રત્ય–કરત્ય

જુગલકીશોર

શીયાળો લાંબો થાય તો કાંઈ વેકેશન નૉ પાડે. બેશ્યાર દી’ હોય તો રજા લૈનેય એનાથી બચીયેં, પણ આ તો પરાણ્યે રોકાઈ પડેલા મૅમાનની જેમ જાવાનું નામ ન લેનારો શીયાળો, બાપ ! ઘરમાંય એના પરચા દેતો રૅ.

દાડાની દોડધામમાં શરદી માથું કાઢવા મથે તોય નૉ ફાવે પણ રાત્યની વેળા ઓઢવાનું ખસી જાય એની રાહ જ જોઈને જ જાણ્યે બેઠેલી શરદી શારડીની જેમ હાડ સુધી ઉંડી ઉતરી જાય….ને નસીબ પાંસરું ન હોય તો તો આવી બન્યું. લાં…બી માંદગીનાં પગથીયાં ચડાવીને ઝંપે.

શીયાળા પછી આવનારો કાળઝાળ ઉનાળોય જો એનાં અપલખણ વહેલાં શરુ કરી દે તો બદલતી રુતુ બેવડો માર ખવડાવે. શીયાળામાં ઠઠાડ્યે રાખેલાં વસાણાં કોઈ મદદમાં નૉ આવે. બે રુતુ ભેગી થાય ઈને ગામડામાં ‘બેરત્ય’ કે ‘કરત્ય’ કહે છે. બે ભેગી થાય ત્યાં સુધી વાંધો નહીં, એ તો કુદરતી નીયમ, પણ કરત્ય થવા જાય તો ઈને નૉ પૉકાય. રુતુસંધી નામે ઓળખાતી ઈ મોશમ સીધી હાલે ત્યાં સુધી જ ઠીક. વીફરે તો કોઈની નૈં.

આપણા દેશી વૈદામાં તો રુતુસંધીની વાતે આપણને ટપાર્યાં જ કર્યાં છે. પણ ઈને ગણકારે કુણ ? ગમતું ને સદતું (પ્રેય–શ્રેય) એ બેમાંથી માણસ જાત તો ગમતું જ ગજવે નાખવાનો ! સદે નહીં તોય વસાણાં ખાધ્યે રાખવાનાં ને બેરત્યનો ભો રાખ્યા વન્યાં ગમે તેમ, ગમે ત્યાં ફર્યા કરવાનું ઠીક નૉ કે’વાય ભાઈ.

સંધીકાળની કહેવાતી બેય રત્યુંમાંથી આવનારી જો જોરુકી હોય તો એનો સપાટો તરત દેખાઈ જાય ને આપણો દેહ ઈની આગળ નમી જાય ઈમ બને….બાકી જાનારી રત્ય જો ઠીકમ ઠીક હોય તો જાતાં જાતાં પાટું મારતી જાય ! એની હાર્યે આંખ્ય આડા કાન કરવાનુ નૉ પોહાય. ઈ ક્યારેક એવું પાટું મારતી જાય કે દવાખાનાના ધકા ખવરાવ્યે રાખે.

આવતલ રુતુની સામે ઉગતા સુરજની ઘોડ્યે નમી જાવાનું રાખો. ને હાલતી થઈ રયેલી રુતુથી થોડું ચેતવાનું રાખો તો હાંવ. બેરત્યમાં ખાવાપીવાનું ને હરવાફરવાનું ધીયાન જેટલું ન રાખીયેં એટલું ઓછું.

એટલે વાત એમ કે શીયાળો, ઉનાળો ને સોમાહું તો એના વારા પરમાણે આવતાં–જાતાં રેહે. આપણે ભણેલાં–ગણેલાં (હાચી વાત ?!)એ એટલું નકી ધીયાનમાં રાખવાનું કે આવતી રુતુ આવતાંવેંત થપાટ નૉ મારી જાય ને જાનારી રત્ય જાતાં જાતાં પાટું નૉ મારતી જાય !!

સાવરણી જ ગંદી હોય તો –

જંતુ મારવાની દવામાં જ જો જીવડાં રહેતાં હોય તો તો પછી આવું જ ગાવાનો વારો આવે –

“जो आग लगाईथी तुमने, उसको तो बुझाया अश्कोंने;

जो अश्कोंने भडकाया है उस आग को ठंडा कौन करे ?!”

ઘરઘરની કેટલીક વાતો આવી હોય છે. સૌ સભ્યો વાપરતા હોય તેવો નેપકીન એકથી વધુ જણા વાપરીને એવો કરી મુકે કે પછી એ નેપકીન કરતાં તો પોતાં જેવો વધુ લાગે ! ઘણી વાર તો પોતાનો જ રુમાલ હોય તેથી શી ચીંતા એમ ગણીને છીંકો ઝિલેલા પોતાના જ રુમાલથી પોતાની થાળી લુછાતી હોય ત્યારે પણ સાવરણીવાળા શીર્ષકને યાદ કરી શકાય – પોતાનો જ રુમાલ પોતાના જ બીજા કામમાં વપરાય તો પણ !

ઘરને ખુણેખુણેથી સફાઈ કરનારી સાવરણી એક ઉત્તમ સેવીકા છે. એ જ સાવરણી ગંદી ન થઈ હોય તો પણ પીંછાં ખરી ગયેલા મોર જેવી થઈ જાય ત્યારે બદલવી પડે છે…..ઘરમાં પોતે ફરીફરીને ફર્શ સાફ કરતો કપડાનો ટુકડો પોતું બનીને કેવી મજાની કામગીરી કરે છે, પણ એનેય સાફ કરવો પડે તે વાત ઘણી વાર ભુલાઈ જાય છે.

સાબુની જાહેરાતમાં ઘણા સમય પહેલાં કહેવાતું કે ગંદા હાથથી થતા રોગોથી બચવા માટે અમારો સાબુ વાપરો !  હવે સાબુની ગોટીને ખોટી પાડવા માટે શીશીના નાળચામાંથી નીકળતા પેસ્ટ જેવા સાબુની જાહેરાતવાળા કહે છે કે એકની એક ગોટીથી ઝાઝા લોકો હાથ સાફ કરે તો જંતુ ફેલાશે !! એટલે કે સાબુનું પણ જીવડાં મારવાની દવા જેવું જ ગણવાનું !

ગંદકી કોઈને ગમતી નથી પરંતુ ગંદકીને દુર કરવાની યોજનાઓમાં જ ગંદકી બેઠી હોય તે સમજાય તેવું નથી. સફાઈની ઝુંબેશ અમે ૧૯૫૭ આસપાસ શાપુર લોકશાળામાં હતા ત્યારે ચલાવેલી. શાપુરથી બાજુના વાડલા ગામે અમે વીદ્યાર્થીઓ ઉભા સાવરણા, પાવડા, તગારાં લઈને જતા. શરુમાં ગામની બહેનો ઘરમાંથી કચરો કાઢીકાઢીને અમારી આગળ નાખતાં ! પણ આગળ જતાં એ જ ગામ બે વાર તાલુકાનું આદર્શ ગામ બનેલું !

સફાઈ અભીયાનના બજેટોમાંથી કેટલી સફાઈ થઈ તેના કરતાં કેટલાં ખીસાંમાં ગંદકી ઉમેરાતી હશે તે પણ જાણવા જેવી બાબત હોઈ શકે છે. રામની ગંગા ફીલમમાં મૈલી ગણાવાઈ હતી; આજની ગંગાની સફાઈના બજેટો વડે “ગંગાજળ” સાફ થવાને બદલે “ગંદાંજળ” વધ્યાં હોય તેવું બની શકે !

ગજરાતી બહેનોના પોષાક અંગે ક્યાંક ચર્ચા થયેલી ત્યારે ગુજરાતી સાડીમાં આગળ આવતો પાલવ બહુ વખણાયેલો. અમારા જેવા વાંકદેખા લેખકોને તો એમાંય મજાક સુઝે તે અમે કહેલું કે ગુજરાતી સાડીનો પાલવ રસોડામાં થાળી લુછવાનો ઉત્તમ કટકો ગણાય !!

પાલવ તો શોભા છે. બાળકના બાળપણ સાથે પાલવને ગુંથીને સાહીત્યમાં એને ગુણવાન બતાવાયો છે જ….

પણ સાવરણીથી શરુ થયેલી આ વાતને અંતે  મજાકમાં પાલવનેય સંભારી લેવાનું ઠીક લાગ્યું તે એનેય સંભારી લીધો, બીજું શું ! જે પાલવમાં મોં સંતાડીને બાળક ઉંઘી જઈ શકે તે પાલવને સુગંધ કે દુર્ગંધ ન હોય એ તો માતાની ગંધને જ ઓળખે !

પણ સાવરણીને જો ગંદકી હોય તો …….એનો  તો કોઈ ઉપાય નહીં !!!

– જુગલકીશોર.

 

છલના–વંચનાનાં ક્ષેત્રો (મારા નીબંધો – ૧)

– જુગલકીશોર

નોંધ : માઈક્રો શબ્દ તો નહીં પ્રયોજું, પણ મારા કેટલાક નીબંધોને ‘લઘુ નીબંધ’ કહીને રજુ કરવાનો આ ઉપક્રમ, ‘નેટગુર્જરી’ પર પ્રગટ થઈ ગયેલા અને હવે પછી બીજાય સર્જાતા જાય તેમ રજુ કરતા રહેવાની ગણતરીએ, આ સ્વરુપને મુકવાનો છે.

મારા આ નીબંધોને માનનીય શ્રી કનુભાઈ જાનીએ તથા શ્રી સલ્લાભાઈએ (લો.ભા.ના પુર્વ આચાર્ય) જોઈને સધીયારો આપેલો. તેમાંયે સલ્લાભાઈએ એને એક જ કેન્દ્ર ઉપર સ્થીર રહેતા નીબંધરુપે ગણાવીને એવા જ બીજા બેએકને એકથી વધુ કેન્દ્રમાં જતા રહેતા ગણાવીને લઘુ નીબંધમાં જરુરી એકકેન્દ્રીયતા સુચવેલી ! આ વાત મને બહુ ઉપયોગી નીવડી છે…….

સુક્ષ્મ એવા એક જ વીચારકેન્દ્ર પર રહીને વીષયને પ્રગટ કરવાની આ મથામણ મારો પ્રીય વીષય રહ્યો છે. સાવ સરળ ભાષામાં કહેવું હોય તો જાણે કે પેનને ઉપાડ્યા વીના (સ્થુળ અર્થમાં નહીં !) વાત પુરી કરી દેવાની આ વાત હોઈ શકે છે !…….

હશે, જેવા છે તેવા, પણ આ નીબંધો મને ગમે છે ! ને એટલે જ આ ‘સ્વાન્ત:સુખાય’ પ્રવૃત્તીને તે અર્પણ કરીને સંતોષ લઈશ. – જુ.

**************

છળ અને કપટ બન્ને શબ્દોના અર્થો લગભગ સરખા જ છે. છતાં બન્નેને સાથે રાખીને પણ બોલાય છે. છલબલ પણ એક શબ્દ છે જેમાં છલની શક્તીને બેવડાવાઈ છે. છલ અને કપટ પણ એક જ અર્થી હોવા સાથે તેને ‘છળકપટ’માં ભેગા કરીને છલનાને, પ્રપંચને, કપટને, વંચનાને બેવડાવવાનો જ હેતુ એમાં રહેલો છે.

આ છલ અને કપટ બન્ને શબ્દોનો ભરપુર ઉપયોગ કૃષ્ણચરીત સાથે થયેલો આપણે જાણીએ છીએ, એટલે કહી શકાય કે, આ પ્રવૃત્તીનો ઈતીહાસ બહુ લાંબો છે ! કૃષ્ણે પોતાના ‘અવતાર’ દરમીયાન છલપ્રયોગો બાળપણથી લગભગ અંતસમય સુધી કર્યાં કર્યા છે. કદાચ એટલે પણ હોય, કે આપણે ત્યાં લગભગ બધાં ક્ષેત્રોમાં આ પ્રવૃત્તી આટઆટલી સહજ બની રહી હોય !

રાજકારણ તો, હવે સૌ જાણે જ છે કે, આ પ્રવૃત્તી માટેનું જ ક્ષેત્ર ગણાતું હોય તો નવાઈ જેવું નથી. રાજકારણની જોડાજોડ જ રહેલું સમાજકારણ પણ તેને અપનાવી બેસે તો તે પણ સાવ કરતાં સાવ સહજ જ ગણાય, પણ બીજાં બધાં ક્ષેત્રો માટે એમ કહી નહીં શકાય. વ્યાપારમાં ખોટું બોલ્યા વગર નફો લઈ શકાય છે તો વકીલાતમાં પણ ખોટું બોલવું કાંઈ ફરજીયાત નથી હોતું. એવા વકીલો થઈ ગયા છે જેમણે જીવનમાં ક્યારેય કોઈ કેસ ખોટો ન લીધો હોય. સત્યવાદી હરીશ્ચન્દ્રને પગલે ચાલવાનું, ઈવન આ જમાનામાં પણ સાવ અશક્ય તો નથી જ. નોકરીઓમાં પણ પગાર મેળવવાની વાત સાથે ખોટું બોલવું કે ખોટું કરવું અ–નીવાર્ય તો નથી જ હોતું. ખોટું બોલ્યા વીના નોકરી કરી શકાતી હોય છે.

પણ છલના કે કપટાઈ આગુ સે ચલી આઈ હોઈ – જાણે એટલા માટે જ – તેને વળગી પડાયું હોય છે. “છળ અને કપટ જાણે હવે યુગધર્મ બનતા જાય છે” એમ જો કહું તો મારી એ વાતમાં પણ જુઠાઈ છે, કપટ છે તેવું કોઈ કહેશે તો મને સારું લાગશે….ચાલો કોઈ તો છે, જે આવા મારા આત્યંતીક વચન/ઉદ્ગારને કપટ કહેવા તૈયાર થયું !!

રમતગમત એ આપણા દેશમાં નીર્દોશતાનું ફિલ્ડ કહેતાં ક્ષેત્ર ગણાયું છે. ક્રીકેટ જેવી રમતો પણ રમત હોવાના નાતે નીર્દોશ જ હોય તેવી અપેક્ષા મારે શા માટે ન રાખવી ? પણ છલના ને કપટ તો હવે ક્રીકેટમાં બૉલ અને બેટ કરતાંય અનીવાર્ય બની ગયાં છે ! કદાચ બૉલ નહીં હોય તોય ચાલશે પણ શકુનીઓ વીના ક્રીકેટ ? અસંભવ !!

કયું ક્ષેત્ર, આજકાલ સ્વચ્છ હશે ? ઘાસની ગંજીમાંથી સૉય શોધવા જેવો સવાલ છે આ.

પણ તોય, હજી હમણાં સુધી બે ક્ષેત્રો છલ–કપટ–વંચનાથી વંચીત ગણાતાં હતાં. એક તે ધર્મ અને બીજું તે શીક્ષણ. આ બન્ને ક્ષેત્રો માનવજીવનના ઉર્ધ્વગામી વીકાસ માટેનાં ક્ષેત્રો ગણાયાં છે. અને તેથી જ તે બન્નેને ‘પવીત્ર’ ગણાવાતાં હતાં. પણ આત્યંતીક કરુણતા તો એ છે કે, ‘પવીત્રતા’ શબ્દમાંનું પાવીત્ર્ય પણ હવે શોધવીશય બની ચુક્યું છે. “પવીત્ર એટલે શું ?” કે પછી “પવીત્ર કોને કહેવાય ?” એવો સવાલ કોઈ ‘નીર્દોશ રહી શકેલો’ બાળક પુછે તો દાખલો આપવા માટે કોઈ જગ્યા, કોઈ ક્ષેત્ર, કોઈ કાર્ય રહ્યું છે ખરું જેને ચીંધીને કહી શકીએ કે, બેટા જો, આને પવીત્ર કહેવાય !

શીક્ષણક્ષેત્રની વાત જવા દઈએ; બહુ પાનાં ભરાઈ જવાનો ડર છે. ફક્ત ધર્મક્ષેત્રની એકાદ અછડતી વાત કરીને આ છલ–પ્રકરણ પુરું કરીશું.

ધર્મક્ષેત્રે આજકાલ સૌથી ગાજતો વ્યવહાર કોઈ હોય તો તે હજારોની મેદની વચ્ચેનો કથા–વ્યવહાર છે. હજારો ભક્તજનો, ભેગાં થઈને કોઈ એક વ્યક્તીને સાંભળે છે. કોઈ વચ્ચે બોલતું નથી. આ વન–વે પ્રક્રીયા કલાકો સુધી ચાલ્યા કરે છે. કોઈ એક વ્યક્તી કલાકો સુધી ભગવાન અંગે, ઈશ્વરી તત્ત્વ વીશે, સંસારચક્રની ગતી વીશે, માનવજીવનના અંતીમ લક્ષ્ય વીશે એકધારું, સતત કહ્યા કરે છે. કથા પુરી થયા પછીનું ફોલોઅપ આમાં ન હોવાને કારણે છલનાને કોઈ પણ તીરાડમાંથી ઘુસી જવાનું સહેલું બની રહે છે. નળરાજાનો પગનો અંગુઠો નાહતી વખતે એક જ વખત કોરો રહી જાય ને કળીયુગ તેમનામાં પ્રવેશી જતો હોય છે. અહીં કથામાં તો અંગુઠો ધોવાનો કોઈ નીયમ શ્રોતા–વક્તા કોઈને માટે ફરજીયાત ક્યાં હોય છે ?

રામકથા, ભાગવતકથા વગેરે કથાઓ હવે લગભગ ઘણી ચેનલોનો ‘પવીત્ર’ વીશય બની ચુક્યો છે. પહેલાંના જમાનામાં – એટલે કે બેત્રણ દાયકાઓ પહેલાં – કથાના વીશય પર જ વક્તા – સૉરી શાસ્ત્રીજી – કથા કરતા રહેતા. ભાગવત હોય તો એના અંગે ને રામકથા હોય તો તેના અંગે જ વાતો થતી. કથાપોથીને પ્રામાણીકપણે વળગીને વીશયાંતરોને ભાગ્યે જ તક મળતી. કથાકાર કથાતત્ત્વને જ વળગીને પોતાને કથાથી દુર રાખવા મથતા.

પણ હવે એવું નથી. કથાના દસ દીવસો દરમીયાન ઘણી વાર તો સવાલ થાય કે આ શાની પારાયણ છે ?! રામકથામાં ઘણી વાર તો તુલસીદાસ ગોત્યાય જડે નહીં ! એમની એક પણ ચોપાઈ વીનાની કથા ચાલ્યા જ કરે, ચાલ્યા જ કરે, ચાલ્યા જ……

કથાકાર પોતાના અનુભવો, પોતાની આવડત, પોતાનું જ્ઞાન, પોતાના અભીપ્રાયો વગેરે પીરસવામાં એટલા મશગુલ હોય કે રામકથાના રામ કે તુલસીદાસ બન્ને ઘાસની ગંજીમાં…..!! એવું જ ભાગવત કથામાં.

કથાકારોને વક્તવ્યનો થાક તો લાગે જ એટલે વચ્ચે વચ્ચે સંગીત પણ ચાલે. ભજનોની સાથે સાથે ગઝલો તો ખરી જ પણ હવે તો ફીલ્મોનાં ગીતો પણ પ્રવેશી ચુક્યાં છે. વેદવ્યાસ કે તુલસીદાસની કને તો, સારું છે કે, આ ચેનલો જોવાની સગવડ નથી….બાકી તેમનેય આ ફીલ્મીગીતોની લત લાગી જાય, ભલું પુછવું !

શ્રોતાઓ આ આખા કથાવ્યાપાર–વ્યવહારના મહત્ત્વનાં અંગ ગણાય. શ્રોતા છે તો વક્તા છે ! તેમની કાળજી રાખવા, તેમના ખરચાઓને ન્યાય આપવા તેમને માટેની ખાસ બેઠકવ્યવસ્થા પણ આ વ્યવહારનો જ ભાગ બની રહે છે.

પણ કથામાં ઘુસી ગયેલું એક તત્ત્વ તો અજીબોગરીબ છે !! એની વાત કર્યા વીના તો આ પ્રકરણ પૂરું કરવાનો કોઈ જ અર્થ નથી. આ એક એવું તત્ત્વ છે, જેના વીના કથા જાણે કે કથા, કથા રહેતી નથી ! જ્ઞાનવાર્તાથી શ્રોતાજનોને થાક ન લાગે તેની કાળજી રાખીને હવે ક્યારેક શું, લગભગ હંમેશાં જોક્સ કહેવાનો શીરસ્તો વ્યાપક બની ગયો છે !! ને ક્યારેક તો લાગે કે આપણે ડાયરામાં બેઠા  છીએ.

છલના, વંચના, કપટ વગેરેથી શરુ કરેલી વાતનો અંત જોક્સથી લાવવા પાછળનો આ લખનારનો ઈરાદો કોઈને છળકપટ લાગે તો લાગે ! પણ –

આ છલના, છલ….ના !!

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––  

(પ્રમાણમાં લાંબો એવો આ લેખ ‘લલીત નીબંધ’ થવામાં થોડો ઉણો રહ્યો લાગે તો ખોટું નહીં ! પણ પ્રસ્તાવનામાં કહ્યા મુજબ તે એકકેન્દ્રી રહ્યો કે નહીં તેનો નીર્ણય વાચકો ઉપર છોડું તો કેમ ? વાચકો દડો ફટકારશે તો ગમશે જ !! )

 

 

 

શબ્દ માટેની સાધના  

– જુગલકીશોર.  

મૌનનો સાક્ષાત્કાર થાય તેને પછી શબ્દની જરુર કદાચ ન રહે છતાં શબ્દ તો જીવવાનો જ. જીભ પણ સળવળે નહીં એવી રીતે આવતા વીચારોય ખરેખર તો શબ્દના વાઘા પહેરીને જ આવતા હોય છે. કાવ્યમાં વીચારથીય ઉપરની ભુમીકા હોય છે તે ભાવની હોય છે જ્યાં શબ્દો નથી હોતા.

ભાવજગત અને વીચારજગત વચ્ચે જે ફેર છે તે જ ફેર કાવ્યને વીચારપ્રધાન કે ભાવપ્રધાનનાં ખાનાંઓમાં વહેંચે છે. વીચારનો બોજ ઘણી વાર કાવ્યનો નાજુક દેહ ઝીલી ન શકે. ઉર્મીકાવ્યના નાજુક દેહને ઝાકળનોય ભાર લાગે, જો ઝાકળને વીચાર પ્રચારાવવાનું માધ્યમ બનાવીએ તો !

મૌન તો વ્યાખ્યાન માટેનું પણ માધ્યમ બની શકતું હતું આ દેશની શીક્ષણપ્રણાલીમાં : ‘ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્’ જે શીષ્યને ‘છીન્નસંશયા’ બનાવી શકે છે !!

સર્જક મૌન રહી શકે ? એની જીભ કદાચ સક્રીય ન હોય તેથી શું ? સાહીત્યના સર્જકને જીભની શી જરુર ?! એનો સર્જાયેલો શબ્દ, ભલેને તે ફક્ત કાગળ પર જ સર્જાયો હોય,  એટલો શક્તીશાળી હોય છે કે આકાશના ભેદનની માફક હૈયાંનેય ભેદી શકે.  એ શબ્દ આરપાર નીકળી જાય એવો તીક્ષ્ણ પણ હોય છે.

શબ્દની સાધના સૌનો અધીકાર છે. બાળક બોલતાં શીખે છે તે પણ તેની વયને અનુરુપ સાધના જ હોય છે. માતા જ ફક્ત જાણી શકે કે એ બોલતાં શીખ્યો તે સમયે એણે શબ્દની સાથે કેટકેટલી પ્રવૃત્તી કરી હતી ! ખોટું ઉચ્ચારણ કે ખોટી રજુઆતની કેવી શરમ એણે કેવી છોભીલા પડી જઈને પ્રગટ કરી હતી !! માતા (અને જો દાનત હોય તો બાપ પણ) બાળકની શબ્દસાધનામાંથી ઘણું શીખી શકે છે !

આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?

આ તપાસ એ પણ સાધનાનો જ એક પ્રકાર છે. શબ્દ ભાવથી ભીંજાઈને કે વીચારથી શણગારાઈને પ્રગટ થવા માગતો હોય છે. ગદ્યમાં શું કે શું પદ્યમાં – શબ્દને સાંગોપાંગ અવતારવા માટે આપણે સાધકની ગંભીરાઈથી મથવું જોઈએ.

નવા વર્ષે વનસ્પતીવંદના !

 छंदासि यस्य पर्णानि

જુગલકીશોર વ્યાસ

૧) ધ્રુવ-વૃક્ષઃ વૃક્ષને જોતાં જ એક પગે તપ કરતો ભક્ત ધ્રુવ યાદ આવી જાય છે ! પીતાના ખોળામાં બેસવાનો અધીકાર અને પીતાનો પ્રેમ મેળવવા કીશોરવયે બાર બાર વર્ષ સુધી એક પગે તપ કરનાર ધ્રુવને પીતાનો ખોળો તો મળ્યો જ; રાજ્યાસન પણ મળ્યું. એટલું જ નહીં પણ આકાશમાં જેની આસપાસ બધા તારાઓ ફરતા રહે એવું નીશ્ચલ સ્થાન, ધ્રુવસ્થાન શાશ્વતરુપે પ્રાપ્ત થયું. (એક પગે બાર વરસ સુધી કરાતું તપ માન્યામાં ન આવે પણ તે ‘એક પગ’નો અર્થ ‘એક નીષ્ઠ’ – એક જ ધ્યેય તરીકે લેવો રહ્યો.)

જન્મતાં વેંત એક પગે ધરતીમાં ખોડાઈને જીવન પર્યન્ત તપ કરતી; આકાશેથી વરસતી આગ ઝીલી લઈને સૌને છાંયડો દેતી; માનવ-પશુ-પંખી સૌને ખોરાક દેતી અને મનુષ્યજીવનને દીવ્ય ઔષધી દેતી વનસ્પતીના આ આકરા તપનો બદલો આપણે માનવીએ, શો આપ્યો ?!

જંગલોનાં જંગલો, વનો, ઉપવનો જ નહીં, ક્યાંક એકલ ખુણે ઉભેલું ઝાડ પણ આપણે, હા, એકવીસમી સદી સુધી વીકસેલા આપણે રહેવા દીધું નથી ! થોડુંક અમથું નડ્યું નથી ને કાપી નાખ્યું નથી !!

૨) પ્રસ્ફોટ-લીલાઃ ધરતીનું પડ ચીરીને ફુટી નીકળતા લીલા રંગના ફુવારા જેવાં વૃક્ષો સાચે જ સમૃદ્ધીના ફુવારાઓ છે. શહેરના ચાર રસ્તાઓ પર જોવા મળતા જાતજાતના આકારના રંગીન ફુવારાઓ કરતાં અનેકગણી વીવીધતા અને આકારો ધરાવતાં આ વૃક્ષો, ધ્યાનથી જોઈશું તો ધરતીમાંથી ફુટી નીકળેલા ફુવારાઓ જ જણાશે ! વાંસનાં ઝુંડનાં ઝુંડ એનો ઉત્તમ દાખલો છે. સમૃદ્ધીનો લીલો રંગ વીશ્વભરમાં પથરાઈને પડ્યો છે તે આ રંગ-લીલા, આકાર-લીલા અને સમૃદ્ધી-લીલાનું જ પરીણામ છે. (આપણારાષ્ટ્રધ્વજમાં એને સમૃદ્ધીના પ્રતીક તરીકે મુકનાર મહાનુભાવને વંદન !!)

ઘણી વાર તો ભૌતીકતા અને સ્થુળતાનું પ્રતીક મનાયેલી કઠણ ધરતીને ચીરીને ફુટી નીકળેલો અંકુર, ઘાસનું એક તૃણ કે વધીને તરુ કક્ષાએ પહોંચેલું કોઈ વનસ્પતીબાળ શો સંદેશો આપે છે ? સંઘર્ષ, પુરુષાર્થ અને નરી જીવંતતાનાં એ બધાં પ્રતીકો આપણને ફક્ત વૈચારીક, ભાવાત્મકજ નહીં; પોતાના દૈવી ગુણો દ્વારા આપણામાં શારીરીક બળ પણ પુરું પાડે છે. અને આપણે ક્ષીણ થઈએ ત્યારે ઔષધી બનીનેય આપણને શીતળ લેપ કરી આપે છે – નવું જીવન આપવા !

૩) જન્મથી મૃત્યુ પર્યત સાથઃ ભારતીય સંસ્કૃતીમાં બાળકને જન્મ પછી ગળથુથી પાવાનો રીવાજ છે. (એ રીવાજ ‘છે’ માંથી ‘હતો’ થઈ જવાની તૈયારીમાં છે, હતો ન હતો થઈ જનારા અનેક રીવાજોની માફક જ !) શેરડીના રસમાંથી બનેલા ગોળનું પાણી જન્મતાંવેંત બાળકના પેટમાં જાય છે. એ જ સંસ્કૃતીમાં માણસ મૃત્યુ બાદ ચીતામાં પોઢે છે, ને લાકડાં ભેગો બળીને ભળી જાય છે આ પંચતત્ત્વલીલામાં, ત્યારે પણ વનસ્પતી મનુષ્યને સાથ આપી રહે છે. ગળથુથીથી ચીતા સુધી આપણને સાથ દેનારી વનસ્પતીનું ૠણ સતત અને સદાય યાદ રાખવાનું પણ આપણી સંસ્કૃતીએ જ આપણને ઠેર ઠેર બતાવ્યું છે, શ્લોકોમાં  સંઘરીને, ગીતોમાં ગવાઈને અને લોકગીતોમાં ઝીલાઈને. જનમથી મૃત્યુપર્યતના સોળે સંસ્કારો સાથે વણાયેલાં ગીતોનો અભ્યાસ કરીશું તો એમાં વનસ્પતી ગુંથાયેલી જોવા મળશે.

૪) વસ્ત્રલીલાએ શોભીત પૃથ્વીઃ વનસ્પતી આપણી આસપાસ ન હોત તો ? સવાલ માત્ર આપણને અકળાવી મુકશે. એના બધા જ ગુણોને બાજુ પર રાખીને ફક્ત એના સૌંદર્યને જ નજર સમક્ષ રાખીએ તોય વનસ્પતી આ વિશ્વનું સૌથી મોટું આકર્ષક તત્ત્વ છે. પૃથ્વી પર જોવા મળતાં બે તત્વો -પાણી અને વનસ્પતી એ આપણને સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં અલગ પાડી દેનારાં તત્ત્વો છે. ટી.વી દ્વારા હવે તો ઘરઘરમાં તક ઉભી થઈ છે, બ્રહ્માંડના બીજા ગ્રહોને જોવાની. ક્યાંય કોઈ ગ્રહ નજીકથી ઝડપાયેલી તસ્વીરોમાં સુંદર દેખાયો છે ? રામરામ કરો ! પરંતુ પૃથ્વીને તો ચંદ્ર પરથી જુઓ કે વીમાનની ઉંચાઈએથી ઝડપેલાં દૃશ્યોમાં જુઓ; કે કોઈ પર્વત પરથી નીચે પથરાયેલી વનરાઈની હરીયાળીમાં જુઓ અથવા જંગલ-વન-ઉપવનમાં પ્રવેશીને એ હરીયાળીલીલાને આંખેથી સ્પર્શો; વૃક્ષની ડાળ ઉપર બેસી એ લીલાનો હીંચોળો લઈ લો કે એનાં કોઈ પાન, ફુલ કે પરાગને સ્પર્શીને અણુઅણુમાં એને ફુટી નીકળતી અનુભવો ! હજી સુધી તો પૃથ્વીની બરોબરી કરે તેવી સુંદરતા કોઈ અન્ય ગ્રહમાં જોવા મળી નથી !

(‘ભારત એક ખોજ’ સીરીયલના પ્રથમ એપીસોડમાં શ્યામ બેનેગલે ભારત દર્શન કરાવ્યું તે યાદ છે ? કાળીદાસના યક્ષે અષાઢના પ્રથમ દીવસે એટલી જ ઉંચાઈથી ભારતદર્શન કરાવ્યું છે તે ‘જોયાનું’ યાદ આવે છે ?)

૫) સદા સુકોમળઃ વૃક્ષોનીએક વીશેષતા એની કોમળતામાં પણ રહેલી છે. તાજો જ જન્મેલો અંકુર હોય કે દાયકાઓ જુનું ખખડધજ વૃક્ષ હોય; આકાશને આંબવા મથતું ઉંચું સોટા જેવું હોય કે ચહુદીશ પથારો કરીને બેઠેલું હોય; વૃક્ષની એકોએક ડાળને છેડે તો એ કોમળ જ હોય છે. વૃક્ષ ગમે તેટલું મોટું થાય, એની આંગળીયે તો એ બાળક જ રહેશે !! માનવી મોટો થતો જાય પછી એના દાંત-નખ તો શું વાળ પણ બરડ જ થતા રહે છે. ચામડીથીય એ કોમળ રહેવાને બદલે બરડ ને ‘જાડી ચામડી’નો થવામાં જ સાર્થક્તા માને છે !

૬) કલા-ધરાઃ કલાનીદૃષ્ટીએ પણ એક વાત નોંધી લઈએઃ કલાના બધા જ પ્રકારોમાં કાવ્ય ઉત્તમ. ‘કાવ્યેષુ નાટકમ્ રમ્યમ્’ ન્યાયે નાટકને વખાણ્યું કારણ કે એમાં બધી જ કલાઓ સ્ફુરી રહે છે. નૃત્યમાં પણ ઘણાં તત્ત્વોનો સમાવેશ છે. શીલ્પો તો થીજી ગયેલાં નૃત્યો ગણાય. (તો નૃત્યને થીરકી ઉઠેલાં શીલ્પો ગણીએ, બીજું શું ?!)

પરંતુ વૃક્ષ ? સતત બદલતી મુદ્રાઓ દ્વારા, અનેક પ્રકારની સુરાવલીઓ દ્વારા, રંગોની અને આકારની અનેક છાયાઓ-વીવીધતા દ્વારા પોતાને સતત મુખરીત રાખતું ને પ્રગટ કરતું રહેતું નર્યું કાવ્ય !! અછાંદસ પણ ખરું ને છાંદસ પણઃ ‘છંદાંસિ યસ્ય પ્રર્ણાનિ.’ ગીતામાં સંસારવૃક્ષનાં પાંદડાને છંદો કહ્યાં ! છંદ એટલે વ્યવસ્થા. ‘જેનું કોઈ ચોક્કસ રુપ ઓળખાતું કે સમજાતું નથી એ સંસારવૃક્ષને’ય કોઈ વ્યવસ્થા છે જ. વૃક્ષ-કાવ્ય એ આ પૃથ્વીનું છાંદસ-અછાંદસ એવું અપ્રતીમ કાવ્ય–તત્ત્વ છે.

અંધારી રાતે વૃક્ષોનું સંગીત જેણે માણ્યું તે આ વીશ્વમાં સૌથી ધન્ય ગણાય ! રાતના પવનમાં ધુણતો લીમડો જેણે સાંભળ્યો હશે કે પીપળાને ખડખડ દાંત કાઢતો સાંભળ્યો હશે તેને બીજા કોઈ મનોરંજનની જરુર ન રહે. પીપળો તો એની લાંબી ડાંડલી દ્બારા પાન ઝુલાવીને જે રીતે તાળી પાડતો હોય છે તેને તો ધ્યાનથી માણવો જ રહ્યો !

જ્યારે નૃત્ય ? નટરાજ શંકરના નૃત્ય પછી વૃક્ષનૃત્યની તોલે કોઈ નૃત્ય તો આવી શકે જ શી રીતે ?!

૭) સૌને સમજાય એવી કૃપાઃ પરંતુ આપણે તો રહ્યા માનવી. ઉપયોગીતાવાદથી જ જીવી રહેલા માનવીને હવા, પાણી પછીની ત્રીજી મહત્ત્વની જરૂરીયાત તે આહાર આપીને સદાય ઓશીંગણ રાખનાર વનસ્પતી આપણું જીવન જ છે. પ્રથમ બંને તત્ત્વોને પણ વનસ્પતીનો મોટો આધાર છે. પાણીને ‘જીવન’ કહ્યું તો વનસ્પતીનેય જીવનીયમ્’ કહીને આપણે ૠણ ચુકવવા પ્રયત્ન કર્યો છે.

પરંતુ વનસ્પતી આટલેથી અટકતી નથી. માનવીને આહાર આપ્યો તો ખરો. પણ એને આહાર લેતાં આવડતું નથી. પરીણામે, એ માંદોય પડતો જ રહ્યો છે. વનસ્પતીએ એ કાર્ય પણ સ્વીકારી લીધું. આહાર દ્વારા આપણું માતૃત્વ કરનારી વનસ્પતી આપણને સાજા રાખીને ને સાજા કરીને પ્રાણાભીસરત્વ પણ કરતી રહી છે.

નાણાકીય દૃષ્ટીએ વનસ્પતીનું મુલ્ય આંકતી વખતે હવા, પાણી, ખનીજો વગેરે એની હરીફાઈ કરનારાં તત્ત્વો જરુર ગણાય પરંતુ વનસ્પતીની સમૃદ્ધી જો એના ઔષધીય ગુણોની દૃષ્ટીએ આંકીએ તો એની બરોબરી કોઈ અન્ય તત્ત્વ કરી નહીં શકે. વીજ્ઞાન ગમે તેટલું આગળ વધે પણ જ્યાં સુધી વનસ્પતીનું આ ઔષધીય તત્ત્વ નહી ઓળખે ત્યાં સુધી મનુષ્યના આરોગ્યનો પ્રશ્ન એ વીજ્ઞાન ઉકેલી નહીં શકે.

કેવળ યોગશક્તી દ્વારા જ જે શક્ય હતું તે આપણા ૠષીઓએ ખોળી કાઢયું. વનસ્પતીનાં પાંદડાં જ નહીં, એનાં મૂળ, થડ, ડાળ, ફુલ અને ફળોમાં પણ રહેલાં રસ-ગુણ-વીર્ય-વીપાક-પ્રભાવને એમણે અત્યંત નાજુકતાથી, કલાત્મક રીતે અને છતાં વહેવારમાં લઈ શકાય એ રીતે એમણે આપણી સમક્ષ ખુલ્લાં કરી દીધાં ! માનવી એને ન સમજી શકે તો કઠણાઈ !!

પુષ્ણામિ ચૌષધિઃ સર્વા સોમો ભુત્વા રસાત્મકઃ એમ કહીને ઈશ્વર તો કહે છે કે એ પોતે જ ચંદ્ર બનીને ઔષધીઓને પોષે છે. આપણે તો એના પોષણની જવાબદારી વૃંદાવનના ગોપાલને સોંપીને દર વર્ષે એક વૃક્ષ તો વાવીએ.