બનાવતાં આવડતું નથી. અમારા હાઉસકિપર માસીએ બનાવ્યા છે. ધી બેસ્ટ ઈન ધ ટાઉન ક્વોલિટી…ચાખ્યા વગર ના જશો. સોરી …આઈ એમ રનિંગ લેઇટ. બાય આન્ટી…બાય પિયુષભાઈ….’ અને બેલા ઉડી ગઈ.

બેલા નાદાન ન્હોતી. બેલા ટીનેજર ન હતી. મેચ્યોર એડ્યુકેટેડ લેડી હતી પણ આખરે તો એ પાપાના વ્હાલનો ઉછાળતો દરિયો હતી. ક્યારે એ કેવી રીતે વર્તશે એ ટોટલી અન્પ્રેડિક્ટેબલ હતું.

બસ આમ થાય પછી ડો. સરલાદેવીનો ક્રોધ લાવા ઉકળે જ ને?

‘તમે સાંભળો છો? આ તમારી દીકરીનું શું કરવાનું છે?’

‘મારી જ નહીં …આપણી દીકરી કહેવાય. એ એના જીવનનો માર્ગ જાતે શોધશે. શા માટે તમે એને માટે હાય-વલારા કરો છો. ભલે એ ના કહેતી હોય પણ એ રોજરને ચાહે છે. રોજર એને ચાહે છે. એ મોટાભાગનો સમય એની સાથે જ પસાર કરે છે. જ્યાં સૂધી તમે એમ.ડીની લાઈન લગાવ્યા કરશો ત્યાં સૂધી એ તમને ઊડાવ્યા કરશે. ડોક્ટરગ્રંથીના આપણે રોગી છીએ.’ શરદભાઈએ પત્નીની સામે જોયા વગર જ દીકરીની વકીલાત કરી.

‘શું તમે એમ કહેવા માંગો છો કે એને લંગડા પેન્ટર સ્કુલ માસ્તર સાથે પરણાવી દેવી. ભલે એ ડોક્ટર ન થઈ પણ એટલિસ્ટ ડોક્ટર વાઈફ તરીકે ઉંચી સોસાયટીમાં તો જીવી શકે. બસ બોલ્યા, લંગડા સાથે પરણાવી દો.’

‘ગમે તે માણસને ગમે ત્યારે એક્સિડ્ન્ટ થઈ શકે. એ અપંગ બની જાય. લગ્ન પછી એમ.ડી સર્જન હાથ ગુમાવી દે તો? બેલાની વાત સાચી છે જમાઈ ડોક્ટર એન્જિનીયર જ હોવો જોઈએ એવો દુરાગ્રહ શા માટે?  આપણો દીકરો ડોક્ટર છે. કમાણીમાંથી બચત કરી મોટેલ લીધી છે. એના મેડિકલ પ્રોફેશન કરતાં એ મોટેલમાં જ વધુ કમાય છે. બિચારો કહેતો હતો કે હવે ગવર્નમેન્ટ, અને મેડિકલ ઈન્સ્યુરન્સના કોમ્પ્લીકેશન વચ્ચે પ્રેક્ટિશ કરવાનું એને અઘરું પડે છે. ફુલ ટાઈમ મોટેલમાં પડવા વિચારે છે. નાનાએ લીકર સ્ટોરમાં ઝંપલાવ્યું છે. મેટ્રિક ફેઈલ મિલિયનર સાળો એને મદદ કરી રહ્યો છે. તમે પણ આ જાણો છો પણ બસ ડોક્ટર ડોક્ટર કર્યા કરો છો. બીજા દસ પંદર કેન્ડિડેઇટ બતાવો અને આજની વાતનું રિપીટેશન કરતા રહો.’

પપ્પાએ મમ્મી સામે જોયા વગર દાંત પીસીને આ વાત કહી હતી

……બે મહિના શાંત ગયા. મમ્મીએ દીકરીની કોઈ ટીકા ટીપ્પણી કરી નહીં.

એક દિવસ એકદમ મમ્મીનો ઓર્ડર છૂટ્યો. “આજે એક મારી પસંદગીનો છેલ્લો છોકરો આવવાનો છે.”

હા, આજે એક મુરતિયો જોવા આવવાનો હતો. મોર્નિંગ બ્રેકફાસ્ટ સમયે વાત થતી હતી.

‘મોમ, આજે કઈ સાડી પહેરીશ? એની શી સ્પેશિયાલીટી છે?’

‘તારે જે પહેરવું હોય તે પહેરજે. આઈ ડોન્ટ કેર. તારે જેવી બીહેવિયર કરી મને નીચું જોવડાવવું હોય તે બીહેવિયર કરજે. આઈ ડોન્ટ કેર. ધીસ ઈઝ માય લાસ્ટ એટેમ્પટ. આઈ વૉન્ટ ઈન્ટર્ફિયર ઈન યોર લાઈફ. આઈ હેવ ઈન્વાઈટેડ યોર બ્રધર્સ ટૂ. આજનો મુરતિયો ન ફાવે તો તું જાણે અને તારી લાઈફ જાણે. આઈ એમ ફિનિસ્ડ વીથ યુ. બી રેડી એટ ફોર ઑ ક્લોક. ન ફાવે તો માસ્તરને ત્યાં ચાલવા માંડજે.’

સરલાબેનનો હિટલરી મિજાજ જોતાં બાપ દીકરીને મૂંગા રહેવાનું જ યોગ્ય લાગ્યું.

બે ભાઈ અને બે ભાભી લંચ ટાઈમ સૂધીમાં આવી ગયાં હતાં. મૉમ સીરીયસ હતી. આજે યુઝવલ કરતાંયે  ટફ હતી. પાપા એઝ યુઝવલ કુલ હતા. એ હંમેશા વેઈટ એન્ડ સી માં માનતા હતા. હશે કોઈ દાક્તરીયો.

બેલાએ એનો અને મમ્મીનો વોર્ડરોબ  ફેંદી નાંખ્યો. દર વખતે તો મમ્મી શું પહેરવું તેની આજ્ઞા કરતી. મોં ચડાવી કોમેન્ટ સાથે બેલા વસ્ત્રપરિધાન કરતી. આજનો મિજાજ જોતાં બેલાએ શક્ય એટલી નરમાશથી પૂછ્યું “મૉમ વ્હોટ સેલ આઈ વેર?”

“આઈ ડોન્ટ કેર. વ્હોટેવર યુ લાઈક. બર્થ ડે સ્યૂટમાં યે શું ફેર પડે. ફોટા તો ચિતરાવ્યા જ છે ને!”

આજે બેલા ખરેખર કન્ફ્યુઝ્ડ હતી. છેવટે બેસણાંમાં જવાની હોય એવા સફેદ કુર્તા પાયજામા પહેરી લીધાં. ઠાવકી થઈ મહેમાનની રાહ જોતી હતી.

બરાબર ચાર વાગ્યે વ્હાઈટ સ્ટ્રેચ લિમોઝિન, એન્ટ્રન્સ પૉર્ચ સામે પાર્ક થઈ.  એમાંથી એક ટોલ, ડાર્ક હેન્ડસમ મેનની સાથે બ્યુટિફુલ લેડી ઉતર્યા અને ઘરમાં દાખલ થયાં. ડો. સરલાદેવી સિવાય સૌને માટે આવેલ કપલ વિસ્મયકારક હતું. દેશીને બદલે વિદેશી દંપતિએ ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો.

“વેલકમ મિસ્ટર એન્ડ મિસીસ જોન્સન્સ.”

બેલાને લાગ્યું કે આમને કશેક જોયા છે પણ યાદ નહોતું આવતું…… અને એકાએક ટ્યુબ લાઈટના અજવાળાં ફેલાયા.

ઓહ નો!…. ઓહ માય ગોડ! ….ઓહ નો!…. ઓહ માય ગોડ!    આતો રોજરના પેરન્ટ્સ. રોજરના આર્ટ રૂમમાં એના પેરન્ટ્સનું મોટું પોસ્ટર સાઈઝનું ઓઈલ પેઈન્ટિંગ દિવાલ પર શોભતું હતું. બ્લેક ફાધર અને વ્હાઈટ મધર. રોજર સાથે ક્લોઝ ફ્રેન્ડશીપ હોવા છતાં એઓ એ અંગત જીવન અને કુટુંબ વિશે વાતો કરવાનો રિવાજ રાખ્યો ન હતો. એઓ ટીપીકલ ઈન્ડિયન ન હતા કે તમે ક્યાંના થી  શરૂ કરી, સાત પેઢીના ઈતિહાસની માહિતીની આપ લે થઈ જાય. બેલાએ રોજરના પેરન્ટસને પોતાના દિવાનખાનામાં જોઈ પહેલીવાર કંપન અનુભવ્યું.

“હાય મિસ્ટર જોન્સન; લેટ મી ઈન્ટ્રોડ્યુસ માય ફેમિલી મેમ્બર્સ. ધીસ ઈઝ માય હસબંડ ડો.શરદ વૈદ્ય. હી ઈઝ રેડિયોલોજિસ્ટ ઇન ઓર્થોમેડિકલ સેન્ટર.” મમ્મીએ શરદભાઈ સહિત આખા ફેમિલીની ઓળખાણ કરાવી. ઓળખવીધી પૂરી થઈ અને લિમોઝિનની પાછળ રોજરની ખખડધજ કાર પાર્ક થઈ. ઓહ આ તો રોજર. રોજર ઘરમાં દાખલ થયો. એણે સૌને હાથ જોડી વંદન કર્યા.

મમ્મીએ ઠંડે કલેજે બેલાને સંબોધીને કહ્યું “બેલા, મિસ્ટર વિલિયમ જોહન્સન સિવિલ એન્જીનિયર છે અને શિકાગોના મોટા બિલ્ડર અને મૉલ ડેવલોપર છે. એમના પત્ની ડો.કેથી જોન્સને જર્નાલિઝમમાં ડોક્ટરેટ કર્યું છે અને ટીવી ન્યુઝ ડારેક્ટર છે. એમના આ સન, મિ.રોજર જોન્સન એજ્યુકેશન ફિલ્ડમાં છે. ખૂબ સારા ચિત્રકાર છે અને એના પેઈન્ટિંગ્સ વખણાય છે અને ઊંચી કિમતે વેચાય છે. પેઈન્ટિંગ્સની જે આવક થાય છે તે બધી જ રકમ અપંગ બાળકો માટેની ચેરિટીમાં જાય છે. એમણે નાનપણમાં એક અકસ્માતમાં ડાબા પગનો ધૂંટણ નીચેનો ભાગ ગુમાવ્યો હતો. એ એની સાથે જોબ કરતી એક છોકરીને પ્રેમ કરે છે પણ એની પ્રેમિકા પગ વગરના પતિ સાથે જોડાય એ ઇચ્છતા નથી. એટલે આજ સૂધી એણે એ છોકરીને પ્રપોઝ કર્યું નથી. મેં ખુલ્લુ દિલ દિમાગ રાખીને તારે માટે રોજરની પસંદગી કરી છે. રોજરને તારે માટે સમજાવ્યો છે. તને મારી આ પસંદગી ગમતી હોય કે ન ગમતી હોય તે પ્રમાણે  રોજર જે કાંઈ પૂછે તે ક્વેશ્ચનનો એન્સર આપજે.”  ઈરાદા પૂર્વક, હળવી રીતે સરલા મમ્મીએ રોજરની ઓળખ બેલાને માટે અજ્ઞાત વ્યક્તિ હોય એ રીતે કરી.”

પુરી દશ મિનિટ શરદભાઈ, બેલા અને એના ભાઈભાભી બાઘાની જેમ મોં ફાડીને એક બીજા સામે જોતા રહ્યા. જોન્સન ફેમિલી સ્મિત વેરાવતું બેલા સામે જોઈ રહ્યું હતું. ડો.સરલાદેવી અદબ વાળીને દીકરીની શરણાગતીની રાહ જોતાં હતાં.

…..અને રોજરે એક જુવેલરી બોક્ષ ખોલ્યું. ડાયમંડની રિંગ ચળકતી હતી.

‘બેલા, આઈ લવ યુ. મારા પગની અપંગતાને કારણે જ આજ સુધી મૈત્રીથી આગળ વધતાં અટક્યો હતો. આજે મને મારા પેરન્ટ્સ અને મમ્મીના બ્લેસીંગ મળ્યા છે. વિલ યુ પ્લીઝ મેરી મી અને બી a મેમ્બર ઓફ  the જોન્સન્સ ફેમિલી?”

‘રોજર અને બેલા કોઈ પણ નિર્ણય લે તે પહેલા મારે કંઈક કહેવું છે. રોજર ઈઝ અવર ઓન્લી ચાઈલ્ડ. અઢારની ઉમ્મરથી એણે પોતાની જીંદગી પોતાની રીતે જીવવાનું શરુ કર્યું હતું. અમે એને માટે કંઈ પણ કરવા માંગીયે ત્યારે એનો એક જ જવાબ હતો. “ઈફ આઈ નીડ ઈટ; આઇ’લ આસ્ક ફોર ઈટ.’ ફાધર વિલિયમ જોહનસને રોજર અંગે સ્પષ્ટતા કરી.

“એણે અમારી પાસે કશું સ્વીકાર્યું નથી. હું નથી ઈચ્છતી કે મિલિયનોર ઈનલોઝ ની ડોટર ઈન લો ક્રમી એપાર્ટમેન્ટમાં જીવન જીવે. જો રોજર લક્ઝરી સ્યુટમાં જવા તૈયાર હોય તો જ અમે વેડિંગમાં હાજર રહીશું. અમારા બેલા અને રોજર સાથેના ભવિષ્યના સંબંઘનો આધાર રોજરના જ્વાબ પર રહેશે ” કેથી મમ્મીએ રોજર પર ઈમોશનલ બ્લેક મેઇલિંગ કરી માની મમતા દર્શાવી.

“યસ, ડેડ, ઇફ બેલા એગ્રી અમે તમારા સ્યૂટમાં રહેવા જઈશું.” રોજરે વિવેક પૂર્વક હા કહી. છૂટકો જ ન હતો.

રોજરે ફરી એજ સવાલ દોહરાવ્યો.

‘બેલા, આઈ લવ યુ. વિલ યુ પ્લીઝ મેરી મી અને બી a મેમ્બર ઓફ the જોન્સન્સ ફેમિલી?”

“તારી મૉમ હંમેશાં સંતાનોના જીવનના બધા નિર્ણયો પોતાની રીતે જ કરતી આવી છે. બેટી, સે યસ ટુ રોજર. યોર મૉમ ઈઝ ધ વીનર.” પાપાએ પણ હસતાં હસતાં શરણાગતી સ્વીકારવા સૂચવ્યું.

અને બેલાનો એન્સર હતો…

“યસ, યસ યસ એન્ડ ડેફિનેટલી યસ.”

બેલાની રિંગ ફિંગર પર કિમતી હિરાની વિંટી ચળકતી હતી.  આજે (પણ) છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

શ્રી પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની ઉપરોક્ત વાર્તા અંગે કેટલુંક –

– જુગલકિશોર.

નોંધ : “બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ” નામની આ કથા આપણા જાણીતા – ને માનીતા પણ – એવા પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની છે. નેટજગતે એમનો વાર્તાવૈભવ પ્રગટ થતો રહે છે. એમના વાચકો ઘણા છે. એટલું જ નહીં પણ એમનાં લખાણોના લાઈકકારોની સરખામણીએ ટીકાકારો બહુ ઓછા, લગભગ નહીંવત્ છે. એમની વાર્તાઓ વિશે લખવાનું મન તો હતું જ તેથી એમને પૂછીને આજે એમની ઉપરોક્ત કથા વિશે કંઈક લખીને સૌને વંચાવવા મૂકું છું.

આ મારું લખાણ, કોઈ શાસ્ત્રીય વિવેચન નથી. વાર્તા, કથા, નવલિકા જેવા શબ્દોથી ઓળખાતા આ સાહિત્યસ્વરૂપ અંગે કોઈ જાણકારી આપવાનો પણ આ કોઈ પ્રયત્ન નથી. આ તો છે બસ, એક વાર્તા અને વાર્તાકાર અંગેની કેટલીક વાતો માત્ર. આ વાતોમાં વાચકો પણ ભાગ લેવાના હશે તે જાણીને પણ આ લખાણને શાસ્ત્રીય કહેવરાવવામાંથી હું અલગ રહું છું…..શાસ્ત્રીય વિવેચના એ મારો વિષય પણ નથી સ્તો ! – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ વાર્તામાં એક ડૉક્ટરકુટુંબની વાત છે. બેલાની મમ્મી, એના પપ્પા, અને ભાઈ–ભાભીઓવાળું આ કુટુંબ લગભગ ડૉક્ટરોથી જ ભર્યું(ભાદર્યું) છે. અને છતાં માતાની ગ્રંથીને કારણે માનસિકતાથી પીડાતું બતાવાયું છે. બેલાના પિતા ડૉ. શરદના પપ્પાએ શરદને એની ઇચ્છાવિરુદ્ધ ડૉક્ટર બનાવીને એક ભૂલ કરેલી તે ભૂલ પછી શરદના સસરા દ્વારા થયેલી બીજી ભૂલ પ્રથમ ભૂલને અનેકગણી વધારી મૂકે છે !! શરદને ભાગે આવેલી ડૉક્ટર પત્ની આખા કુટુંબને ડૉક્ટરમય કરી મૂકે છે. (આ બાબત સાવ સહજ છે, વાર્તામાં આવું આકસ્મિક બને તો તે સહજ ગણાય એટલે આ બાબતને હું વાર્તાના કેન્દ્રવિષયને વધુ અસરકારક બનાવનાર સિચ્યુએશન તરીકે જ જોવા ધારું છું.)

આ કુટુંબની મુખ્ય વ્યક્તિ – બેલાની માતા સરલાદેવીને ડૉક્ટર–એન્જીનિયર વ્યક્તિઓ તરફનું ખેંચાણ અને પૈસો–મોભો જ જીવનનું લક્ષ્ય રાખતી બતાવાઈ છે, અને એની બળકટ સાબિતી – એના બન્ને દીકરાઓની ડૉક્ટરી–એન્જીનિયરીંગ લાઇનો તથા મોટાની વહુ પણ ડૉક્ટર હોવામાં – મળી આવે છે !

હવે સરલાદેવી એની એકની એક દીકરી, જેને તે આર્ટસલાઇન છોડાવી શકી નહોતી તેને કોઈ મોટા પૈસાદાર કુટુંબમાં જ પરણાવવા માટે આકાશપાતાળ એક કરી રહી હોય છે.

કથામાં આરંભથી જ બેલાનાં માતાપિતા વચ્ચેના વિરોધાભાસી સ્વભાવનો પરિચય સરસ રીતે, કહું કે અસરકારક રીતે કરાવવામાં આવ્યો છે જેમાં લેખકને ભાગ્યે જ વચ્ચે આવવું પડ્યું છે; બલકે સંવાદો – મજાનાં અસરકારક, સચોટ વાક્યો દ્વારા દ્વારા ત્રણેય પાત્રો ઊપસી આવતાં જોવા મળે છે.

આરંભે જ એક સંવાદ પછી તરત પાછલો ઇતિહાસ લેખક/કથક દ્વારા બતાવાયો છે. આ પરિચયમાં જ વાર્તાનું કેન્દ્ર પણ સુપેરે પ્રગટ થઈ જાય છે અને વાચક હવે બેલા અંગે જાણવા આતુર બની રહે છે. એનો પિતા શરદ લેખકની કેટલીક ટૅકનિકો દ્વારા લગભગ પડદા પાછળ રહીને પણ સરસ રીતે વાર્તાના કેન્દ્રને ઉપસાવવામાં નિમિત્ત બનતો રહે છે.

બેલાનો પ્રેમી કથક દ્વારા પ્રગટતો હોવા છતાં એક સારા પાત્ર તરીકે ઊપસે છે અને વાર્તાને નવું પરિમાણ આપે છે. (જોકે વાચકને “શક્ય એવા અંત”ની આગોતરી જાણ તો થઈ જ જાય છે…)

વાર્તાના અંત ભાગે થનારો ઇન્ટર્વ્યૂ કોણ જાણે કેમ પણ વાચકને જાણ કરી દે છે કે આ ગોઠવણ શી હશે. (મેં પણ કોઈ એક વાર્તાકારનું પ્રૂફરીડિંગ કરેલું તેમાં આ પ્રકારનો ઇન્ટર્વ્યૂ વાંચેલો…અલબત્ત, આને હું કો–ઇન્સિડન્સ તરીકે જ ગણું છું.)

આ લખાણ બહુ લંબાવવાની ગણતરી નથી. પણ વાર્તા–નવલિકાનાં પ્રમુખ તત્ત્વોની વાત કરીએ તો, કથા, પ્રસંગો–બનાવો, પાત્રો, ઊભી થતી રહેતી પરિસ્થિતિઓ ને સંવાદો ઉપરાંત લેખકનું કથક તરીકેનું કાર્ય –

આ બધું મળીને વાચક સમક્ષ એક “એકકેન્દ્રીય” નાટક રજૂ થાય છે. નવલકથામાં એકથી વધુ કેન્દ્રો હોય છે; નવલિકાને એકથી વધુ કેન્દ્રો ન પોસાય ! પાત્રોની કે બનાવોની સંખ્યા, કથાનાં પાનાંની સંખ્યા કે તેનું કદ પણ નવલિકાને અસર કરતાં નથી.

આ વાર્તામાં કથા ખૂબ સરસ રીતે એકકેન્દ્રીય રહી છે. પાત્રો મોટા ભાગે પોતાનાં સંવાદો ને વર્તનથી સ્વયંભૂ પ્રગટતાં જોવા મળે છે – લેખકને વચ્ચે આવવાની બહુ જરૂર પડી નથી તે પણ જમા પાસું ગણી શકાય.

પ્રસંગો કદાચ કોઈને ક્યારેક ઊભા કરેલા હોય તેમ, સહેજસાજ કૃત્રિમ થતા લાગે તો તેને હું ના નહીં કહું છતાં એ કૃત્રિમતાય નડતરરૂપ તો નથી જ.

કથાનો અંત કંઈક અંશે સરલાના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ જઈને તેનું પરિવર્તન બતાવે છે ! કંઈક ઉતાવળ, કંઈક “મધુરેણ સમાપયેત”ની તૈયારી બતાવનારો જણાય છે.

મને તો આ આખી કથામાં પથરાયેલાં વાક્યોએ જ ધરવ કરાવી દીધો ! લેખક પાસે શબ્દશક્તિ કેવી છે અને ક્યારે, કેવી રીતે, ક્યાં, કેવા શબ્દપ્રયોગો થઈ શકે તેની લેખકની હથરોટીનાં સુંદર ઉદાહરણો આ કથામાં ભરપૂર છે !! કેટલાંક અહીં મૂક્યા વિના રહી શકાતું નથી – 

  • બૅલા ફ્લાઈંગ કલર્સ સાથે એમ.એ થઈ.
  • મોભાદાર નોકરીને બદલે બસ એણે ગ્રામર સ્કુલ એટલે કે પ્રાઈમરી સ્કુલમાં નોકરી લઈ લીધી.
  • એ ડફોળ જો બોયફ્રેન્ડ થઈને પ્રપોઝ કરે તો કદાચ તારો જમાઈ પણ બને. હી ઈઝ માય ‘જેન્ટલમેન ક્લોઝફ્રેન્ડ’.
  • પાપા ડોક્ટરે પોતાની ધરબાઈ ગયેલી મનોકામનાનું નિરૂપણ બેલામાં જોયું હતું અને પોસ્યું હતું.
  • અમેરિકા આવ્યા પછી સંસારકારનું ડ્રાઈવિંગ ડો. સરલાદેવી કરતા હતા.
  • ડોક્ટરગ્રંથીના આપણે રોગી છીએ.
  • આઈ ડોન્ટ કેર. વ્હોટેવર યુ લાઈક. બર્થ ડે સ્યૂટમાં યે શું ફેર પડે. ફોટા તો ચિતરાવ્યા જ છે ને!”
  • છેવટે બેસણાંમાં જવાની હોય એવા સફેદ કુર્તા પાયજામા પહેરી લીધાં. ઠાવકી થઈ મહેમાનની રાહ જોતી હતી.
  • આજે છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

કેટલાંક વાક્યોને ભાષાકીય રીતે અને/અથવા વધુ અસરકારક બનાવવા માટે કેટલુંક ધ્યાન ખેંચવાયોગ્ય લાગ્યું છે તે પણ સાથે સાથે અહીં બતાવી જ દઉં તો ખોટું નહીં ! 

૧) કથાનું શીર્ષક “બેલાનો જેન્ટલમેન ક્લોઝ ફ્રેન્ડ”

(અહીં ફ્રેન્ડને બે વિશેષણો આપ્યાં છે; એની ગોઠવણી કંઈક કઠતી હોય તેવું લાગે છે.)

૨) બીગ માઊથ બેટીએ આ વાત પણ (બેટીએ પણ આ વાત) મેડિકલ પ્રોફેશનમાં સંકળાયલી આન્ટીઓ આગળ કરી હતી, જેઓ (પણ) પોતાના ચિરંજીવીઓ ને પણ મેડિકલ પ્રોફેશનમાં જ ધકેલવા માંગતી હતી.

(આ વાક્યોમાં પણ શબ્દનું સ્થાન યોગ્ય જણાતું નથી. મેં કૌંસમાં પણની જગ્યા બતાવી છે તે તપાસી શકાય…)

૩) આ બોયફ્રેન્ડે જ બેલાની જીંદગીને રવાડે ચડાવી છે…

(‘રવાડે ચડાવવી’ પ્રયોગ સામાન્ય રીતે “ખોટે રવાડે” એ રીતે મુકાય છે. છતાં અહીં મુકાયેલા પ્રયોગને ભૂલ ગણવાનું અનિવાર્ય જણાતું નથી.)

૪) મેચ્યોર એડ્યુકેટેડ લેડી હતી પણ આખરે તો એ પાપાના વ્હાલનો ઉછાળતો દરિયો હતી. (પહેલાં મને થયું કે “ઊછળતો” દરિયો ઠીક લાગે…પણ અહીં પણ મને સેકન્ડ થોટમાં ઉછાળતો શબ્દ સૌને ઉછાળી મૂકનાર પાત્ર માટે યોગ્ય ગણાવા યોગ્ય લાગ્યો છે !)

૫) આજે (પણ) છેવટે, જીદ વગરની જીત તો સરલાદેવીની જ હતી.

(‘પણ’ શબ્દ અહીં મને ઉમેરવાનું જરૂરી લાગે છે. )

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 

શ્રી પ્રવીણભાઈને અભિનંદન સાથે અનેકાનેક શુભેચ્છાઓ.

 

 

 

 

Advertisements

હેમંત ગોહિલનું ‘ધોધમાર ઝંખના’નું ગીત

ધોધમાર ઝંખનાનું ગીત / હેમંત ગોહિલ “મર્મર”

 

હાલ્યને અટાણે સૈ, હાલીએ હટાણે મારે આખ્ખું ચોમાસું આજ વ્હોરવું….
મુઠ્ઠીભર માવઠામાં તળિયુંય ઢંકાય નહીં, કેમ કરી હાંડલીમાં ઓરવું ?

માંગ્યું મંગાય કૈંક માંગવાની રીતમાં 
ચોમાસું કોઈનું મંગાય કૈં ?
વીંઝાતા વાયરામાં તૈડાતી જાય સીમ 
ભીતરમાં કૈંક લંઘાય, સૈ.
અરધા આંધણ મૂઆં માગે ઓબાળ હજી,  છાણાને કેટલું સંકોરવું ?

ફળિયામાં આમતેમ ટોળે વળીને કોક 
મેંદી મૂક્યાની કરે વાતું;
વાતું તો હોય સખી, ઝરમરીયું ઝાપટું,
ભીનું તરબોળ ક્યાં થવાતું ?
ચોમાસું હોય તોય મૂંગો મંતર એવા ખોટુંડા મોરમાં શું દોરવું ?

થઇ જાતી રાળ રાળ આખ્ખીયે સીમ એવો 
ધીંગો વરસાદ મને ગોઠે;
માટીની મહેક બની ફોરે ગરમાવો ત્યારે 
તરસ્યું છીપાય મારી હોઠે.
ક્યાં લગ તરાગડે મોતીડાં ઠેલતીક વણવરસ્યા દિવસોને પોરવું ?

(ફેસબુક પરથી બઠાવેલું, એમના સૌજન્ય–આભાર સાથે…– જુ.) 

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ રચનાનાં કેટલાંક આકર્ષણો નોંધવા રેખાં છે. જુઓ એમની ભાષાભિવ્યક્તિ !

હાલ્યને અટાણે સૈ, હાલીએ હટાણે”માંના અલંકારો;

આખ્ખું ચોમાસું વ્હોરવાની વાત;

“મુઠ્ઠીભર માવઠા”ને  હાંડલીમાં ઓરીને ખોટ ખાવાની વાત;

વીંઝાતા વાયરામાં તૈડાતી સીમ;

લંઘાતું ભીતર;

ઓબાળ માગતાં મૂઆં અરધા આંધણ;

ચોમાસું હોવા છતાં ‘મૂંગો મંતર’ રહે એવો ખોટુંડો મોર;

રાળ રાળ થઇ જાતી આખ્ખી સીમ;

ધીંગો વરસાદ;

સાચાં મોતીડાંને આઘાં ઠેલીને વણવરસ્યા દિવસોને દોરે પોરવવાની ખોટ ખાવાવાળી વાત…..

 

સૌરાષ્ટ્રની ધીંગી ભાષાનો પરિચય કરાવતી આ રચનાના સર્જકને સલામ ! 

– જુગલકીશોર.

 

માઈક્રો ફીક્શન પદ્યમાં !!

“વારતા રે વારતા, ભાભો ઢોર ચારતા…..”

અમારા એ જમાનામાં (એટલે કે આજથી ૬૫–૭૦ વરસ પહેલાં) વારતાઓ પણ પદ્યમાં હતી.

“ચકી ચોખા ખાંડે છે, પીતાંબર પગલાં પાડે છે; રાજ્યો–ભોજ્યો, ટીલડી ટચાક્યો…” જેવી રમતો અને અંત્યાનુ પ્રાસ–મધ્યાનુ પ્રાસ સહીત કાન દ્વારા મનમગજમાં ઠસી જઈને જીવનભર વણાઈ રહેનારી વાતો પદ્યમાં રજુ થતી હતી.

મધ્યકાલીન સાહીત્યમાં તો આખ્યાનો વગેરે પદ્ય વાર્તાસ્વરુપોની નવાઈ નથી…..આજે અેમ જ બસ આ એક વાર્તાને આજકાલ બહુ પ્રચલીત શબ્દ ‘માઈક્રો ફીક્શન’ના નામે  અહીં મુકું છું. વાચકોને કદાચ ગમશે.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 સિંહની પરોણાગત

 

રીંછ એકલું ફરવા ચાલ્યું, હાથમાં લીધી સોટી,

સામે રાણા સીંહ મળ્યા ને આફત આવી મોટી !

 

ઝુકી ઝુકી ભરી સલામો, બોલ્યું મીઠાં વેણઃ

મારે ઘેર  પધારો  રાણા, રાખો મારું ક્હેણ.

હાડચામડાં બહુ બહુ ચુંથ્યાં, ચાખોજી મધ મીઠું,

નોતરું દેવા  ખોળું  તમને – આજે મુખડું દીઠું !

 

રીંછ જાય છે આગળ, એના પગ ધબ ધબ,

સીંહ જાય છે પાછળ એની જીભ લબ લબ !!

ઘર આ મારું, જમો સુખેથી, મધની લૂમેલૂમ

ખાવા  જાતાં   રાણાજીએ   પાડી   બૂમે બૂમ !

મધપુડાનું વન હતું એ – નહીં માખીનો પાર,

બટકું પુડો  ખાવા  જાતાં  વળગી  લારોલાર !!

આંખે,  મોઢે,  જીભે,  હોઠે ડંખ  ઘણેરા લાગ્યા,

‘ખાધો બાપ રે!’ કરતા ત્યાંથી વનરાજા તો ભાગ્યા !

 

રીંછ એકલું ફરવા ચાલ્યું, હાથમાં લીધી સોટી,

સામે રાણા સીંહ મળ્યા ’તા, આફત ટાળી મોટી !

 

                            – રમણલાલ સોની

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આ રચનાને કાવ્યના ખાતામાં જ રાખી મુકવા જેવું નથી. એમાં વારતાનાં પણ કેટલાં બધાં લક્ષણો છે ! વારતામાંનાં મુખ્ય તત્ત્વો એટલે ૧) કથા, ૨) પાત્રો, ૩) સંવાદ, ૪) પ્રસંગપલટાઓ અને ૫) ગતિ (કથામાં વીકાસ)

આ પાંચેય તત્ત્વોની હાજરી આ નાનકડી રચનામાં જોવા મળે છે.

પંક્તી નં. ૨,૬,૮,૧૨માં ધ્યાનથી જોશો તો ખ્યાલ આવશે કે ત્યાં વારતામાં વળાંકો આવ્યા છે. પછી વારતામાં પલટાઓ જણાશે. એટલું જ નહીં, કાવ્યમાં રહેલી નાટયાત્મકતા પણ છતી કરનારા છે. (આવી જ રીતે ‘અંધેરી નગરીનો ગંડુ રાજા’ કાવ્ય પણ એની નાટયાત્મકતા માટે માણવા જેવું છે.)

આ જ કાવ્યનો રસાસ્વાદ આ લીંકને સગડે જઈને માણી શકાશે : 

https://jjkishor.wordpress.com/2008/06/19/rasasvad-28/

 

માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

‘શબદ’ની આરાધના ?

શબ્દ માટેની સાધના                                                                                                             – જુગલકીશોર.

 

મૌનનો સાક્ષાત્કાર થાય તેને પછી શબ્દની જરુર કદાચ ન રહે છતાં શબ્દ તો જીવવાનો જ. જીભ પણ સળવળે નહીં એવી રીતે આવતા વીચારોય ખરેખર તો શબ્દના વાઘા પહેરીને જ આવતા હોય છે. કાવ્યમાં વીચારથીય ઉપરની ભુમીકા હોય છે તે ભાવની હોય છે જ્યાં શબ્દો નથી હોતા.

ભાવજગત અને વીચારજગત વચ્ચે જે ફેર છે તે જ ફેર કાવ્યને વીચારપ્રધાન કે ભાવપ્રધાનનાં ખાનાંઓમાં વહેંચે છે. વીચારનો બોજ ઘણી વાર કાવ્યનો નાજુક દેહ ઝીલી ન શકે. ઉર્મીકાવ્યના નાજુક દેહને ઝાકળનોય ભાર લાગે, જો ઝાકળને વીચાર પ્રચારાવવાનું માધ્યમ બનાવીએ તો !

મૌન તો વ્યાખ્યાન માટેનું પણ માધ્યમ બની શકતું હતું આ દેશની શીક્ષણપ્રણાલીમાં : ‘ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્’ જે શીષ્યને ‘છીન્નસંશયા’ બનાવી શકે છે !!

સર્જક મૌન રહી શકે ? એની જીભ કદાચ સક્રીય ન હોય તેથી શું ? સાહીત્યના સર્જકને જીભની શી જરુર ?! એનો સર્જાયેલો શબ્દ, ભલેને તે ફક્ત કાગળ પર જ સર્જાયો હોય,  એટલો શક્તીશાળી હોય છે કે આકાશના ભેદનની માફક હૈયાંનેય ભેદી શકે.  એ શબ્દ આરપાર નીકળી જાય એવો તીક્ષ્ણ પણ હોય છે.

શબ્દની સાધના સૌનો અધીકાર છે. બાળક બોલતાં શીખે છે તે પણ તેની વયને અનુરુપ સાધના જ હોય છે. માતા જ ફક્ત જાણી શકે કે એ બોલતાં શીખ્યો તે સમયે એણે શબ્દની સાથે કેટકેટલી પ્રવૃત્તી કરી હતી ! ખોટું ઉચ્ચારણ કે ખોટી રજુઆતની કેવી શરમ એણે કેવી છોભીલા પડી જઈને પ્રગટ કરી હતી !! માતા (અને જો દાનત હોય તો બાપ પણ) બાળકની શબ્દસાધનામાંથી ઘણું શીખી શકે છે !

આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?

આ તપાસ એ પણ સાધનાનો જ એક પ્રકાર છે. શબ્દ ભાવથી ભીંજાઈને કે વીચારથી શણગારાઈને પ્રગટ થવા માગતો હોય છે. ગદ્યમાં શું કે શું પદ્યમાં – શબ્દને સાંગોપાંગ અવતારવા માટે આપણે સાધકની ગંભીરાઈથી મથવું જોઈએ.

 

સાહીત્યમાં ‘ભાવ’ અને ‘રસ’ની કેટલીક વાતો

ભાવ, રસ અને રસનીષ્પત્તી                                                                                                                          – જુગલકીશોર

 

ગયા લેખમાં આપણે નવ સ્થાયીભાવોનાં નામ જોયાં હતાં. હવે જોઈએ કે આ ભાવો શાં કારણે

રહેલા હોય છે ને ક્યારે પ્રગટતા હોય છે ?

જન્મથી જ મનુષ્યોમાં નવ પ્રકારની લાગણીઓ રહેલી હોય છે. તે દરેકને પ્રગટવાનાં કારણો :

રમમાણ થઈ જવાની ઈચ્છા (રતી); પોતાને શ્રષ્ઠ સમજીને બીજાને ઉતરતો ગણીને હસવાની વૃત્તી (હાસ); ઈચ્છીત વસ્તુ દુર થાય તો (શોક); વીયોગને લીધે મગજ તપી જાય (ક્રોધ); તે મેળવવા માટે પોતે નબળો હોય તો (ભય); પોતાનામાં તે મેળવવાની તાકાત હોય તો વીજયી બનવાની તત્પરતા રાખે છે (ઉત્સાહ); ન ગમતી વસ્તુ જોઈને તેનાથી દુર ભાગવું (જુગુપ્સા); અસામાન્ય દૃષ્ય કે કાર્ય જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે (વીસ્મય) તથા કેટલીય બાબતોનો/વસ્તુનો ત્યાગ કરવા મન તત્પર થાય છે (નીર્વેદ).

રસનીષ્પત્તી :

નીષ્પત્તીનો અર્થ કોશકાર કરે છે તે મુજબ સમાપ્તી, અંત, ઉપરાંત ‘ઉત્પત્તી’, ‘પ્રાપ્તી’, ‘સીદ્ધી’, ‘પરીપક્વતા’ જેવા અર્થો મળે છે. આપણે અહીં રસ “ઉત્પન્ન” થવા બાબત વાત હોઈ રસનું “પ્રાગટ્ય” એવો અર્થ લઈશું. ગુજરાતીમાં “રસ પડવો” એમ કહીએ છીએ. એમાં પડવો એટલે ઉંચેથી ટપકવો કે એવો અર્થ નીહીત ન હોય પણ રસ “અનુભવવો” એમ લઈ શકાય.

કાવ્ય–સાહીત્યમાં અનુભવાતો આ રસ જીભને થતા અનુભવ કરતાં સાવ જુદો જ છે. ભોજ્ય પદાર્થોનો જીભને જે સ્વાદ મળે છે તેનો અનુભવ કે આનંદ પણ જીભને નથી થતો.

એવી જ રીતે કલાની બાબતમાં ચીત્ર કે શીલ્પને જોયાનો આનંદ આંખ દ્વારા કે સંગીતને સાંભળ્યાનો આનંદ કાન દ્વારા મનને થાય છે પરંતુ કાવ્યાનંદ આ બધા કરતાં વીશેષ પ્રકારનો અને દીવ્ય હોય છે. આપણે ગયા લેખમાં જોઈ ગયા તેમ આ રસાસ્વાદ માનવમનના ભાવોનું –અલૌકીક રુપાંતર થઈને અનુભવાય છે. આ રસને મીમાંસકોએ બ્રહ્માનંદસહોદર પણ કહ્યો છે ! અને તે રસ ક્યાંય બહારથી આવતો નથી પણ વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવોના સંયોજનને કારણે આપણી જ ભીતરે રહેલા ભાવોના રુપાંતરણ પછી પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે કે તે રસાસ્વાદ આપણી ભીતરનો જ એક વ્યાપાર છે.

ભારતીય કાવ્યમીમાંસા (વીવેચના)નો ગ્રંથરુપે સૌથી પહેલો આવીષ્કાર ભરતમુનીના “નાટ્યશાસ્ત્ર”થી થયો મનાય છે. અને તે સમયે મીમાંસા મુખ્યત્વે નાટકને જ ધ્યાનમાં રાખીને કરાઈ હતી. ઈ.સ. પુર્વની છેલ્લીથી ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં આ રચના થયાનું મનાય છે.  ભરતના નાટ્યશાસ્ત્ર પરથી જ બધાં કાવ્ય–સાહીત્યશાસ્ત્રો પ્રગટ્યાં એમ કહી શકાય.

ગયા લેખમાં માનવમનના ભાવો વીશે આપણે જોઈ ગયા. એમ જ માનવીના મનના ‘સંચારીભાવો’ પણ હોય છે. કાવ્યનો આપણને જે આસ્વાદ થાય છે તેમાં જેમ સ્થાયી ભાવોનું રુપાંતર રસમાં થાય છે તેમ આ સંચારીભાવો પણ રસાસ્વાદમાં બહુ ઉપયોગી કાર્ય કરે છે. પરંતુ સ્થાયીભાવો કરતાં સંચારીભાવો ક્ષણીક હોય છે અને સ્થાયીભાવોની ઉપસ્થીતીમાં જ તે સક્રીય બને છે. કહો કે, સમુદ્રનો જલરાશી જો સ્થાયીભાવ છે તો સંચારીભાવો તે સાગરમાંનાં મોજાં છે ! જેમ સ્થાયીભાવો આઠ (નવ) છે તેમ સંચારીભાવો ૩૩ છે ! આપણા માટે તેને યાદ રાખવાનું બહુ જરુરી નથી છતાં પાથરણું પાથર્યું જ છે તો તેમનેય સંભારી લઈએ ! આ ૩૩ સંચારીભાવો (એને ‘વ્યભીચારી ભાવો’ પણ કહે છે) નામ આ મુજબ છે :

નીર્વેદ, ગ્લાની, શંકા, અસુયા (ઈર્ષ્યા), મદ, શ્રમ, આલસ્ય, દૈન્ય, ચીંતા, મોહ, સ્મૃતી, ધૃતી, વ્રીડા(લજ્જા), ચપલતા, હર્ષ, આવેગ, જડતા, ગર્વ, વીષાદ, ઔત્સુક્ય, નીદ્રા, અપસ્માર(વીસ્મૃતી), સુપ્ત, વીબોધ, અમર્ષ(અસહીષ્ણુતા), અવહીત્થ(મનોવીકાર છુપાવવા તે), ઉગ્રતા, મતી, વ્યાધી, ઉન્માદ, મરણ, ત્રાસ અને વીતર્ક – આ ૩૩ સંચારી ભાવો ગણાયા છે.

કેટલાક “સાત્ત્વીકભાવો–અનુભાવો (એટલે કે નાયકનાયીકાની ચેષ્ટાઓ)” પણ વીચારાયા છે તેને પણ ગણાવી દઈએ : તે છે, સ્તંભ, સ્વેદ, રોમાંચ, સ્વરભંગ, વેપથુ(કંપ, ધ્રુજારી), વૈવર્ણ્ય(ફીકાશ), અશ્રુ અને પ્રણય આઠ સાત્ત્વીક ભાવો. (આ આઠ અંગે આપોઆપ સમજ પડી જ જશે તેથી વીવરણ નહીં કરીએ.)

રસનીષ્પત્તી (રસાસ્વાદ) કઈ રીતે થાય છે ?

હવે જરા વધુ ઉંડાં પાણીમાં ડુબકી મારી લઈશું….કાવ્યશાસ્ત્રના આદ્ય કહી શકાય તેવા ભરતમુનીએ પોતાના ગ્રંથ નાટ્યશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે : “विभावानुभावव्यभिचारि संयोगाद् रसनिष्पत्ति:” અર્થાત્

વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવનો સંગોય થાય ત્યારે રસનીષ્પત્તી થાય છે. એટલે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં ભાવકને રસ પડવામાં કારણભુત જે બનાવ છે તે વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીનો સંયોગ થવો તે !   આ ત્રણેય ભેગાં થાય ત્યારે રસ પડે છે. એટલે જ હવે વાતને જરા સહેલી કરીને આ સૌને સમજીએ :

સ્થાયીભાવ તો ભીતરે સુતો છે. કાવ્યવાચન કે નાટક–સીનેમા જોતી વખતે આપણી સામે શબ્દોય આવે અને નટરુપી પાત્રોય આવે. જો શૃંગારરસ પ્રગટવાનો હોય તો તેને માટે સ્થાયીભાવ “રતી”ની સાથે જ કેટલું ‘વર્ણાનાત્મક’ (જેમ કે સંવાદો)કે સ્ટેજ ઉપરનાં કેટલાંક દૃષ્યો વગેરે હાજર રહેવાં જોઈશે. દા.ત. રતી નામના ભાવને જાગ્રત કરીને એનું શૃંગારરસમાં રુપાંતર કરવા માટે ફુલની માળા, એકાંત, સુંદર શણગારો, મજાનું ગીત વગેરે “વીભાવો” એમાં જોડાશે. કરુણરસની નીષ્પત્તી માટે કરુણનો સ્થાયીભાવ શોકને જાગ્રત કરવા માટે સ્વજનનો વીયોગ, સંપત્તીનો નાશ, કોઈ અકસ્માત વગેરે દૃષ્યો આવશે જે કરુણરસ માટેના “વીભાવો” છે.

આટલું પણ જાણે પુરતું ન હોય તેમ, વીભાવની સાથે અનુભાવની પણ જરુર પડશે ! આ “અનુભાવો” એટલે નાટકના પાત્રોમાં જે બાહ્ય ફેરફારો સ્ટેજ ઉપર “દેખાડવા”માં આવે છે તે (ચેષ્ટાઓ). જેનાથી  પ્રેક્ષકોને ખબર પડે કે આ પાત્રને રતી કે શોકની અસર થઈ છે. કથામાંના પાત્રના કોઈ સગાંને અકસ્માત થયાનું સ્ટેજ પર સર્જક દ્વારા જાહેર કરાયું હોય ને છતાં તે પાત્ર હસતો હોય તો પ્રેક્ષકોને પાત્રના કરુણભાવની ખબર કેમ પડે ? નાટકો–સીનેમાઓમાં જોકરનો ‘વેશ’ ઉપરાંત એનાં ‘નખરાં’ એ હાસ્ય માટેના “અનુભાવો” છે ! વીરરસના અનુભાવરુપે પાત્ર ધ્રુજારી બતાવે છે, ક્યારેક પગ પછાડતો બતાવાય છે તે બધું અનુભાવો જ કહેવાય છે. સીનેમામાં બૅકગ્રાઉન્ડ સંગીત પણ ઘણી વાર અનુભાવનું કામ કરતાં જણાશે. બીજી રીતે કહું તો અનુભાવ એટલે અભીનેતાની ચેષ્ટાઓ. આ ચેષ્ટાઓ બે પ્રકારની હોય છે. એક તો અભીનેતા સહેલાઈથી કરી શકે છે જેમ કે મારામારી, ગુસ્સો બતાવવો વગેરે પરંતુ બીજા પ્રકારની ચેષ્ટાઓ માટે પ્રયત્ન કરવો પડે છે, જેમ કે આંસુ લાવવાં, શરીરમાં કંપ બતાવવો, આંખો દ્વારા ભાવ પ્રગટ કરવો વગેરે ! નાટકમાં આ બધું બહુ ઘરું હતું પણ સીનેમામાં જાતજાતની ટૅકનીકોથી બધું સરળતાથી કરી/બતાવી શકાય છે.

આમ વીભાવ (બાહ્ય તત્ત્વો), અનુભાવ (પાત્રોની ચેષ્ટા વગેરે) તથા વ્યભીચારી ભાવો પાત્રોમાં જોવા મળતા ક્ષણીક ભાવો આ ત્રણેયના સંયોજનથી રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભરતમુની દાખલો આપીને સમજાવે છે કે જે રીતે “ગોળ વગેરે પદાર્થો” ઉપરાંત “વ્યંજન” (મરીમસાલા) વ.ના સંયોજનથી તૈયાર કરેલા પદાર્થ (રસોઈ વગેરે)માં રસ ઉત્પન્ન થાય છે તે જ રીતે વીભાવ, અનુભાવ અને વ્યભીચારીભાવનો સંયોગ થાય એટલે નાટ્યમાં રસની નીષ્પત્તી થાય છે. ને જેમ દ્રવ્ય વગેરેથી તૈયાર થયેલા ભોજનનો આસ્વાદ લઈને લોકો આનંદીત થાય છે તે જ રીતે નાટ્ય વગેરેમાં સહૃદય ભાવક (પ્રેક્ષક) આનંદ પામે છે.

નાટકમાં ચાર ઘટકો :

૧) સર્જક (કવી–સાહીત્યકાર); ૨) કથાનું પાત્ર દા.ત. દુષ્યંત, રામ વગેરે; ૩) પાત્રને ભજવનાર નટ/અભીનેતા તથા ૪) ભાવક (પ્રેક્ષક–વાચક).

(નાટકમાં આ ઉપરાંત, સ્ટેજવ્યવસ્થા, પોષાક, સંગીત વગેરે પણ હોય છે પણ તેને આજના આ લેખ સાથે સીધો સંબંધ નથી)

સર્જકની રચના જ્યારે ભાવક પાસે જાય છે ત્યારે સર્જક જાણે એક બાજુ થઈ જાય છે. પહેલાંના જમાનાના સર્જકો ભવભૂતિ, કાલીદાસ, બાણ વગેરેને સદીઓ પછી પણ સહુ યાદ કરે છે જ્યારે સીનેમાની કથા રચનારનું નામ પણ કોઈ લેતું નથી !! ખરેખર તો સર્જકના ચીત્તમાં જે દીવ્યરસ અનુભવાયો ને તેનાથી સર્જન કર્યા વગર રહી જ ન શકાયું તે અમુલ્ય કૃતીમાં સર્જકે ભરપુર રસ પુર્યો હતો. એના ચીત્તનો સમગ્ર ભાવસાગર ભાવક/પ્રેક્ષક–વાચકને તે સોંપી દે છે તે રસસાગર પછી સૌનો બની જાય છે. નાટક કે કથાનાં પાત્રો જેમ કે રામ વગેરેને નટો જીવતાં કરે છે. નટ પોતે પણ સર્જકના ચીત્તમાંથી પ્રગટેલાં પાત્રોને જાતે “અનુભવે” છે. નટ ભુલી જાય છે કે તે કોઈ ધંધાદારી નટ છે ! સ્ટેજ પણ આવતો નટ પ્રેક્ષકને મન નટ નથી પણ ખુદ રામ જ છે !

(આજે તો અભીનેતાઓનાં નખરાંને કારણે સમાજમાં તેઓ નાટકનાં પાત્રોરુપે નહીં પણ સેલીબ્રીટી. સ્ટારરુપે જીવે છે ને તેથી ઘણી વાર સીનેમાની સ્ટોરી કહેનારાંઓ “ધર્મેન્દ્રે આમ કર્યું ને અમીતાભે તેમ કર્યું…..ને પછી તો એણે વીલનને જે માર્યો છે !! કથામાં તો વીલન પણ કોઈ ‘પાત્ર’ હોય છે પણ તેને સ્ટોરી કહેનારો યાદ નહીં કરે ! ભાવક–પ્રેક્ષકના મનમાં અભીનેતાઓની એટલી ઘનીષ્ટ છાપ હોય છે કે કથા પાત્રોની નહીં પણ જાણે કે અભીનેતાઓની હોય !!

શ્યામ બેનેગલ જેવા ધુરંધર ડાયરેક્ટરે એટલે જ પોતાની પ્રથમ હીન્દી ફીલ્મો ‘અંકુર’ અને ‘નિશાંત’માં સાવ નવા અભીનેતાઓને લઈને પ્રેક્ષકોને કથાનાં “પાત્રો”માં જકડી રાખ્યા હતા !! જોકે આગળ જતાં પછી તો એ બધાં જ અભીનેતાઓ નામાંકીત થઈ ગયાં !)

પ્રેક્ષક કે “ભાવક–વાચક” પણ નટોના અભીનયથી (કે કથાના વાચનથી) સર્જકની મુળ કથામાં રહેલા ભાવસાગરમાં ડુબી જાય છે ! ને એમ વાચક, ભાવક, પ્રેક્ષક સુધી “સર્જક”નું ભાવજગત રસરુપે આસ્વાદ પામે છે ! કથાના વાચન દરમીયાન તે દરેક ઘુંટડે રસ અનુભવે છે ને કથાના અંતે દીવ્યાનુભુતી કરે છે.

આ બધું જે  કાંઈ સર્જક–પાત્ર–નટ–પ્રેક્ષક વચ્ચે બન્યું તે શાથી બન્યું ? તો જવાબ છે, સાધારણીકરણને કારણે ! સાધારણીકરણ એ કાવ્ય–સાહીત્યનું અનીવાર્ય અંગ છે. વાચક જો પોતાનું અસ્તીત્વ પણ ઘડીભર માટે ભુલી જઈને કથામાં રમમાણ ન બને તો કૃતી સફળ ગણાતી નથી. વાચક–ભાવક–પ્રેક્ષક કથાના માધ્યમથી સર્જકચીત્ત સાથે જોડાય છે. પોતે ખુરશીમાં બેસીને નવલકથા વાંચતો હોય કે સીનેમા–નાટક જોતો હોય ભલે, પણ તે ખુરશીમાં બેઠો છે તે ભુલીને કથાના જગતમાં ઘડીભર વીહાર કરી આવે છે !!

*****   *****   *****

આપણા માનવંતા વીવેચક શ્રી નગીનદાસ પારેખ પાસેથી કેટલુંક –

“રસનો આસ્વાદ બધાને જ થતો નથી. સહૃદયોને જ થાય છે. કવિના હૃદયની સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાની શક્તિ જેનામાં હોય તેને સહૃદય કહેવાય. જેમ કાવ્યરચના માટે પ્રતિભાની જરૂર પડે છે તેમ કાવ્યાસ્વાદ માટે પણ પ્રતિભાની જરૂર પડે છે.

“અભિનવગુપ્તે કહેલું કે, કવિના હૃદયમાં રહેલો રસ એ મૂળ છે; તેમાંથી પ્રગટેલું કાવ્ય તે વૃક્ષ છે; નાટકના અભિનયાદિ વ્યાપારો તે પુષ્પ છે અને સામાજિક (પ્રેક્ષક–ભાવક)ને થતો રસાસ્વાદ તે ફળ છે.”

કાવ્યશાસ્ત્રના અભ્યાસ બાબત :

 “આપણે ત્યાં નવું શિક્ષણ શરૂ થયા પછી આપણી પ્રાચીન જ્ઞાનપરંપરા સાથેનો આપણો સંબંધ લગભગ કકપાઈ ગયો અને તેથી આપણે એ જ્ઞાનવારસો ગુમાવી બેઠા જેવું થયું. કાવ્યશાસ્ત્રમાં પણ એમ જ થયું….આધ્યાત્મિક ચિંતન અને કાવ્યચિંતન એ બે ક્ષેત્રો એવાં છે, જેમાં જગતના વિચારરાશિમાં આપણા દેશનો ફાળો ઘણો મહત્ત્વનો અને કીમતી છે. એટલે એ બે જ્ઞાનશાખાઓમાં તો આપણે આપણા દેશની પરંપરા સાથે અનુસંધાન સાધવું જ જોઈએ.” રા.વિ. પાઠક (વી.નિરીક્ષા)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સંદર્ભો : ‘પ્રાચીન કાવ્યશાસ્ત્ર’ : મૂળ લેખક : ર.પં. કંગલે : અનુવાદ: જશવંતી દવે/જયા મહેતા

‘ભારતીય કાવ્યમીમાંસા’ ડૉ. અરુણચંદ્ર ડી. શાસ્ત્રી.

‘વીક્ષા અને નિરીક્ષા’ : નગીનદાસ પારેખ

‘ગુજરાતી સાહિત્યકોશ – ૩’ : ગુ.સા.પરિષદ