ક્ષમાને લખાયેલો એક જુનો પત્ર

**********************************************************************************************

સ્નેહલ ક્ષમા,

તારો પત્ર મળ્યાને ઘણો સમય વીતી ગયો. જવાબવાનું શક્ય જ નહોતું. હુંય બબ્બે મરણોને સાવ નજીકથી જોઈ આવ્યો. બંને અત્યંત વૃદ્ધત્વ સાથે પનારો પાડનારાં હતાં. પણ આજે એની વાત કરવી નથી.

વચ્ચે ચુંટણીઓય આવીને જતી રહી. લોકશાહીને નામે જે કાંઈ જોયું -સાંભળ્યું એણે પણ ખાસ્સો સમય માંગી લીધો, મનના સમાધાન માટે. આજકાલમાં હવેનાં પરીણામોય પ્રગટશે ત્યારે વળી બધું ડહોળાયું ડહોળાયું થઈ રહેશે…

પણ આજકાલ આકાશમાં જોવા મળી ગયેલો મંગળનો ગ્રહ મારા અસ્તીત્વને ઝણઝણાવી ગયો. આટલો સાવ નજીક આવીને એ, ધરતીના પુત્ર તરીકે આપણો સગ્ગો ભાઈ, આપણી બાજુમાં આવી ગયો એટલે એનો રોમાંચ પણ માણી લીધો. આકાશ આખું એના અસ્તીત્વથી શોભી ઉઠ્યું લાગ્યું મને તો. એને હંમેશાં અ-મંગળ તરીકે જ જોવા ટેવાયલાં સૌ પ્રારબ્ધવાદીઓને લપડાક મારી દે એવું એનું વ્યક્તીત્વ મને ગમી ગયું. અહીંની વેધશાળામાં જઈને જોવા મન થયું ન થયું ત્યાં તો ટીવીવાળાંઓએ એનાં સરસ દર્શન પણ કરાવીને મને મજો કરાવી દીધો.

આ આકાશ કેવી અદ્ભુત ચીજ છે ! અબજો સુર્યમાળાઓને પોતાના ઉદરમાં સંઘરીને બેઠેલું આ આકાશ આમ તો સાવ નીંભર લાગે નહીં ક્ષમા ! બધ્ધું જ બધ્ધું હજમ કરી જવાની ઉદર-ક્ષમતા ધરાવતું આ આકાશ પણ આપણે માટે તો, ક્ષમા સાવ હાથવગું હોય છે ! આપણે એને એ રીતે જોવા ટેવાયલાં નથી, બાકી કાકાસાહેબ કાલેલકરે જેલની કોટડીમાંથી એને નીરખી નીરખીને જે વર્ણવ્યું છે એનો જોટો ગુજરાતી સાહીત્યમાં જડતો નથી. એ આકાશના એક ટુકડાના દર્શન કરવા જેલની કોટડીમાં આઘા-પાછા ને ઉંચા-નીચા થતા એમને કલ્પીને હું તો  એમનો દીવાનો થઈ ગયો. ત્યાર પછી આવું આકાશદર્શન ક્યાંય કોઈએ કરાવ્યાનું સાંભળ્યું નથી. મને આકાશગામી કંઈક અંશેય કરવામાં એમનાં પુસ્તકો ‘જીવનનો આનંદ’ અને ‘રખડવાનો આનંદ’ વગેરેનો બહુ મોટો ફાળો છે. એમાંય ‘દેવોનું કાવ્ય’ નામક એક લેખ તો કાકાસાહેબના પરીચય માટેનો મહત્વનો લેખ છે. તને યાદ છે ને આપણે સાથે બેસીને એ લેખોને પીધા હતા !

આજકાલ આકાશે ચન્દ્ર વીલસી રહ્યો છે. પુનમ નજીકમાં જ છે. શીયાળાની શીતળતાને એકદમ વધારી મુકતા આ ચન્દ્રભાઈ, આમ તો આપણા મામા, આખી રાત માથા ઉપર ઝળુંબી રહે છે. જ્યારે પણ ઉંઘ ઉડી જાય ત્યારે ઓશરીમાં બહાર નીકળીને એને હલો કહી લઉં. મધ્યરાત્રીએ મારા સીવાય એને હલ્લો કહેવાવાળું કોઈ ન હોય એટલે એય એકદમ રાજી થઈને મને એકાદ કીસ ગાલ ઉપર મોકલી આપે. અમે બે જ આ વાત જાણીએ.

મને તો ક્ષણીક એમને કહેવાનુંય મન થઈ જાય, કે મામા, એક બીજી છોડી પણ છે, મારા ગામથી ઓતરાદી; એનેય એકાદી  બચી ભરી આપોને ! પણ ક્ષમા, તારા એવા નસીબ ક્યાંથી ?! તું તો એ..યને મઝાની રજાઈમાં ઢબુરાઈને કોને ખબર કેવાંય સ્વપ્નોમાં રાચતી હઈશ ! તારા નસીબમાં આવો શીતળ શીતળ ચાંદલીયો ક્યાંથી હોય ! હું તો શીયાળાની હીમ જેવી કાતીલ રાતમાંય મામાને નીરખતો નીરખતો અનીર્વચનીય એવી અનુભુતીમાં ખોવાઈ-ઢબુરાઈ જાઉં…

લો કરો વાત, ક્ષમાજી ! આજે તો આમ જ બસ આકાશી સફર થઈ ગઈ. મંગળના ગ્રહે મને આ મંગળમય કાર્ય કરાવ્યું. મારા માટે કન્યાનું માગું લઈને કોઈ દીકરીનો બાપ ભવીષ્યમાં પુછશે, કે ભાઈ તમારે જન્મકુંડળીમાં શની-મંગળ છે ? તો હું તો કહીશ કે હાજી, હું માંગલીક જ છું !! મંગળના આજકાલનાં દર્શને હું તો મંગલમ્ મંગલમ્ જ છું !

તમારી કુંડળીયે, ક્ષમાજી, કયા ગ્રહો-આગ્રહો રહેલા છે, કહેશો જરા ?!!

લી. નીખીલમ્, અને [તમારા સાન્નીધ્ય થકી સદા] અખીલમ્.


ક્ષમાને સંબોધીને લખાયેલા પત્રો

ક્ષમાએ લખેલાપત્રો

–જુગલકીશોર.

Advertisements

ઉત્તરપુર્વીય વાદળીઓ ‘હાઉક’ કરીને જતી રહી શું ?!

ક્ષમા,

 

ગ્રીષ્મ જ્યારે પુરબહારમાં તુટી પડી હતી ત્યારે થતું ‘તું જાણે હવે પછી કોઈ જ ૠતુ નહીં હોય. આકાશથી વરસી રહેલો તાપ એ જ કાયમી છે; એ જ સત્ય છે, ને બીજું બધું કેવળ કાલ્પનીક અને મીથ્યા !

 

પરંતુ એક દીવસ ઓચીંતાં જ કેટલીક વાદળીઓને દક્ષીણ–પુર્વ દીશાએથી નીકળીને ઈશાન તરફ નીકળી પડેલી જોઈ. પછી તો એની સંખ્યા વધતી જ ગઈ. થતું ‘તું કે શું આ એ જ વાદળીઓ છે, જે ઈશાનેથી નવા રુપે પાછી ફરશે ? વળતાં અરવલ્લીના ડુંગરાઓએ કમખામાં મુકી આપેલી આસાએષોથી સીક્ત સીક્ત થયેલી ને હજી હમણાં સુધી તો સાવ રીક્ત રીક્ત લાગતી એ બધીયો અરવલ્લીની પર્વતમાળાઓને સ્પર્શે ભારજલી બનીને આવશે, ને પેલી ગ્રીષ્મ અને એની શાશ્વત લાગતી ધાકને પોતાની એકાદ શીતળ ફુંકથી જ તહસનહસ કરી નાખશે ?!

 

અને એવું જ થયું, ક્ષમા !

 

એક બપોરે ઓચીંતાં જ ઉત્તર–પુર્વથી ઠં….ડા પવનની લ્હેરખી આવી પુગી. કોઈ અત્યંત ગમતીલું પાત્ર કાનમાં જાણે હળવેકથી ઉચ્ચારી ગયું, આઈ લવ યુ !

 

ક્ષણભર માટે મને ઘાંઘો કરી મુકનારા ને તરત જ પછી તો રોમાંચીત કરી દેનારા શબ્દો જેવી એ ઉત્તરપુર્વીય લહેરખડીઓએ મારા રોમરોમને પુલકીત પુલકીત કરી મુક્યા… ગ્રીષ્માને( અરે, ક્યાં ગઈ તું ગ્રીષ્માડી ? ક્યાં ગયો તારો આતપ, અરે, અરે ક્યા…?!)જવા દો, હવે જાણે કશું ફરીયાદવા જેવું નહોતું રહ્યું… …

 

પણ ઉત્તરપુર્વીય એ લ્હેરખી પણ ક્ષમા, તારી જેમ જ એકાદ પત્ર લખીને ‘હાઉક’ કરી ગઈ જાણે ! કેટલાય દીવસો સુધી એનું ‘હાઉક’ કેવળ પડઘો બની રહ્યું.

 

હશે ! એને હું કાંઈ એકલો થોડો છું? એને તો અનેકાનેકને ગ્રીષ્માડીના આતપથી છોડાવવાનાં હોય. ( તેં ઝુંપડપટ્ટીનાં બાળકોને તારા અંકમાં લીધાં છે એવું તારા છેલ્લા પત્રોથી જાણ્યું છે. એટલે ઉત્તરપુર્વીય પવનોની સાથે તું ય….)

 

પણ જવા દે, ક્ષમા !

 

શીતળ લ્હેરખીઓ સ્પર્શેન્દ્રીયને રોમાંચીત કરી દે કે ‘આઈ લવ યુ’ જેવા શબ્દો કર્ણેન્દ્રીયને પુલકીત કરી મુકે એ બધું શું ક્ષણીક થોડું હોય છે ? એ બધું તો જીવનના શાશ્વત પ્રવાહોનો એક ભાગ માત્ર હોય છે. ને છતાં કેટકેટલી અસરો જન્માવી દેનારા હોય છે ?!

 

માનવી એના ક્ષણીક (ક્ષણભંગુર નહીં કહું) જીવનમાં – શાશ્વત જીવનશૃંખલાની અન્ય કડીઓનું એને ઓસાણ નથી હોતું તેથી – બધું તત્પુરતું, ટેમ્પરરી માનતો થઈ ગયો હોય છે. એમાંય પાછું બ્રહ્મ સત્ય અને જગત–જીવન મીથ્યાવાળું ગોખીને આ ટેમ્પરરીનેસ–તત્પુરતાપણાથી હારી જઈને નીરાશાને નીમંત્રી બેસે છે.

 

બાકી ગ્રીષ્મ તો દર વર્ષે આવવાની છે. આવવાની છે એટલે જવાની પણ છે. તેથી ગ્રીષ્મથી અકળાવું શું ને વર્ષાથી હરખાવું શું ?!

 

આ પત્ર તને પાઠવી દેવા બીડી રહ્યો ‘તો ને એકદમ (મને આગોતરો ઉત્તર પાઠવી દેવાની ઉતાવળમાં ?)વર્ષાનો આ પ્રથમ પત્ર આકાશેથી વરસી પડ્યો છે !! આસપાસનુ બધ્ધું જ બધ્ધું એ સ્નેહવર્ષામાં ભીજાઈગયું છે. અત્યારે કશું જ કશું લખાતું, વંચાતું, દેખાતું, સ્પર્શતું, સંભળાતું –– નથી !! અત્યારે બધી જ ઈન્દ્રીયો એનાં હજાર કામો પડતાં મુકીને આ એક સ્નેહવર્ષાને માણી રહી છે. બાહ્યાભ્યંતર બધું એકાકાર છે. વર્ષાનો આ પ્રથમ પ્રસાદ એક એવો સાદ બની રહ્યો છે, એવો નાદ બની રહ્યો છે કે હવે એને પંચેન્દ્રીયથી અલગ અલગ સમજાવવાપણું રહ્યું જ નથી. હવે તો ‘અનુભવવું’ એ એક જ ક્રીયાપદ બાકી વધે છે, એને ઓળખાવવા માટે ! ‘સાક્ષાત્કાર’ જેવો ભારેખમ શબ્દ અહી કામમાં નહીં લઉં…કદાચ હવે એ બહુ દુર પણ નહીં હોય !

 

પત્ર પુરો કરતાં છેવાડાનાં ચીલાચાલુ વાક્યોય નીરર્થક છે; ‘આવજે,’ એમ કહેવાનોય હવે શો અર્થ ક્ષમા –

તું અહીં જ છે, જાણે !!

 

–નીખીલ.

કોયલના ટહુકાને વીંધીને સંભળાઈ જતી કોઈની ચીસ !

ક્ષમા–નીખીલના પત્રોમાંનો ૨૦મો પત્ર

 

સંવેદનશીલા ક્ષમા !

 

તારા પત્રની છેલ્લી પંક્તીઓ પહેલાં રજુ કરીને પછી જ મારે કહેવાનું છે તે લખીશ.

જેમને સાંજનું વાળુ મળવાનું નથી એમની હાશઆપણે ક્યારે સાંભળીશું  ?!!!!!
ક્ષમાની વેદનાભરી ને અસહાય યાદ !

ગઈ કાલે મળેલા તારા પત્રના અનુસંધાને એક અખબારમાં વાંચેલા આ સમાચાર વાંચ !!! :

ફક્ત અમદાવાદ શહેરમાં છેલ્લા ત્રણ જ માસમાં આત્મહત્યાના બનાવોની જાણકારી :

જાન્યુઆરી-08 પુરુષોની  : 34 સ્ત્રીઓની : 19 કુલ 53 ફેબ્રુઆરી-08માં પુરુષોની : 23 સ્ત્રીઓની: 19   કુલ 42 માર્ચ-08માં     પુરુષોની :34 સ્ત્રીઓની : 20   કુલ 54  ત્રણ માસમાં       કુલ પુ. : 91   સ્ત્રીઓ : 58   કુલ :149   

ક્ષમા, આ સમાચારો જાણે કે તારા પત્રની વેદના જ પ્રગટાવી રહ્યા છે. તારો પત્ર દઝાડી દે તેવો છે. બધું જ ભુલીને ઘડીભર તો ક્યાંક ખોવાઈ જવાનું મન થાય એવો સમય આવી ગયો છે…

આપણી ચામડી હવે સંવેદનશીલ રહી નથી એવી તારી ફરીયાદમાં વજુદ તો છે જ પણ એક નીઃસહાયતાનો પોકાર પણ છે. આપણે લોકશાહીમાં પણ સલામત નથી, કે નથી બોલવાને સક્ષમ. બોલવાનો ડર નથી, પણ બોલવાનો અર્થ પણ નથી. આપણું બોલવું એ હવે ખાલી થુંક ઉડાડવા જેવું બની રહ્યું છે.

સીઝનમાં આ વર્ષે કેરીનો ફાલ બહુ નથી ઉતર્યો એ આખી દુનીયા જાણે છે. પણ છાપાંઓમાં આ બાબતને એવી રીતે ચગાવવામાં આવી કે જાણે વીશ્વયુદ્ધ પછીના કોઈ મોટા સમાચાર તે ન હોય ! તમને એક સીઝનમાં કેરી ખાવા ન મળી એટલે જાણ કે દુનીયાનો પ્રલય આવી ગયો હોય એવી કાગારોળ કરી મુકવાની ?

સીનેમાજગતના કલાકારો (એમને કલાકારો શી રીતે કહેવા તે ક્યારેય ન સમજાય તેવી બાબત છે !)નું એકાદ કુતરુંય માંદું પડે તો છાપાંમાં એના ફોટાઓ આવી જાય, ને મારી પડોશમાં કોઇનો જુવાનજોધ દીકરો આત્મહત્યા કરી લે એનું કાંઈ નહીં ! આખો દીવસ કચરા–પોતાં કે વાસણ–કપડાં કરીને કુટુંબનો જીવનગુજારો કરતી એક આદીવાસી બાઈને એનો દારુડીયો પતી દરરોજ ઢોરમાર મારે ત્યારે કોઈ ફીલ્મી પત્રકારને એમાં રસ પડતો નથી.

ક્ષમા,

આપણી જીવનશૈલી જ બદલાઈ રહી છે. આપણે હવે ભણીગણીને ક્યાંક નોકરીમાં જોડાઈ જવાનું ને પછી કોઈ જીવનસાથીને શોધીને ઘર વસાવી લેવાનું કામ જ બાકી રહે છે !! આપણે અનેક વાર લખ્યું–વીચાર્યું કે આ સૌ દુખીયારાઓ માટે કશુંક કરીશું. પણ હજી સુધી મને કોઈ નક્કર કાર્યક્રમ સુઝતો નથી. જ્યાં જુઓ ત્યાં ગોઠવાઈ જવાની પેરવી જ થઈ રહી છે. મારા મીત્રોમાં કોઈ સાથ દેવા તૈયાર નથી…એમાં એમનોય શો વાંક કાઢવો ? એમનેય એમના કુટુંબનું ભરણપોષણ કરવાની ફરજ હોય જ ને.

હું એક બાજુ એમ વીચારું કે આ બધી વેદનાની વાતો સૌને વહેંચું, તો બીજી બાજુ થાય કે એમાં સમય બગાડવા કરતાં આજુબાજુનાંઓ કે જેમને સગવડ નથી તેમને ભણાવીને આગળ વધવા માટે તૈયાર કરું. તેઓમાંનાં જેઓ કંઈ પણ ભણ્યાં છે તેમને કંઈક રોજી મળે તેવાં સ્થાનોનો  પરીચય કરાવીને ઠેકાણે પડવામાં મદદ કરું.

આજે સૌથી મોટી મદદ કોઈ હોય તો તે કોઈને પણ રોજી અપાવવાની છે. એનાથી મોટું પુણ્ય કોઈ મને તો દેખાતું નથી.

આજે તો મને એક જગ્યાએ બોલાવ્યો છે, એક સંસ્થાએ. એમને ત્યાં વ્યાવસાયીક તાલીમનું આયોજન થઈ રહ્યું હોઈ એના વીવીધ અભ્યાસક્રમોની ગોઠવણ કરવાની છે. આશા રાખું છું કે ત્યાં કંઈક કામગીરી થઈ શકશે.

તારા પત્રનો જવાબ આમાં ક્યાંય તને મળશે તો તે મારી ધન્યતા હશે, હોં ક્ષમા !

હવે પછી પત્રોમાં આવી રહેલી વર્ષાના સમાચારો આપજે ! આ દુઃખી દુનીયાની વાતોમાં આપણી આસપાસનું વાતાવરણ તો સાવ ભુલાઈ જ ગયું ! વહેલી સવારે બરાબર પાંચ ને દસ મીનીટે બાજુના મકાનના વૃક્ષ પરથી કોઈ કોયલ એક ટહુકો વહેતો મેલે છે કે પછી તો જાણે બધાં વાટ જોઈને બેઠાં હોય તેમ એકપછી એક મંડી પડે છે, ચહકવા ! એમની કને કઈ ઘડીયાળ હશે ? દરરોજ પાંચ ને આઠદસ મીનીટ વીતી નથી ને ટહુકો વહેતો થયો નથી ! છે….ક સાડા છ સુધી આ ટહુકારાઓ હવામાં વહેતા રહે છે. હું મારી બધીય વેદનાને એમાં વહાવી દેવા મથું છુ…..

પણ ત્યાં તો તારા પત્ર જેવી વેદના ભરેલી કોઈ વાર્તા મારી પડોશમાંથી સાંભળવા મળી જાય છે ને એમ પાછો દીવસ શરુ થઈ જાય છે !!

હશે. આ જ તો છે જીવન, ક્ષમા ! આવજે !

–નીખીલ.

 

જઠરાગ્નીના મહાયજ્ઞમાં સમીધ ઉમેરી શકીશું, ક્ષમા ?!

કરમની કઠણાઈના કાગડા કાળી કીકીયારીયું કરે છે.       

–જુગલકીશોર. 

*******************************************

સ્નેહલ ક્ષમા,

તારો પ્રકૃતીપ્રેમ મને પહોંચ્યો છે. આ પત્ર એની પાવતી રુપે સ્વીકારજે. આ પ્રકૃતીવંદના મેં જ શરુ કરી હતી, ગયા પત્રથી. એના જ અનુસંધાને આ તારો પત્ર હોઈ એનીય વંદના કરી લઉં તો એને નકારીશ નહીં.

પણ પ્રકૃતીને હમણાંથી નવા જ સ્વરુપે જોવાનું બને છે. આ સખત રીતે જામી ગયેલો શીયાળો એક નવી જ વેદનાને જન્માવી રહ્યો છે. એની અનુભવગાથા પણ આપણા આ પત્રવ્યવહારમાં ડોકીયું ન કરે તો જ નવાઈ…

મારે ઘેરથી થોડેક જ દુરથી રોડની આખી એક વસાહત શરુ થઈ જાય છે. હમણાંથી પાછું રોડના સમારકામની ઋતુ શરુ થઈ ગઈ છે. એમાં કામ કરતાં મજુર કુટુંબોમાં તાજાં જ જન્મેલા બાળકથી માંડીને વૃદ્ધત્ત્વને આરે બેસીને મૃત્યુની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહેલાંઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાંનાં કહેવાતાં સશક્ત એવાં સૌ દીવસભર કાળી મજુરી કરીને સાંજે ઘેર આવે છે ત્યારે એક નીરાંતની હુંફ સૌમાં ફરી વળે છે. મજુરીએ ન જઈ શકેલાંઓમાંનાં કોઈએ જે કંઈ રાંધવાની શરુઆત કે તૈયારી કરી  હોય તેના સહારે પછી આગળની સાંજના ડીનરની ભવ્યાતીભવ્ય તૈયારીઓ ચાલુ થઈ જાય છે…

આવા શબ્દ પ્રયોગેને મઝાક ન ગણીશ, ક્ષમા ! ડીનરની આ તૈયારીઓ અનેક રીતે ભવ્યાતીભવ્ય હોય છે ! જે કાંઈ રકમ ખીસ્સામાં કે વીંટો વાળેલાં ગોદડાંમાં પડી હોય કે હોવાની શક્યતાઓ તપાસવાની હોય તે કરીને પછી જે કાંઈ હાથ લાગે તેને વેપારીને ત્યાં કણસતા જીવે મુકી દઈને ‘આજનું મૅનુ’ તૈયાર કરવાનું હોય છે. અથવા તો ઉધાર લાવીને બેવડો માર એ ‘મૅનુ’માં ઉમેરવાનો હોય છે.

ગઈ કાલે બાજુવાળા કોઈ સનીયાની પાસેથી ઉછીનાં લીધેલાં કરગઠીયાં પાછાં આપવાનું બની શકે એમ નથી એટલે સનીયાની વહુનાં મેણાંય આ ‘મૅનુ’માં ભેળવવાનાં હોય છે ! એ પછીય જે કાંઈ શાક કે ચટણીનો મેળ પડે તે પાડવાનો હોય છે.

ગયા મહીને ઘરમાં બેસી રહેતી ઘરડી માએ આજુબાજુની સોસાયટીઓમાંથી ‘વાળુ’માગી લાવવાનો નુસખો એણે પોતે જ સુઝાડ્યો હતો ને બધી શરમ છોડીને ‘બે..ન, વાળુ આલી જાજો, બાપા !’ એવો ક્યારેય ન કર્યો હોય એવો લહેકો શીખીનેય થોડું માગી આવી હતી મા. તે દી’ એમનું ડીનર કંઈક જુદી ભાતનું જ બની રહ્યું હતું ! એક બાજુ જુદી જ જાતની ભાવી જાય એવી વાનગી મળી હતી ને સાથે સાથે કોઈનું એંઠું-વાસી ખાવાની વેદનાય એ ડીનરને જુદી ભાતની બનાવી ગઈ હતી !

પણ અક્કરમીનો પડીયો કાયમ કાણો જ હોય એમ દરરોજ સોસાયટીઓમાં જઈને વાળુ માંગવાનો હક ધરાવતા સફાઈવાળાં કુટુંબીજનોને ખબર પડી જતાં રાડો પાડીને સોસાયટી ગજવી મુકેલી કે “આયાં તમારે માગવા નૈ આબ્બાનું, હમજ્યાં !” [એક બેન બચાડાં વાળુહક્ક ધરાવનારને આપીને વધારાનું માને આપવા ગઈ તો એનોય ઉધડો લઈ નાખેલો.] આવા સંજોગમાં માગી ખાવાનો ચાનસ પણ ઝુંટવાઈ જતાં એ જુદી ભાત્યના ડીનરનુંય છેવટ પડી ભાંગ્યું હતું.

પણ આપણે તો વાત કરતાં હતાં, ક્ષમા,ભવ્યાતીભવ્ય ભોજન-કાર્યક્રમની. દરરોજનું દરરોજ લાવીને ખાનારાં આ કુટુંબોને કાંઈ ફટાફટ વાનગીઓ બનાવી નાખવાની નથી હોતી ! એમને તો પૈસા શોધવાથી માંડીને મેણાં-ટોણાં સાંભળવાનાં; આખો દીવસ માવતરથી દુર રહીને થાકેલાં ને ભુખલ્યાં થઈ ગયેલાં છોકરાંવને ઠપકારીને   છાનાં રાખવાનાં; બળતણના અભાવે કાચું રહી જવાની શક્યાતાવાળું જમવાની માનસીક તૈયારી રાખવાની; એમાંય ઉતાવળમાં માંડ લાવી રાખેલી તેલની શીશી ઉંધી પડી ન જાય તેનુંય ધ્યાન રાખવાનું ને છેવટ જતાંય જો કોઈ આવી ચડ્યું હોય તો એનેય આગ્રહ કરીને પોતાનું પેટ અધુરું રાખવાની તૈયારી…આ બધુંય જોવા કારવવાનું હોય છે.

આ ભવ્ય તૈયારીને કેવળ રસોઈની તૈયારી કહીને મઝાક કરવાની શક્તી કે હીંમત મારામાં નથી. પણ ક્ષમા, ભલે દરરોજ કંઈ આવું બનતું ન હોય તોય મને તો  એ લોકોને સાંજે રસોઈ કરતાં જોઉં એટલે આ બધુંય જાણે દરરોજની ભવ્ય તૈયારી જ લાગે. પાપી પેટને ભરવા માટે કેવી અને કેટલી તૈયારી કરવાની હોય એ તો આ ભવ્ય મહેનતુ લોકોને જ ખબર હોય. ક્ષમાજી ! આપણે ક્યારે આવું અનુભવવાનાં ?!

આ શીયાળો આવે એટલે મને એમનાં બાળકોની કાલ્પનીક ચીસો રાત આખી સંભળાયાં કરે. ઉનાળો આવશે એટલે મચ્છરોના ઍક્યુપંક્ચરોથી સારવારાતાં બાળકો સાંભરશે. પણ સૌથી ભુંડું તો ચોમાસું, હો ક્ષમા. એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ હડીયાપાટી કરીને ઘરવખરીને અને પ્રાણપ્યારાંઓને સાચવવાના એમના ધખારા તો આપણાથી કલ્પી જ ન શકાય. કઈ સરકાર આ ધખારો સમજવાની છે ?!

આજે કોણ જાણે કેમ પણ મને પ્રકૃતીની આ લીલા પણ સાંભરી ગઈ. કર્મના સીદ્ધાંતમાં મગ્ન રહેનારાંઓ ઘણીવાર શાહમૃગી વૃત્તીનાં પ્રતીકો છે. કોઈનેય આ દયનીય સ્થીતી ગમે નહીં. પણ એ બધાં કરી પણ શું શકે ? આભ ફાટ્યું હોય ત્યાં થીગડું ક્યાં, કઈ રીતે દઈ શકાશે; કોણ દઈ શકવાનું છે ?! એટલે પછી કર્મના સીદ્ધાંતને આગળ કરીને મન મનાવી લેવાનું, બીજું શું !!

ક્ષમા, તારો ગામડે જઈને બેસી જવાનો વીચાર જો પ્રકૃતીપ્રેમ અને શાંત જીવન પસાર કરવા માટેનો હોય તો તે આત્મવંચના જ ગણવી. જોકે તું એમાંની નથી પણ ગામડે શું કે શહેરમાં શું, કરમની કઠણાઈના કાગડા તો બધે જ કાળી કીકીયારી કરે છે.

આપણે તો આ દેશની જઠરાગ્નીના મહાયજ્ઞમાં કંઈ પણ સમીધ નાખવાનું ભાગ્ય મળે એવી કામગીરી શોધવી રહી. તારી સાથે શક્ય બનશે તો આવા જ કોઈ ભવ્યાતીભવ્ય ભોજનયજ્ઞમાં ભાગ લેવાનું સ્વપ્ન સેવું તો એને સમજવા મથજે.

આજે તો આટલું જ. [ આ ય કાંઈ ઓછું છે ?! ]
–નીખીલ.

                              —===000===—

તમારી કુંડળીમાં કયા ગ્રહો-આગ્રહો પડ્યા છે, ક્ષમાજી ?!

**********************************************************************************
મંગલમય આકાશમાં શીતળ શીતળ ચાંદલીયો.
–જુગલકીશોર.
**********************************************************************************
સ્નેહલ ક્ષમા,

તારો પત્ર મળ્યાને ઘણો સમય વીતી ગયો. જવાબવાનું શક્ય જ નહોતું. હુંય બબ્બે મરણોને સાવ નજીકથી જોઈ આવ્યો. બંને અત્યંત વૃદ્ધત્વ સાથે પનારો પાડનારાં હતાં. પણ આજે એની વાત કરવી નથી.

વચ્ચે ચુંટણીઓય આવીને જતી રહી. લોકશાહીને નામે જે કાંઈ જોયું -સાંભળ્યું એણે પણ ખાસ્સો સમય માંગી લીધો, મનના સમાધાન માટે. આજકાલમાં હવે એનાં પરીણામોય પ્રગટશે ત્યારે વળી બધું ડહોળાયું ડહોળાયું થઈ રહેશે…

પણ આજકાલ આકાશમાં જોવા મળી ગયેલો મંગળનો ગ્રહ મારા અસ્તીત્વને ઝણઝણાવી ગયો. આટલો સાવ નજીક આવીને એ, ધરતીના પુત્ર તરીકે આપણો સગ્ગો ભાઈ, આપણી બાજુમાં આવી ગયો એટલે એનો રોમાંચ પણ માણી લીધો. આકાશ આખું એના અસ્તીત્વથી શોભી ઉઠ્યું લાગ્યું મને તો. એને હંમેશાં અ-મંગળ તરીકે જ જોવા ટેવાયલાં સૌ પ્રારબ્ધવાદીઓને લપડાક મારી દે એવું એનું વ્યક્તીત્વ મને ગમી ગયું. અહીંની વેધશાળામાં જઈને જોવા મન થયું ન થયું ત્યાં તો ટીવીવાળાંઓએ એનાં સરસ દર્શન પણ કરાવીને મને મજો કરાવી દીધો.

આ આકાશ કેવી અદ્ભુત ચીજ છે ! અબજો સુર્યમાળાઓને પોતાના ઉદરમાં સંઘરીને બેઠેલું આ આકાશ આમ તો સાવ નીંભર લાગે નહીં ક્ષમા ! બધ્ધું જ બધ્ધું હજમ કરી જવાની ઉદર-ક્ષમતા ધરાવતું આ આકાશ પણ આપણે માટે તો, ક્ષમા સાવ હાથવગું હોય છે ! આપણે એને એ રીતે જોવા ટેવાયલાં નથી, બાકી કાકાસાહેબ કાલેલકરે જેલની કોટડીમાંથી એને નીરખી નીરખીને જે વર્ણવ્યું છે એનો જોટો ગુજરાતી સાહીત્યમાં જડતો નથી. એ આકાશના એક ટુકડાના દર્શન કરવા જેલની કોટડીમાં આઘા-પાછા ને ઉંચા-નીચા થતા એમને કલ્પીને હું તો  એમનો દીવાનો થઈ ગયો. ત્યાર પછી આવું આકાશદર્શન ક્યાંય કોઈએ કરાવ્યાનું સાંભળ્યું નથી. મને આકાશગામી કંઈક અંશેય કરવામાં એમનાં પુસ્તકો ‘જીવનનો આનંદ’ અને ‘રખડવાનો આનંદ’ વગેરેનો બહુ મોટો ફાળો છે. એમાંય ‘દેવોનું કાવ્ય’ નામક એક લેખ તો કાકાસાહેબના પરીચય માટેનો મહત્વનો લેખ છે. તને યાદ છે ને આપણે સાથે બેસીને એ લેખોને પીધા હતા !

આજકાલ આકાશે ચન્દ્ર વીલસી રહ્યો છે. પુનમ નજીકમાં જ છે. શીયાળાની શીતળતાને એકદમ વધારી મુકતા આ ચન્દ્રભાઈ, આમ તો આપણા મામા, આખી રાત માથા ઉપર ઝળુંબી રહે છે. જ્યારે પણ ઉંઘ ઉડી જાય ત્યારે ઓશરીમાં બહાર નીકળીને એને હલો કહી લઉં. મધ્યરાત્રીએ મારા સીવાય એને હલ્લો કહેવાવાળું કોઈ ન હોય એટલે એય એકદમ રાજી થઈને મને એકાદ કીસ ગાલ ઉપર મોકલી આપે. અમે બે જ આ વાત જાણીએ.

મને તો ક્ષણીક એમને કહેવાનુંય મન થઈ જાય, કે મામા, એક બીજી છોડી પણ છે, મારા ગામથી ઓતરાદી; એનેય એકાદી  બચી ભરી આપોને ! પણ ક્ષમા, તારા એવા નસીબ ક્યાંથી ?! તું તો એ..યને મઝાની રજાઈમાં ઢબુરાઈને કોને ખબર કેવાંય સ્વપ્નોમાં રાચતી હઈશ ! તારા નસીબમાં આવો શીતળ શીતળ ચાંદલીયો ક્યાંથી હોય ! હું તો શીયાળાની હીમ જેવી કાતીલ રાતમાંય મામાને નીરખતો નીરખતો અનીર્વચનીય એવી અનુભુતીમાં ખોવાઈ-ઢબુરાઈ જાઉં…

લો કરો વાત, ક્ષમાજી ! આજે તો આમ જ બસ આકાશી સફર થઈ ગઈ. મંગળના ગ્રહે મને આ મંગળમય કાર્ય કરાવ્યું. મારા માટે કન્યાનું માગું લઈને કોઈ દીકરીનો બાપ ભવીષ્યમાં પુછશે, કે ભાઈ તમારે જન્મકુંડળીમાં શની-મંગળ છે ? તો હું તો કહીશ કે હાજી, હું માંગલીક જ છું !! મંગળના આજકાલનાં દર્શને હું તો મંગલમ્ મંગલમ્ જ છું !

તમારી કુંડળીયે, ક્ષમાજી, કયા ગ્રહો-આગ્રહો રહેલા છે, કહેશો જરા ?!!
લી. નીખીલમ્, અને [તમારા સાન્નીધ્ય થકી સદા] અખીલમ્.

નીખીલે કર્યો 'સમસંવેદન'નો સાક્ષાત્કાર !

 યુવાનને બચાવીને એણે અંતરનાં ઉંડાણો તાગ્યાં !!

ક્ષમા દેવી !  

ક્ષમા દેવી ના દેવી તે તો તમારા હાથની વાત છે. પણ તમારા ગયા પત્રમાં તમે વરસાવેલા ઉપાલંભોના જવાબ દેવાની મારી ફરજ ગણીને તમને આ લખી રહ્યો છું, સમજ્યાં દેવી ક્ષમા ! 

 વરસાદમાં હું અને મારાં પુસ્તકો પલળ્યાં એનાથી તને દુ:ખ થયાનું તારા પત્રમાંથી ટપકે છે. આટલું એકાત્મ્ય દર્શાવીને તેં મને એટલો ભારેખમ બનાવી દીધો હતો કે હું જવાબ આપવામાં પાછળ રહી ગયો. કેટલીય વાર તો જવાબ જ ન દેવાનો વીચાર આવ્યો, પણ એ તો ઉલટાનું ચોર સીપાઈને દંડે એવી વાત થઈ જાય ! અને તો તો પછી આવનારો હવે પછીનો તારો પત્ર તો કેવો ય હોય, કોણ કહી શકે ?! 

ક્ષમા, આ દીવસોની જ ફક્ત વાત નથી. આપણે થોડાં પાછળ જવું પડશે, જ્યારે મેં વતન છોડીને ભણવા શહેરનો વસવાટ કર્યો. એ વખતે તો આપણી ઓળખાણ પણ નહીં. હું સાવ ગામડીયા જેવો હતો. ગામડું મેં આકંઠ પીધું છે. એનાથી દુર અહીં શહેરમાં હું મને સાવ જુદો જ અનુભવી રહ્યો હતો. ગામડાંનું પ્રાકૃતીક સૌંદર્ય જ નહીં પરંતુ બધ્ધું જ જાણે મારા મનને ખાલીપાનો અનુભવ કરાવતું હતું. હું સાવ નીચોવાઈ ગયેલા જેવો રહેતો હતો. હોસ્ટેલના દોસ્તો મન મનાવવા પુરતા ગમતા પણ હું તો ક્યાંયનોય ન રહ્યો હોઉં એમ જ રહેતો.  

એવામાં એક દીવસ મને એક મીલ મજુરના દીકરાનો ભેટો થઈ ગયો. હું હોસ્ટેલથી કોલેજ જતો હતો.મને એ અમારી સીડીના પગથીએ મળ્યો. એ ઉપર તરફ જતો હતો. પણ મને કોણ જાણે કેમ પણ એના ચહેરા પર અને ચાલ પર શંકા ગઈ. ક્યારેય એને મેં અહીં જોયેલો નહીં. પહેલાં તો એને જવા દીધો, પણ એકદમ મને થયું કંઈક ન સમજાય એવી વાત જરુર છે. એટલે અંતર રાખીને હું એની પાછળ ગયો. એ તો છેક પાંચમાં માળે પહોંચ્યો ! ત્યાંથી હવે તો ધાબું જ આવતું હતું ! ચોરી કરવા બાબત તો મને શંકા આવી જ નહોતી ! વળી ધાબા પર તો એવી કોઈ ચીજ પણ ક્યાંથી હોય ? હું વીચારમાં પડી ગયો. ધીમે ધીમે જોયું તો એ જાણે અત્યંત ગભરાયેલો લાગ્યો. એકદમ એ દોડ્યો અને હું કાંઈ વીચારું એ પહેલાં તો એ ટાંકી ઉપર ચડવા મથતો જણાયો !  મને એકદમ ઝબકારો થઈ ગયો ! હુંય દોડ્યા વગર ન રહી શક્યો; એને પકડી લીધો, ખેંચીને નીચે પછાડ્યો. એ તત્ક્ષણ રડવા લાગ્યો…. 

ક્ષમા ! તું કલ્પી પણ નહીં શકે, એ જુવાનીયો આત્મહત્યા કરવા જઈ રહ્યો હતો !  

મારા શ્વાસોચ્છ્વાસ એકદમ વધી ગયા ! હૈયું તો શું થડકારા મારે, જાણે હું જ આત્મહત્યા કરતાં બચી ગયો ના હોઉં !! માંડ માંડ એને હું રુમ ઉપર લઈ ગયો. બધા કોલેજે ગયા હતા, એટલું સારું હતું. પુછ્યું તો ત્રણ દીવસનો ભુખ્યો ! ખાનામાં ઘણો નાસ્તો હતો; ઘેરથી હમણાં જ આવેલો. એણે જે રીતે નાસ્તો ખાધો; શું ઝાપટ્યો છે ! હું સાવ ઢીલો પડી ગયો. ભુખ મેં તે દીવસે ભાળી. એ ખાતો જાય એમ એમ મારું પેટ જાણે ઓડકાર લેતું હોય એટલી આત્મીયતા હું અનુભવતો રહ્યો. કયા ભવની આ લેણાદેણી હશે કોને ખબર, પણ તે દીવસના જેવી અનુકંપા ક્યારેય અનુભવી નહોતી. 

 પછીની વાત તો આટલી જ; એના બાપની મીલ બંધ થઈ ગયા પછી આખા ઘરનાંએ બધા જ પ્રયત્નો કરી જોયા હતા રોજી માટે. કોઈ રીતે છેડા મળતા નહોતા. બધું જ લગભગ વેચાઈ ગયું હતું. સારું હતું કે કુટુંબ નીયોજન કર્યું હતું એટલે સંખ્યા વધુ નહોતી. પણ હતાં તે સૌ અત્યંત પ્રામાણીક અને મહેનતુ ! અને એટલે જ નીરાશા ઘેરી વળી હતી. સાચાનું શું કોઈ નહીં ? આ પ્રશ્નનો માર્યો આ છોકરડો કુટુંબની ચીંતા કર્યા વગર વધારાની ચીંતા ઉમેરવા જઈ રહ્યો હતો.  

હું એને લગભગ ભેટીને ક્યાંય સુધી બેસી રહ્યો. એની ભીંસ મને એના મનના ઉંડાણમાં ખેંચતી ગઈ. હું જાણે પરકાયા પ્રવેશ કરી ચુક્યો હતો. હું એનાથી હવે અલગ જ નહોતો !! કેવી હતી એ અનુભુતી ?! અમે બે શરીરો એક આત્માનાં અડધીયાં હોઈએ એમ ક્યાંય સુધી વળગ્યાં રહ્યાં. મનુભાઈ દર્શક જેને અવારનવાર ‘સમસંવેદન’ કહે છે, એનો જાણે સાક્ષાત્કાર થયો. આટલા દુ:ખની વેદનાની વચ્ચે મને દીવ્ય અનુભુતી થતી ના હોય એવું થયાં કર્યું…. 

છેવટે હું એને સીધો જ એનાં માવતર કને લઈ ગયો. કોઈને કશો ખ્યાલ આવ્યો નહોતો. સારું કર્યું. હું એક ઓળખીતા તરીકે ગયો હતો જાણે. મેં ધીમે રહીને એના બાપુને કહ્યું કે તમને વાંધો ન હોય તો આને ગામડે લઈ જઉં ? ત્યાં મારાં માવતરને ટેકાની જરુર છે. ટેકાની તો વાત જ ઉપજાવી કાઢેલી. સૌ ગાંડાં થઈને મને જોઈ જ રહ્યાં, જાણે હું કોઈ ફીરસ્તો !!  

ત્રીજે દીવસે એને ગામડે મારે ઘેર મુકી આવ્યો. ત્યાં કોઈ ખોટ નહોતી. બાપુજીને વાત સમજાઈ ગઈ હતી. એમને તો દીકરો આવુંય કરી શકે છે એનો પારાવાર આનંદ થયો. ઘેર એક બીજો નીખીલ આવ્યો હોય તેમ સ્વીકારી લીધો હતો.  

પણ ક્ષમા ! આ વાર્તા એ મારે મન બહુ મોટી વાત ન હતી અને આજે પણ નથી. જે મહત્વની વાત છે તે તો પેલું સમસંવેદન ! એના હૈયાની ભીંસ જે અનુભવી હતી તેણે મને જાણે નવો અવતાર આપી દીધો. હું શહેરની ગરીબી જોઈ શકતો નહોતો. હોસ્ટેલમાં જાણે હું જાહોજલાલી કરતો હતો. મને હું સમાજથી અલગ અને કંઈક અંશે ગુનેગાર લાગતો હતો ! આવું વીચારવું ન જોઈએ પણ શું કરું મારી પારદર્શીતા મને એમ જ કરાવીને છોડે છે !!  

છેવટે મેં નીર્ણય લઈ લીધો. મેં હોસ્ટેલ છોડીને શરુમાં મીલની ચાલીમાં જ એક ઓરડી રાખીને વસવાટ કર્યો. હું જાણે નવેસરથી મને મળ્યો. આજે વરસતા વરસાદમાં પડોશીનાં છોકરાંને બચાવવામાં મને વધુ મઝા આવે છે. એમની સાથેના વસવાટની વાતો તો ખુટે એમ નથી….

હું અહીં મઝામાં છું, ક્ષમા ! મારી ચીંતા જરાય કરીશ નહીં. ગાદલું તો શું હું સમગ્રતયા પલળેલો, તરબોળ છું.

 છતાં, તારા પત્રનો ખાસ આભાર માન્યા વગર નહીં જ રહું; એણે જ તો મને આ વાત કહેવા મજબુર કર્યોને ! લખજે; ઉપાલંભોય આપતી જ રહેજે. એનાથી પણ કેથાર્સીસ થતું રહે છે ! આવજે.

–નીખીલ.

માળીયેથી નીતરેલાં પાણીના સ્નેહપાશે નાહ્યો નીખીલ !

સેવાભાવી ક્ષમા,

તારો પત્ર મળ્યો ત્યારે હું એક નવા જ કાર્યક્ષેત્રે વ્યસ્ત અને ત્રસ્ત હતો ! તને કહીશ તો તુંય એકબાજુ હસવાનું અને બીજી બાજુ મારી દયા ખાવાનું શરુ કરી દઈશ.

બન્યું એવું કે મારા ભાડાના મકાનમાં ગઈકાલના તોફાની વરસાદે તોફાન મચાવી દીધેલું. રાતે ‘કોઈ’ને યાદ કરતો કરતો સુઈ ગયો ને એવી મજાની ઘાટા કસુંબા જેવી ઉંઘ આવી ગઈ કે કંઈ જ ખબર ન રહી અને ટપકતી છતનું પાણી મારા એકના એક -સાત ખોટના-માળીયામાં પ્રવેશેલું. એક જ રુમની સગવડવાળાને માળીયું કેવું કીમતી હોય છે તેની તમને અનેક ઓરડાળા મકાનવાળાંને ખબર નૉ પડે. માળીયાનાં પાણીએ પછી તો દીવાલને જ નીસરણી બનાવીને મારા રુમને પોતાનો નીવાસ બનાવવા ધાર્યું !

મારું ગાદલું (પલંગ તો શું ખાટલોય ખરીદાવાને હજી વાર છે) રુમની વચ્ચોવચ હોય એટલે માળીયેથી પ્રવેશેલાં પાણી પોતાનો સ્નેહપાશ ફેલાવીને મારી પથારીને વળગી રહ્યાં !  અલબત્ત, એની જાણ મને કરવામાં ગાદલાએ જરા વધુપડતી વાર કરી ! તેથી થયું એવું કે (ગાદલાને વરસાદી જલથી લથબથ થવાના ઑરતા જાગ્યા હશેને)તે એણે પ્રથમ સંપુર્ણ સ્નાન વીધી પતાવીને પછી જ પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરતી જાણ મને કરી !!! હું આટલી ઘેરી રાતે સ્નાનલાભ લેવા જરાય તૈયાર નહોતો તેથી વરસાદને (વખાણવાને બદલે)વખોડવા બેઠો. મકાન માલીકનેય એકાદ-બે હળવી શબ્દાવલીથી  મનમાં ને મનમાં નવાજ્યો…

માંડ સવાર પડી. ત્યાં સુધીમાં તો મેં મારાં પુસ્તકો વગેરેને ઠેકાણે પાડ્યાં હતાં. ચા બનાવવાના તો સૉં જ નહોતાં. પછી થયું કે લાવ મકાન માલીકને ત્યાં જઈ ફરીયાદ જેવી જાણ તો કરી આવું. ગુસ્સો તો હતો જ. પણ જેવો એના રુમમાં પ્રવેશ્યો કે દૃષ્ય જોઈને મારો બધો જ ગુસ્સો એ ‘વરસાદી’ પાણીમાં ધોવાઈ ગયો ! બચાડો જીવ એક સાંધો ત્યાં તેર તુટે એવી હાલતમાં હતો. ફરીયાદ તો ફરી યાદ જ ન આવી. ઉલટાંનો હું જ એમને મદદ કરવા લાગી ગયો !

વરસાદની આવી પણ લીલા હોય છે એનો અનુભવ કરતાં કરતાં આખો દીવસ પસાર કર્યો. તારે ઘેર તું તો બારીમાં બેસીને આકાશેથી વરસી રહેલી સાક્ષાત્ કવીતાને માણતી હઈશ એવો ઈર્ષાળુ વીચાર પણ વારંવાર ગાયન-વાદનની  માફક ‘સમ’ પર આવતો રહ્યો. 

તમે ગામડે જઈને સેવાકાર્ય કરી આવ્યાં તે જાણીને મધર ટેરેસા યાદ આવી ગયાં. મઝાકમાં નથી કહેતો, પણ આજે કોઈ ગામડામાં રહેવા તો શું એની વાત સાંભળવા તૈયાર નથી ત્યાં તું કામવાળી બાઈના કહેવા માત્રથી એના અંગત પ્રશ્નમાં ભાગ પણ લઈ આવી !!  તને ધન્યવાદ આપીને હું ‘વડીલ’બની જવા માગતો નથી ! (વડીલ થવાથી તો મને કોઈ છોકરી પણ નહીં આપે)પણ મારો અભ્યાસ કહે છે કે આજે શીક્ષણની સદંતર નીષ્ફળતાએ આપણાં યુવાનોને એક એવી ગર્તામાં ધકેલી દીધાં છે કે જો એને સમજવામાં નહીં આવે તો તે જ એક મોટો વીસ્ફોટ સર્જી મુકશે. આ કોઈ રાજકીય દૃષ્ટીકોણથી કહેવાયેલી વાત નથી, સમજી ! ( ચુંટણીઓ -રાજ્યની અને કેન્દ્રની પણ- હવે સંભળાઈ રહી છે. આપના સેવાકાર્યને વટાવવું હોય તો કહેજો, પાછાં !)

તેં મારા વરસાદી શબ્દને ‘વરસાદગી’માં રુપાંતરીત કરીને ‘વીશેષણ’ને સરસ ‘નામ’માં ફેરવી આપ્યું તે ગમ્યું. આમ જ ભાષા નવા નવા શબ્દોને મેળવીને સંઘરતી થાય છે. તને અને તારી ભાષાશક્તીને (ભક્તીને પણ)સલામ.

આજે તો આટલુ જ. તારા પત્રની રાહ તો રહેશે જ. સદ્ભાગીઓને જ પ્રાપ્ત એવી વાંછટ વીનાની બારીએથી લખાયેલા એ પત્રની વાંછા સાથે, સ્નેહથી લથબથ નીખીલ.