રાજકારણમાં પડવાનું રહેવા દેજે, નીખીલ !

– જુગલકીશોર.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સ્નેહી નીખીલ,

ઘણા સમય પછી આ લખવા બેઠી છું. પણ લખવું અ–નીવાર્ય બની રહે તેવા સમાચાર જાણ્યા એટલે ન રહેવાયું !

તારા નીર્ણયો અંગે મારે ભાગ્યે જ કશું કહેવાનું રહ્યું છે. આપણી મૈત્રી પણ આ જ મુદ્દા ઉપર થઈ છે અને ટકી છે. આપણા બન્નેના નીર્ણયો હંમેશાં એકબીજાંને અનુકુળ જ રહ્યા છે ને રહેવાનાય છે એમાં શી શંકા ?

પરંતુ તારો આ છેલ્લો નીર્ણય –

હા, છેલ્લે તેં નક્કી કર્યા મુજબ તું રાજકારણમાં સક્રીય થવાનો છે તે જાણીને પહેલાં તો મને જાણે દીવસે સપનું આવ્યું હોય તેવું લાગ્યું ! પરંતુ બાપુજીના ફોનને આધારે આ વાતની ગંભીરતા સહેજે સમજાઈ અને એટલે જ વીના વીલંબે આ પત્ર !

રાજકારણ એ આમ જોવા જઈએ તો સક્રીયતાનો જ વીષય છે. જે લોકો રાજ કરવા માગે છે તેમણે લોકોનો મત લેવા બાબતે સક્રીય થવું જ પડે તો એ જ રીતે દેશના સામાન્યમાં સામાન્ય માણસે પણ, ભલે મતદાન કરવા પુરતું હોય, છતાં સક્રીય તો થવું (ને રહેવું) જ પડે…..ને એ દૃષ્ટીએ તો હુંય સક્રીય હોઉં જ ને છું જ. પરંતુ મતદાતા તરીકેની સક્રીયતા એક બાબત છે ને રાજકીય પક્ષોમાં ભળી જઈને સક્રીય થવું તે બીજી બાબત છે. તારી સક્રીયતા જે મેં જાણી તે આ બીજા પ્રકારની છે ને એટલે જ આ લાંબો પત્ર લખવા બેસી ગઈ છું.

તું જે પક્ષે ભળવા ધારે છે તેમાં તારી ભુમીકા શી હશે વારુ ? તું ચુંટાઈને નેતા બને તે વાતમાં તો માલ જ નથી ! તે તારા સ્વભાવમાં તો નથી જ બલકે તેમાં તારી આવડત પણ હોય તે બાબતે હું શંકાશીલ છું !! તો પછી તારું પક્ષીય રાજકારણમાં જોડાવાનું લક્ષ્ય શું હોઈ શકે ? તું શું કોઈ પણ પક્ષનો પ્રચાર કરી શકીશ ખરો ? આજના રાજકીય પક્ષોમાં કોઈનો પણ પ્રચાર કરવા જેવો તને લાગ્યો છે ? મારે તો તને તું કયા પક્ષે જોડાવા ધારે છે તેય પુછવું નથી ! કયો પક્ષ તારા વીચાર ને આજ સુધીના તારા આચાર સાથે બંધ બેસશે ? મને તો સમજાતું નથી ! આજે એવી કોઈ રાજકીય જગ્યા છે ખરી જ્યાં પલોંઠી વાળીને બેસી શકાય ?

અલબત્ત કેટલાક લોકો મથે છે, રાજકારણમાં શુદ્ધીનાં સપનાં સેવતાં સેવતાં. એ લોકો બહુ મોટી લઘુમતીમાં છે. કહું કે નગણ્ય લઘુમતીમાં ! એમનો કોઈ ભાવ પણ પુછતું નથી ને છતાં એ લોકો મથી રહ્યાં છે, ને મથશે પણ ખરાં…..પરંતુ આવા લોકોને થઈ રહેલી હેરાનગતી તો તું જાણતો જ હઈશ. નવો ચીલો ચાતરીને કોઈ પક્ષ જીતે છે તો પણ એમને બેસાડી દેવામાં ને એમને નીષ્ક્રીય કરી દેવાના પેંતરામાં કશું બાકી નથી રાખતા એ લોકો કે જેમને રાજકારણ એક વ્યવસાય માત્ર છે !

તું કોનો પ્રચાર કરીશ ?! તું કયા મુદ્દા પર સાથ આપીને એમને માટે આગળ આવીશ ? એમનો કયો ભુતકાળ તને પ્રેરણા આપશે ? વર્તમાનની તો વાત જ કરવાની નથી ત્યારે –

કેટલાંક સેવાકાર્યોના જોરે ને કેટલાંક વચનોની લાલચે ને બીજા પક્ષોની બદબોઈના માધ્યમે કરીને જે લોકો જીતવા માગે છે તેમાં મારાતારા જેવાની કામગીરી ક્યાંય પણ મૅચીંગ થશે શું ?!

ચુંટણીઓના પડઘમ વાગી જ રહ્યા છે ત્યારે તને જોમ ચડી જાય તે સમજી શકું છું પરંતુ એ જોમ ને જોશનો માર્યો તું હોશ પણ ગુમાવી બેસે તેવી શક્યતા જોતી હું તને આમ પત્ર લખીને અટકાવું કે નાહીંમત કરું તો એને એક મીત્રની ફરજનો ભાગ ગણીને ક્ષમા આપજે ! બાકી તો –

સસ્નેહ, સાપેક્ષા,

– ક્ષમા.

Advertisements

ફુટપાથ પર કણસતું–કકળતું ચોમાસું.

 ક્ષમાનો નીખીલને પત્ર  (૧૩મો)                                                                                                 – જુગલકીશોર.

 

નીખીલ,

આ વર્ષા એનાં કેટકેટલાં રુપો લઈને આવે છે ! આકાશી ગડગડાટ એ એનો છડીપોકાર હોય છે, તો ભીની માટીની સુગંધ એ પ્રથમ વર્ષાના પ્રાગટ્યનો મહિમા સૌને વહેંચતી ધરતીનો ફોરમપુરસ્કાર હોય છે.

વર્ષાનાં અનેક રુપ અનેક વ્યક્તીને મન નોખુંનોખું મહત્ત્વ ધરાવનારાં હોય છે.

કોઈ શાપીતને અષાઢના પ્રથમ દીવસે સ્વર્ગમાં રહેલી પ્રીયતમાને સંદેશો મોકલવા ખુદ મેઘને ટપાલી બનાવી દેવા પ્રેરી દે છે તો કોઈને થનગનાટ કરીને ટહુકવા મજબુર બનાવી દે છે. કોઈને ખેતરોમાં ઝુલી રહેનારી વાનસ્પતીક સમૃદ્ધીનું ખાતમુહુર્ત કરવા બળદોને ધુંસરીમાં નાખવા ઉત્સાહીત કરી મુકે છે તો કોઈને બારીમાં બેસીને ભીંજાયા વગર ભીની કવીતા રચવા ખણ ઉપાડી દે છે.

સૌને આ વર્ષાનો અવસર હમણાં જ વીદાય પામેલી કાળઝાળ ગરમીમાંથી રાહત આપીને આવી રહેલા સમયને વધાવવા તત્પર કરી મુકે છે ત્યારે –

ત્યારે, એનાથી આંદોલીત થઈ જવાને બદલે આ વર્ષા, મારા વીસ્તારમાં સડકને કાંઠેકાંઠે વસેલાં શ્રમજીવીઓના વીચારોમાં ડુબાડી દે છે. ફુટપાથ પર ઠંડીમાં થરથરતાં ને ગરમીમાં ભુંજાતાં આ ફુટપાથવાસીઓ ગમેતેમ કરીને ટકી જાય છે પણ ચોમાસું આવતાં જ, પહેલી જ વર્ષાનાં અમીછાંટણાંમાં યમીત્રાસણાંનો અનુભવ કરવા લાગે છે.

એમની ઘરવખરીમાં કહેવાતું પાથરણું હોય છે ને કેટલુંક વાસણકુસણ. ક્યાંકથી માગીભીખી લાવેલું પ્લાસ્ટીક આ ઘરવખરીને ઢાંકવાનું ભગીરથકાર્ય કરે છે. દીવસ તો મજુરીમાં નીકળી જાય છે. નાનાં કુમળાં (?) બાળકો પણ સાથે હોવાથી કોન્ટ્રાક્ટરની ભલમનસાઈથી આછીપાતળી આડશે સચવાઈ રહે છે……પણ,

પણ રાત પડે છે, ને જો કોઈ આશરો આપનારું ન મળ્યું હોય તો રાત શી રીતે કાઢતાં હશે તેના વીચારમાં મારી ઉંઘ ક્યારેક તો આંસુની વર્ષાથી ઉડી જાય છે. વર્ષાનો મહીમા આ લોકોને માટે કોઈ મહીમા હોતો નથી.

નીખીલ, સરકારો ને મ્યુનીસીપાલીટીઓ પોતાના જ આ વસાહતીઓને આશરો પણ ન આપી શકે તો તેમને સત્તા પર રહેવાનો અધીકાર શી રીતે હોઈ શકે ? (મારા આ વાક્યને રાજકીય નીવેદન ન ગણીશ, પ્લીઝ. મને રાજકારણી નીવેદનો વાંચવાંય ગમતાં નથી ત્યાં વળી લખવાની તો વાત જ શી ? પણ મારું મન મને આ વેદના પ્રગટાવવા નીમીત્તે આવું લખવા મજબુર કરી મુકે છે.)

આ વરસાદી ભેજ, આ બાળી મુકનારો તડકો ને ઠુઠરાવી દેતી ઠંડીમાં ઉછરતાં બાળકો આગળ ઉપર મોટાં થઈને સામાજીક વ્યવસ્થા વીશે શું શું નહીં વીચારે ? પોતાની સાવ નજીકથી જ પસાર થઈ જતી મોટરોમાં બેઠેલાં માણસોના જેવાં જ હાથપગ ને ખાસ તો પેટ પોતાને હોવાનું જાણતાં એ લોકો આપણી સાથે કેવીકેવી સરખામણી કરી લેતાં હશે ?!

ફુટપાથ પર જ જન્મીને ઉછરતાં આ બાળકો, આ કીશોરોનું યૌવન કેવું હોઈ શકે ?! એને શું ખરેખર યૌવન કહી શકીશું આપણે ? ન કરે નારાયણ ને જો તેઓ આ દોઝખમાંથી નીકળીને ફુટપાથ છોડવાને લાયક બની ગયાં, તો આપણે તેમની પાસેથી કેવીકેવી સારી અપેક્ષાઓ રાખીશું–શકીશું ?

એકાદ નાના શહેરમાં વપરાય તેટલી વીજળી પોતાના આકાશગામી એક બંગલામાં વાપરી નાખનારો મનુષ્ય બે ટંક ભોજન પણ સરળતાથી ન પામી શકનારા આ સડકધામી લોકો વચ્ચે કેટલું મોટું અંતર ધરાવે છે ! આ અંતરને માપવા માટે કોઈ ગજ, કોઈ સમાજ પાસે હશે શું ? આ બે પ્રકારના મનુષ્યો વચ્ચેનું સામાજીક અંતર ઘટાડવા માટે આપણી પાસે કોઈ ધર્મ પણ બચ્યો નથી તે કેવી વીડંબના છે !

નીખીલ, વર્ષાનાં વધામણાં ગાનારાંઓને વર્ષા મુબારક. તને, આ પત્ર મુબારક. હું તો આ દીવસોમાં ફુટપાથ ઉપર પાંગરી રહેલાં જીવનને ન જોઈ શકવાથી શાક લેવા માટેય બહાર જવા સંકોચાઉં છું….પણ આવી આ હું મને સંકોચ મુબારક કરી શકું તેમ નથી.

ક્યારેક પત્ર લખજે.

– ક્ષમાની સ્નેહભીની યાદ.

ક્ષમાને લખાયેલો એક જુનો પત્ર

**********************************************************************************************

સ્નેહલ ક્ષમા,

તારો પત્ર મળ્યાને ઘણો સમય વીતી ગયો. જવાબવાનું શક્ય જ નહોતું. હુંય બબ્બે મરણોને સાવ નજીકથી જોઈ આવ્યો. બંને અત્યંત વૃદ્ધત્વ સાથે પનારો પાડનારાં હતાં. પણ આજે એની વાત કરવી નથી.

વચ્ચે ચુંટણીઓય આવીને જતી રહી. લોકશાહીને નામે જે કાંઈ જોયું -સાંભળ્યું એણે પણ ખાસ્સો સમય માંગી લીધો, મનના સમાધાન માટે. આજકાલમાં હવેનાં પરીણામોય પ્રગટશે ત્યારે વળી બધું ડહોળાયું ડહોળાયું થઈ રહેશે…

પણ આજકાલ આકાશમાં જોવા મળી ગયેલો મંગળનો ગ્રહ મારા અસ્તીત્વને ઝણઝણાવી ગયો. આટલો સાવ નજીક આવીને એ, ધરતીના પુત્ર તરીકે આપણો સગ્ગો ભાઈ, આપણી બાજુમાં આવી ગયો એટલે એનો રોમાંચ પણ માણી લીધો. આકાશ આખું એના અસ્તીત્વથી શોભી ઉઠ્યું લાગ્યું મને તો. એને હંમેશાં અ-મંગળ તરીકે જ જોવા ટેવાયલાં સૌ પ્રારબ્ધવાદીઓને લપડાક મારી દે એવું એનું વ્યક્તીત્વ મને ગમી ગયું. અહીંની વેધશાળામાં જઈને જોવા મન થયું ન થયું ત્યાં તો ટીવીવાળાંઓએ એનાં સરસ દર્શન પણ કરાવીને મને મજો કરાવી દીધો.

આ આકાશ કેવી અદ્ભુત ચીજ છે ! અબજો સુર્યમાળાઓને પોતાના ઉદરમાં સંઘરીને બેઠેલું આ આકાશ આમ તો સાવ નીંભર લાગે નહીં ક્ષમા ! બધ્ધું જ બધ્ધું હજમ કરી જવાની ઉદર-ક્ષમતા ધરાવતું આ આકાશ પણ આપણે માટે તો, ક્ષમા સાવ હાથવગું હોય છે ! આપણે એને એ રીતે જોવા ટેવાયલાં નથી, બાકી કાકાસાહેબ કાલેલકરે જેલની કોટડીમાંથી એને નીરખી નીરખીને જે વર્ણવ્યું છે એનો જોટો ગુજરાતી સાહીત્યમાં જડતો નથી. એ આકાશના એક ટુકડાના દર્શન કરવા જેલની કોટડીમાં આઘા-પાછા ને ઉંચા-નીચા થતા એમને કલ્પીને હું તો  એમનો દીવાનો થઈ ગયો. ત્યાર પછી આવું આકાશદર્શન ક્યાંય કોઈએ કરાવ્યાનું સાંભળ્યું નથી. મને આકાશગામી કંઈક અંશેય કરવામાં એમનાં પુસ્તકો ‘જીવનનો આનંદ’ અને ‘રખડવાનો આનંદ’ વગેરેનો બહુ મોટો ફાળો છે. એમાંય ‘દેવોનું કાવ્ય’ નામક એક લેખ તો કાકાસાહેબના પરીચય માટેનો મહત્વનો લેખ છે. તને યાદ છે ને આપણે સાથે બેસીને એ લેખોને પીધા હતા !

આજકાલ આકાશે ચન્દ્ર વીલસી રહ્યો છે. પુનમ નજીકમાં જ છે. શીયાળાની શીતળતાને એકદમ વધારી મુકતા આ ચન્દ્રભાઈ, આમ તો આપણા મામા, આખી રાત માથા ઉપર ઝળુંબી રહે છે. જ્યારે પણ ઉંઘ ઉડી જાય ત્યારે ઓશરીમાં બહાર નીકળીને એને હલો કહી લઉં. મધ્યરાત્રીએ મારા સીવાય એને હલ્લો કહેવાવાળું કોઈ ન હોય એટલે એય એકદમ રાજી થઈને મને એકાદ કીસ ગાલ ઉપર મોકલી આપે. અમે બે જ આ વાત જાણીએ.

મને તો ક્ષણીક એમને કહેવાનુંય મન થઈ જાય, કે મામા, એક બીજી છોડી પણ છે, મારા ગામથી ઓતરાદી; એનેય એકાદી  બચી ભરી આપોને ! પણ ક્ષમા, તારા એવા નસીબ ક્યાંથી ?! તું તો એ..યને મઝાની રજાઈમાં ઢબુરાઈને કોને ખબર કેવાંય સ્વપ્નોમાં રાચતી હઈશ ! તારા નસીબમાં આવો શીતળ શીતળ ચાંદલીયો ક્યાંથી હોય ! હું તો શીયાળાની હીમ જેવી કાતીલ રાતમાંય મામાને નીરખતો નીરખતો અનીર્વચનીય એવી અનુભુતીમાં ખોવાઈ-ઢબુરાઈ જાઉં…

લો કરો વાત, ક્ષમાજી ! આજે તો આમ જ બસ આકાશી સફર થઈ ગઈ. મંગળના ગ્રહે મને આ મંગળમય કાર્ય કરાવ્યું. મારા માટે કન્યાનું માગું લઈને કોઈ દીકરીનો બાપ ભવીષ્યમાં પુછશે, કે ભાઈ તમારે જન્મકુંડળીમાં શની-મંગળ છે ? તો હું તો કહીશ કે હાજી, હું માંગલીક જ છું !! મંગળના આજકાલનાં દર્શને હું તો મંગલમ્ મંગલમ્ જ છું !

તમારી કુંડળીયે, ક્ષમાજી, કયા ગ્રહો-આગ્રહો રહેલા છે, કહેશો જરા ?!!

લી. નીખીલમ્, અને [તમારા સાન્નીધ્ય થકી સદા] અખીલમ્.


ક્ષમાને સંબોધીને લખાયેલા પત્રો

ક્ષમાએ લખેલાપત્રો

–જુગલકીશોર.

નીખીલને ક્ષમા તરફથી જન્મદીનની કાવ્ય-ભેટ !

સ્નેહીજન !

 આપને આજે મુબારકબાદી રુપે એક કાવ્ય મોકલું છું.

આજ સવારથી ચારચાર જ્ઞાનેન્દ્રીયે મને જાણે ઈંગીત પર ઈંગીત આપીને કહી જ દીધું હતું કે આજે કશુંક અદ્વીતીય છે !

જન્મદીનના સ્નેહસભર અભીનંદન સાથે, મને પ્રાપ્ત થયેલો ચતુરેન્દ્રીય આનંદ તને અર્પણ કરું છું.  

प्राप्त थयेला  चतुरेन्द्रीय आनंदनो वीनीयोग !

આજ અચાનક
પુર્વ દીશાનો સુર્ય
સામટાં
રંગ રંગનાં પુષ્પ
વેરતો દીઠો.

પવન લ્હેરખી
હળવે હળવે
-અંગ અંગને સ્પર્શે એવું-
કંઈક કાનમાં
કહી ગઈ.

પારીજાતની
ડાળ ડાળથી
ખરતી, ઝરતી
શ્વેત-કેસરી ગંધ
ઘ્રાણમાં
પ્રાણ ભરી ગઈ.

એક સામટાં
આટઆટલાં
ઈંગીત
-રોમે રોમ સ્પર્શતાં-
ભીતર-બાહર
છલકાવી દે.

મલકાવી દે –
પ્રગટાવીને રહસ્ય
છુપું –
‘આજ કોઈના જન્મદીવસ’નું !!

ચાર દીશાથી
ચતુરેન્દ્રીયને 
પ્રાપ્ત થયો આનંદ
સામટો –
કહી શકું ના,
સહી શકું ના.
ગ્રહી શકું; સંગ્રહી શકું ના 
એકલ –
એને
પત્રમ્,
પુષ્પમ્,
ફલમ્ સ્વરુપે
કરું તને, લે
અર્પણ !
—==00==—

ચપટી મીઠામાં ગાંધીએ અણુશક્તી ભરી દીધી !!

નીખીલ,

 

હજી હમણાં જ ગાંધીજીનો જન્મ દીવસ, જેને રેંટીયા બારસ તરીકે મનાવાય છે, ગયો. પણ દર વર્ષે આ દીવસની આજુબાજુ જ અંગ્રેજી મહીના ઓક્ટોબરની ૨જી તારીખ પણ આવે જ ! આ ટુંકા સમયગાળામાં આપણા રાષ્ટ્રપીતા બહુ યાદ આવ્યા કરે છે ! (આખું વરસ તો યાદ કરવાના દીવસો જ રહ્યા નથી જાણે )

 

રેંટીયા બારસે મને માળીયેથી રેંટીયો ઉતારીને, સાફ કરીને કાંતવાની ઈચ્છા થઈ આવી. મારા બાપુજી નીયમીત તે કાંતતાં. અમનેય એમણે શીખવેલું. અમે કાંતતાં કાંતતાં એમને બાપુ વીષે પુછ્યા કરીએ. તેઓ શાંત ચીત્તે અમને જવાબો આપતા રહે. બહુ ઝાઝી વાત કરે નહીં પણ એમની આંખમાં એક અદ્ભુત ભાવ નીતરતો જોવા મળે !! મારી મમ્મી કહ્યા વીના ન રહે કે તમારા બાપુજીને ગાંધીજીના સવાલો પુછો એટલે એમને તો ઘી ને ગોળ !! હવે એમની વાતોને અટકાવવાનું મુશ્કેલ. જમવાનો સમય થઈ જશે પણ એમની વાતો નહીં ખુટે.

 

મને બરાબર યાદ છે નીખીલ, તેઓ કાંતવા બેસે ત્યારે એવું લાગે જાણે કોઈ ધાર્મીક માણસ અનુષ્ઠાન કરવા બેઠો ન હોય ! સમગ્ર ચેતના જાણે રેંટીયાનાં ચક્રોની ગતી ને ત્રાંકની અણીએથી સતત વહેતી રહેતી સુતરના તારની ગંગામાં સમાઈ જતી ! મારા પીતાજીનું આ દૃષ્ય મારા જીવનનું આદર્શ ચીત્ર છે.

 

સમય જતાં જેમ જેમ માંદગી વધતી ગઈ તેમ તેમ એમને રેંટીયાથી છુટવું પડ્યું. આજે આટલાં વર્ષો પછી પણ એમની ગાંધીભક્તી યથાવત્ છે. એમના જ આ વ્યક્તીત્વે અમને સૌને અન્યથી અલગ કર્યાં છે. પડોશમાં ઘણી વાર અમારો પરીચય ‘વેદીયા’ શબ્દથી અપાતો. અમને સૌ વેદીયા કહેતાં ! ધીમે ધીમે સમાજમાં એમની સેવાઓ જાણીતી થતી ગઈ. અમે અહીં રહેવા આવ્યાંને ૩૦ વર્ષથીય વધુ સમય ગયો. આરંભના એ વેદીયા પણ આજના સર્વમાન્ય મારા બાપુજીના જીવનની મારા પર બહુ મોટી અસર. કાંઈક પણ ખોટું થતું લાગે, ક્યાંક પણ કોઈ ખોટા આકર્ષણે મન રઘવાયું થઈ જાય ત્યારે તેઓનું રેંટીયો કાંતતા હોય તે દૃષ્ય સામે આવી જાય ને ખોટે રસ્તેથી બચાવી જાય.

 

આપણે બન્ને મળ્યાં ત્યારે મીત્રતાની જે ઘનીષ્ટતા એકદમ ઉભી થઈ ગઈ તેમાં તારા વ્યક્તીત્વે મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. તું ખાદી ન હતો પહેરતો પણ તોય તારામાં અમારા ઘરનાં સૌને રસ પડ્યો હતો એમાં બાપુજીની પારખુ નજર કારણભુત ગણાય….

 

આ ૨જી ઓક્ટોબરે અમે ગાંધીજીના કોઈ એક પુસ્તકનું થોડું વાચન કરીને પછી મુ. નારાયણભાઈ દેસાઈની ગાંધીકથાની ડીવીડી જોઈશું. તેં એ જોઈ નથી. એમની કથામાં તું ગયો હતો તે વાત તેં કહી હતી. પણ તારી ઈચ્છા હોય તો આવતું અઠવાડીયું તું અહીં મારે ગામ રહેવા આવી જા. મમ્મીએ ખાસ આગ્રહ કરીને લખાવ્યું છે. આ ગાંધી પારાયણ આ વર્ષે અમારા સૌ માટે એક ઉત્સવ બની રહેશે.

 

ગાંધીજીની વીદાયને ૬૦ વર્ષ વીતી ગયાં ! આપણા બે માંથી કોઈએ એમને જોયા નથી. આ દેશ કેટલો જલદી એમને ભુલી ગયો ?!! કેવી તપસ્યા એમણે કરી, આપણા માટે ! કેવાં કેવાં આશ્ચર્યો સર્જ્યાં એમણે આ વીશ્વમાં ?! ચપટી મીઠામાંય કેવી અણુશક્તી એમણે ભરી આપી ?!! સત્યની ઉપાસનાનો એમણે સદુપયોગ કરીને આપણને તો સ્વતંત્રતા અપાવી પણ એ ઉપાસનાને એમણે પોતાના માટે જે અર્થમાં ઘટાવી તે તો પોતાના આત્માના વીકાસ માટે !!! વાણીયો, આવડી મોટી સત્તાને હલબલાવી નાંખીને પછી પણ આપણને સૌને ચમત્કારના જાળાંથી બચવા માટે કેવું કહી ગયો ?! હું તો આ મારા પોતાના મોક્ષ માટે કરું છું !!

 

આવો માણસ બીજો ક્યાંય, ક્યારેય જન્મશે ખરો ???

 

આવજે.

–ક્ષમા.

 

  

ઉત્તરપુર્વીય વાદળીઓ ‘હાઉક’ કરીને જતી રહી શું ?!

ક્ષમા,

 

ગ્રીષ્મ જ્યારે પુરબહારમાં તુટી પડી હતી ત્યારે થતું ‘તું જાણે હવે પછી કોઈ જ ૠતુ નહીં હોય. આકાશથી વરસી રહેલો તાપ એ જ કાયમી છે; એ જ સત્ય છે, ને બીજું બધું કેવળ કાલ્પનીક અને મીથ્યા !

 

પરંતુ એક દીવસ ઓચીંતાં જ કેટલીક વાદળીઓને દક્ષીણ–પુર્વ દીશાએથી નીકળીને ઈશાન તરફ નીકળી પડેલી જોઈ. પછી તો એની સંખ્યા વધતી જ ગઈ. થતું ‘તું કે શું આ એ જ વાદળીઓ છે, જે ઈશાનેથી નવા રુપે પાછી ફરશે ? વળતાં અરવલ્લીના ડુંગરાઓએ કમખામાં મુકી આપેલી આસાએષોથી સીક્ત સીક્ત થયેલી ને હજી હમણાં સુધી તો સાવ રીક્ત રીક્ત લાગતી એ બધીયો અરવલ્લીની પર્વતમાળાઓને સ્પર્શે ભારજલી બનીને આવશે, ને પેલી ગ્રીષ્મ અને એની શાશ્વત લાગતી ધાકને પોતાની એકાદ શીતળ ફુંકથી જ તહસનહસ કરી નાખશે ?!

 

અને એવું જ થયું, ક્ષમા !

 

એક બપોરે ઓચીંતાં જ ઉત્તર–પુર્વથી ઠં….ડા પવનની લ્હેરખી આવી પુગી. કોઈ અત્યંત ગમતીલું પાત્ર કાનમાં જાણે હળવેકથી ઉચ્ચારી ગયું, આઈ લવ યુ !

 

ક્ષણભર માટે મને ઘાંઘો કરી મુકનારા ને તરત જ પછી તો રોમાંચીત કરી દેનારા શબ્દો જેવી એ ઉત્તરપુર્વીય લહેરખડીઓએ મારા રોમરોમને પુલકીત પુલકીત કરી મુક્યા… ગ્રીષ્માને( અરે, ક્યાં ગઈ તું ગ્રીષ્માડી ? ક્યાં ગયો તારો આતપ, અરે, અરે ક્યા…?!)જવા દો, હવે જાણે કશું ફરીયાદવા જેવું નહોતું રહ્યું… …

 

પણ ઉત્તરપુર્વીય એ લ્હેરખી પણ ક્ષમા, તારી જેમ જ એકાદ પત્ર લખીને ‘હાઉક’ કરી ગઈ જાણે ! કેટલાય દીવસો સુધી એનું ‘હાઉક’ કેવળ પડઘો બની રહ્યું.

 

હશે ! એને હું કાંઈ એકલો થોડો છું? એને તો અનેકાનેકને ગ્રીષ્માડીના આતપથી છોડાવવાનાં હોય. ( તેં ઝુંપડપટ્ટીનાં બાળકોને તારા અંકમાં લીધાં છે એવું તારા છેલ્લા પત્રોથી જાણ્યું છે. એટલે ઉત્તરપુર્વીય પવનોની સાથે તું ય….)

 

પણ જવા દે, ક્ષમા !

 

શીતળ લ્હેરખીઓ સ્પર્શેન્દ્રીયને રોમાંચીત કરી દે કે ‘આઈ લવ યુ’ જેવા શબ્દો કર્ણેન્દ્રીયને પુલકીત કરી મુકે એ બધું શું ક્ષણીક થોડું હોય છે ? એ બધું તો જીવનના શાશ્વત પ્રવાહોનો એક ભાગ માત્ર હોય છે. ને છતાં કેટકેટલી અસરો જન્માવી દેનારા હોય છે ?!

 

માનવી એના ક્ષણીક (ક્ષણભંગુર નહીં કહું) જીવનમાં – શાશ્વત જીવનશૃંખલાની અન્ય કડીઓનું એને ઓસાણ નથી હોતું તેથી – બધું તત્પુરતું, ટેમ્પરરી માનતો થઈ ગયો હોય છે. એમાંય પાછું બ્રહ્મ સત્ય અને જગત–જીવન મીથ્યાવાળું ગોખીને આ ટેમ્પરરીનેસ–તત્પુરતાપણાથી હારી જઈને નીરાશાને નીમંત્રી બેસે છે.

 

બાકી ગ્રીષ્મ તો દર વર્ષે આવવાની છે. આવવાની છે એટલે જવાની પણ છે. તેથી ગ્રીષ્મથી અકળાવું શું ને વર્ષાથી હરખાવું શું ?!

 

આ પત્ર તને પાઠવી દેવા બીડી રહ્યો ‘તો ને એકદમ (મને આગોતરો ઉત્તર પાઠવી દેવાની ઉતાવળમાં ?)વર્ષાનો આ પ્રથમ પત્ર આકાશેથી વરસી પડ્યો છે !! આસપાસનુ બધ્ધું જ બધ્ધું એ સ્નેહવર્ષામાં ભીજાઈગયું છે. અત્યારે કશું જ કશું લખાતું, વંચાતું, દેખાતું, સ્પર્શતું, સંભળાતું –– નથી !! અત્યારે બધી જ ઈન્દ્રીયો એનાં હજાર કામો પડતાં મુકીને આ એક સ્નેહવર્ષાને માણી રહી છે. બાહ્યાભ્યંતર બધું એકાકાર છે. વર્ષાનો આ પ્રથમ પ્રસાદ એક એવો સાદ બની રહ્યો છે, એવો નાદ બની રહ્યો છે કે હવે એને પંચેન્દ્રીયથી અલગ અલગ સમજાવવાપણું રહ્યું જ નથી. હવે તો ‘અનુભવવું’ એ એક જ ક્રીયાપદ બાકી વધે છે, એને ઓળખાવવા માટે ! ‘સાક્ષાત્કાર’ જેવો ભારેખમ શબ્દ અહી કામમાં નહીં લઉં…કદાચ હવે એ બહુ દુર પણ નહીં હોય !

 

પત્ર પુરો કરતાં છેવાડાનાં ચીલાચાલુ વાક્યોય નીરર્થક છે; ‘આવજે,’ એમ કહેવાનોય હવે શો અર્થ ક્ષમા –

તું અહીં જ છે, જાણે !!

 

–નીખીલ.

અર્જુનને પક્ષીની આંખ; ક્ષમાને ઝુંપડીઓ દેખાઈ !!

ક્ષમાનો પત્ર – ૨૨

 

નીખીલ,

 

મારી વેદનાના સ્પર્ષે તુંય વ્યથીત થયો ! આમ તો મારે  તારી આ જ કારણસર ક્ષમા માગવી રહી, પણ હું સાક્ષાત્ ક્ષમા (આપનારી નહીં, માગનારી ) બીજું કહી પણ શું શકું ? આ વાત જ એવી વેદનાની છે કે જેટલાંને વહેંચી શકાય તેટલું સારું !! આપણે હવે એવી પરીસ્થીતીએ પહોંચી ચુક્યાં છીએ જ્યાં હવે આનંદ નહીં, વેદના વહેંચવા વારો આવ્યો છે !

 

પણ જવા દે. આજે તો તને એક સાવ નવી જ વાત કરવા આ પત્ર લખી રહી છું. ગયે અઠવાડીયે મારા પપ્પા અને અમે સૌ અમારા માટે એક ફ્લેટ જોવા ગયાં હતાં. મલ્ટીસ્ટોરી બીલ્ડીંગમાં ૧૦મા માળે એક અત્યંત વીશાળ ફ્લેટ હતો.. ત્યાંથી જોયું તો અમારું આ મધ્યમ કક્ષાનું એવું આખું શહેર એક જ નજરમાં દેખાઈ જતું હતું.

 

અમારાં પરીચીતો કહેવાય એવાં ઘણાંખરાંનાં મકાનો અને કેટલાંકના ફક્ત વીસ્તારો બહુ જ સહેલાઈથી જોઈ શકાતાં હતાં ! એક જ નજરમાં શહેરનાં લગભગ બધાં જ પરીચીતોને જોઈ લેવાય એવું ઉંચું મકાન મને તો સાવ નવો જ અનુભવ કરાવી ગયું ! એક જ મુઠ્ઠીમાં બધાં જ સમાઈ જતાં હતાં.

 

પણ પછી મેં જે જોયું તે જ ખરું જોવાનું હતું. આટલે ઉંચેથી મને તો મારા આ નાનકડા શહેરની ઝુંડપટ્ટીઓ જ દેખાઈ ! અર્જુનને જેમ પક્ષીઓની આંખ સીવાય, ત્યાં બીજું ઘણુંબધું હોવા છતાં, કશુ દેખાતું નહોતું એમ મને તો ઝુંપડપટ્ટીઓ જ દેખાઈ. મારા આ શહેરમાં કેચડી મોટી વસ્તી આમ રહે છે તે મેં તે દીવસે જ ધરાઈને જોયું …..

 

પણ તરત જ હું તો વીચારે ચડી ગઈ. મારાં મમ્મીએ તો મને ટપારીય ખરી,  ક્ષમલી ! તારું ધ્યાન ક્યાં છે ? આ બધા ઓરડાઓ ને ગેલેરીઓ ને બધું જોવાને બદલે તું શું વીચારે ચડી ગઈ ?! તારે હજી લગનને બહુ વાર છે ! તું તારા પોતાના ઘરનો વીચાર કરવા લાગી કે શું !!

 

મને કોણ જાણે કેમ પણ જાણે મારા જ ઘરનો વીચાર કરતાં પકડાઈ ગયા જેવું લાગ્યું ! થયું કે મમ્મીને કહી જ દઉં કે હા મમ્મી, મારા ભવીષ્યના ઘરનો જ વીચાર આવી રહ્યો છે. આ આપણને ચારે બાજુ ફેલાઈને વીંટળાઈ વળી છે એ ઝુંપડપટ્ટીમાં જ ક્યાંક મારું ઘર હોવાની (સંભાવના જ નહી,) ઝંખના પણ પ્રગટ થઈ રહી છે….આવામાં જ ક્યાંક આપણે રહેતાં હોઈએ તો કેવું ?!….પણ પ્રગટ કરવાની હીંમત ન ચાલી. હું તો ઝબકીને જાગી હોઉં એમ બધાની સાથે મકાન જોવામાં ગુંથાઈ ગઈ.

 

ઘેર આવ્યાં પણી બધાંએ એકી અવાજે એ ફ્લેટ પસંદ કર્યો. મને પુછવાનું પહેલાં તો કોઈને સુઝ્યુ નહી, પણ છેવટે અભીપ્રાય આપવાનો વારો તો આવ્યો જ. મારે શું કહેવું તે સુઝ્યું નહીં, પણ મારાથી કોણ જાણે કેમ બોલાઈ ગયું, કે મમ્મી, મને તો આટલા ઉંચા મકાનમાં ધરતીકંપની જ બીક લાગ્યા કરશે ! મને તો આ મકાનમાં રાતે ઉંઘ જ નહીં આવે !……બસ, થઈ રહ્યું ! સોને યાદ તાજી થઈ આવી પેલા હમણાં જ તારાજી સર્જી ગયેલા ભુકંપની !! સૌ જાણે કે ડરી ગયાં. આવડો મોટો અને બંગલા જેવો લાગતો ફ્લેટ પ્રમાણમાં ઘણો સસ્તો હોવા છતાં સૌને છલ્લી ઘડીએ દઝાડી ગયો. અને એમ એ ફ્લેટ ખરીદવાનું મુલતવી  રહ્યું.

 

પછી તો ફરી વાર ગઈ કાલે જ ગયાં હતાં, બીજો ફ્લેટ જોવા. પેલા ફ્લેટથી અમારા ઘર બાજુ આગળ જતાં નજીકના જ ચાર માળીયા ફ્લેટ જોયા. પ્રમાણમાં મોંઘા છતાં વીશાળ કહી શકાય એવા ફ્લેટમાં જ એક ફ્લેટ બુક કરાવી પણ દીધો ! હવે તું આવીશ ( જો અને તો વાળી વાત ! ) ત્યારે અમે તને ત્યાં જ સત્કારીશું. નાની બહેને તો સંભળાવીય દીધું, બધાંની વચ્ચે જ કે આપણે પાસું વળી મુરતેય કઢાવવાનું થાહે તીયારે નીખીલભાયનું ટાઈમટેબલેય ઝોવુ પડસે ને ! ઈમને તો ટેમ મળે નૉ મળે પાસો !! ( કોણ જાણે કેમ પણ અમારા  ઘરમાં તારી વાત આવે ત્યારે ઈ છોડી હંમેશાં કાઠીયાવાડી બોલીમાં જ તને હંભારે સે હૉ !!

 

પણ હજીય ખરા સમાચાર તો બીજા જ છે !

 

એ નવા નોંધાવેલા ફ્લેટમાં અમે સૌ રહેવા જઈએ એ પહેલાં જ હું તો મને ગમતી વસાહતમાં પહોંચી જ ગઈ છું !!! નવા ખરીદેલા ફ્લેટની સાવ અડીને જ એક નાનકડી પણ મઝાની ને ચોખ્ખી કહી શકાય એવી ઝુંપડપટ્ટી આવેલી છે. હું અમસ્તી એ બાજુ આંટો મારવાનીકળેલી…ત્યાં જ એક નાનકડી એવી  ને આપણી આંખ હટાવવાનું મન ન થાય એવી વહાલુડી છોકરીએ મારા ડ્રેસનો દુપટ્ટો પકડયો ! પાછળ ફરીને જોઉં તો તેડી લેવાનું મન થાય એવી નનકુડી છોડી !! મારાથી ન રહેવાયું. ગાલ ઉપર આંગળી ફેરવીને પુછયું, ‘તારું નામ શું, બેબી ?’

બેબી કહ્યું એટલે થોડી શરમાઈને બોલી, ‘ગુંગી’ !!

 

‘ગુંગી તે કાંઈ નામ હતાં હશે ? સાચું નામ બતાવ !’ એટલામાં તો એનો ભાઈ આવ્યો ને એને ખેંચી ગયો…

 

બસ ! આટલું જ પુરતું હતું, મારા માટે ! મેં એ ઝુંપડપટ્ટીને મારા કાર્યક્ષેત્ર માટે નક્કી કરી લીધી ! હું ગઈકાલથી જ એ વીસ્તારમાં જવા લાગી છું ! હજી તો કોઈ જ કામગીરી હાથ ધરી નથી, પણ હવે અમે બધાં એના પડોશી જ બન્યાં છીએ એટલે કામ તો કંઈને કંઈ મળી જ રહેશે.

 

પપ્પા તો મને ઝુંપડપટ્ટીમાં જતાં નહી જ રોકે, મને ખાત્રી જ છે. નાની, વૈશાલી મઝાક કરશે ચોક્કસ. મમ્મી પણ વીરોધ તો નહીં જ કરે પણ એને નકામા માણસોની બીક રહ્યાં કરશે…

 

છતાં એટલું તો નક્કી કે હવે હું મારે ઘેર હોઉં એમ માનીને ત્યાં કામ કરીશ !! અને એટલે જ હવે તમને, નીખીલજી !  મારા એ નવા ક્ષેત્રે નીમંત્રણ આપીને ખુશ છું !

 

ક્યારે પધારો છો પ્રીય સામાજીક ?! તમારી રાહ જોઈશ, નવા કાર્યારંભની શુભ શરુઆત માટે…..આવજો !

–ક્ષમા !