પત્ર (૯) જુગલકિશોર : શિલ્પ એટલે થીજેલું નૃત્ય અને –

નેટમોસાળે પત્રાવળી પીરસતી બહેનો !

‘મોસાળે જમણ ને મા પીરસણે’ એ કહેવત તો હતી તેમાં આ પત્રાવળીની પંગતે તમે ચચ્ચાર બહેનો ભાતભાતનાં વ્યંજનો પીરસવા બેઠાં એટલે સ્વાદસુગંધની રંગત જામી. એમ જરૂર કહી શકાય કે ‘નેટ–પત્રાવળીએ મિષ્ટાન્ન અને બ્લૉગરબહેનો પીરસણે’ પછી પૂછવું જ શું !

આ પત્રાવળી જો આમ જ પીરસાતી રહી તો સમજી લેજો કે થોડા જ સમયમાં પીરસીને પોરસાવાનું ને વાચકો માટે વાંચીને વરસવાનું થાય તો નવાઈ નહીં…..આ પત્રો વાંચીને તમારી આ પંગતમાં જમનારા તો વધશે જ પણ પીરસનારાં પણ વધવાનાં જ છે કારણ કે શબ્દને પીરસવાની જે મજા છે તેવી મજા તો બીજે ક્યાં દીઠી ?!

આરંભે દેવિબહેને શબ્દનો મહિમા ગાયેલો તેના પરથી મને યાદ આવ્યું કે શબ્દ બધે છે તે સાચું પણ ચિત્ર અને શિલ્પે તે સીધેસીધો હાજર નથી. દરેક કલાને પોતાનું માધ્યમ–સામગ્રી હોય છે તે જોતાં ચિત્રને રેખા અને રંગ માધ્યમો છે. રેખા ચિત્ર બનાવે છે તો રંગ, પછી તે ભલે ને પેન્સિલનો એક જ રંગ હોય પણ તે જુદાજુદા શેડ, ભાતભાતની છાયાઓ દ્વારા ચિત્રને ઉપસાવે છે.

સંગીતમાં સૂર અને તાલ માધ્યમો છે જેના વડે ધ્વનિ અનેક લીલાઓ કરે છે. શિલ્પમાં કોઈ ધાતુ કે માટી કે પથ્થર વગેરેને કોઈ ચોક્કસ રેખાઓ દોરીને વધારાનું મટિરિયલ દૂર કરતાં જ એક ધારેલી આકૃતિ ઊભી કરવામાં આવે છે. ચિત્રમાં જેમ પીંછી તેમ અહીં શિલ્પમાં ટાંકણું એ સાધનો છે….

નૃત્યની કલામાં તો શબ્દ, સંગીત, મુદ્રાઓ અને સંજ્ઞાઓના માધ્યમે સર્જક વ્યક્ત થાય છે……તો નાટકમાં તો લગભગ બધી જ કલાઓ એક સાથે સ્ટેજ પર પ્રગટ થાય છે ! કાવ્યશાસ્ત્રમાં નાટકને સૌથી ઊંચું સ્થાન અપાયું છે પણ ખરેખર તો એમાં બધી જ કલાઓ થોડેઘણે અંશે પ્રગટતી હોય છે…..ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં ક્યાંક લખેલું તે અહીં એકાએક મને યાદ આવી ગયું….શિલ્પ અને નૃત્યને આ રીતે ઓળખાવી શકાય :

“થીજી ગયેલું નૃત્ય એટલે શિલ્પ અને થરકી ઊઠેલું શિલ્પ એટલે નૃત્ય !!”

કહેવતોની રંગત તમે બહેનોએ જમાવી તેથી મને કવિ શ્રી કિશોર મોદીની એક રચના યાદ આવી ગઈ જેમાં ૨૨ પંક્તિમાં ૧૧ કહેવત સરસ રીતે ગૂંથી છે !

કહેવતની કૃતિ

તે છતાંયે કોઈ પણ બોલ્યું નહીં,પાપડી ભેગી ઈયળ બાફી હતી.

આ કરોળિયો કાં કરે જાળું ફરી ?બાર સાંધે, તેર તૂટે હરઘડી.

ને હકીકત પાંગળી એવી થઈ,સોય વેચી શેરીમાં લુહારની.

ઘાસને અફવા સુણી અચરજ થઈ,ભાગવતની ભેંસને વાતો કહી.

આપણે શું, કોઈને ના કંઈ પડી,કૂતરી દોહી, ગઈ શિયાળવી.

ભોળી ક્ષણને પાનખર જોઈ રહે,હોય કમળો તે પીળું દેખે વળી.

કોનું ખેતર, તાપણું કોનું અને,દવ બળે ત્યાં ઢેંચિયાની હાજરી.

છેવટે તેતર ટકાનો થઈ ગયો,ક્યાંકથી એ વાત હોવાને મળી.

બંધ મૂઠીમાં હશે એક જ કથા,કૂતરા ચાટે, દળે જો આંધળી.

કાળી ચકલી ભાગ્યની વાતો કરે,વાત છે દીવા તળે અંધારની.

ને ખરેખર શ્વાસ નિરાધાર છે,આપ મૂઆ, ડૂબ ગઈ દુનિયા પછી.

 

(એપ્રિલ, ’૭૬માં વિશ્વમાનવમાં પ્રગટ અને કવિના ‘મધુમાલિકા’માં છપાયેલી…કિશોરભાઈના સૌજન્ય અને આભાર સાથે)

આજે આટલું બસ ! લિ. જુભાઈનાં વંદન

 jjugalkishor@gmail.com 

Advertisements

પત્ર (૧૦) પ્રીતિ સેનગુપ્તા : શબ્દોની મોહિની

સાહિત્ય મિત્રો.

 અગાઉના પત્રમાં  એક અક્ષરવાળા શબ્દનો ઉલ્લેખ થયો હતો. તેના સંદર્ભમાં કહું તો, ભાષામાં સૌથી પહેલાં તો અક્ષર હોય. એવા બે કે વધારે અક્ષર અમુક નિયત રીતે અડોઅડ આવે એટલે શબ્દ બને. આમ તો એમ જ લાગે કે બે કે વધારે અક્ષરોથી બનેલા શબ્દોમાંથી જ કોઈ પણ અર્થ નીકળતા હોય છે. પરંતુ કેટલાક એવા અક્ષર પણ છે, જે એક એકનો પણ કશો અર્થ થતો હોય -જેમકે સંસ્કૃતમાં ’ (ના), ‘’ (તથા); હિન્દીમાં ’ (અથવા); ગુજરાતીમાં ’ (પણ), અને જેમ ગુજરાતીમાં તેમ બંગાળીમાં ’ (ભાર દર્શાવતા અક્ષર) ઇત્યાદિ. 

જો અર્થ છે જ, તો પછી આ એકલવાયા અક્ષરો શબ્દ જ બન્યા ને? આવો વિચાર કરીએ કે તરત વિસ્મય પણ થાય, અરે હા, આ વાત તો સાચી, ને કેવી નવાઈની પણ છે, નહીં?

શબ્દો મને બધી રીતે આકર્ષક લાગે છે – દેખાવમાં, સાંભળવામાં, બોલવામાં. પહેલાં તો કોઈ પણ ભાષા જોઉં એટલે જાણે જોયા જ કરું. આ એનું દૃશ્ય રૂપ. એને સાંભળું એટલે એના લય ને ધ્વનિમાં મન પરોવાય. આ એનું શ્રાવ્ય રૂપ. એ પછી એને બોલવા જાઉં, અને એની સમગ્રતાને અનુભવું. આ એનું ઉચ્ચારિત રૂપ. 

જ્યારે આટલો સ્વરૂપવાન હોય છે શબ્દ, ત્યારે એનો ઊંડો મોહ લાગી જઈ શકે છે. પછી એની મોહિની, સુંદર શબ્દોથી બનતી ભાષા કોઈ વિશિષ્ટ પ્રકારના જાદુ જેવી જ છે. દેખાવમાં મુગ્ધકર ભાષા અરબી છે, હિબ્રુ છે. એમ તો રશિયા-મૉન્ગૉલિયાની સિરિલિક લિપિ પણ ખરી. કળાત્મક ને ચિત્રાત્મક લાગે. હજારો વર્ષ પહેલાંના જમાનામાં તો ખરેખર ચિત્રાકૃતિ દ્વારા જ શબ્દ બનતા હતા. હજી દુનિયામાં ક્યાંક ક્યાંક પ્રાચીન ગુફાના પથ્થરો પર આવી ચિત્ર-ભાષા મોજુદ રહેલી જોવા મળે છે.સાંભળવામાં તો જાણે લગભગ કોઈ પણ ભાષા કર્ણપ્રિય લાગે. તે એના પોતાના આગવા લય અને ધ્વનિને કારણે. દુનિયાની ઘણી ભાષાઓ સાંભળવા મળી છે. ઈંગ્લંડ અને ઑસ્ટ્રલિયા જેવા દેશોની ભાષા ઈંગ્લિશ ખરી, પણ એની હલક બહુ રુચિર લાગે છે. તો પશ્ચિમ આફ્રિકાના અમુક દેશોના આદીવાસીઓની ભાષામાં જીભ અને હોઠથી ઉદ્ભવતા પટાક-પટાક ધ્વનિ જ હોય છે. 

એના શબ્દોના ઉચ્ચારોની હલકને માટે થઈને બે ભાષા મારી સૌથી વધારે પ્રિય છે – બંગાળી અને સ્પૅનિશ. બંને સાવ જુદા જ મૂળની છે, ને એમના શબ્દોના ઉચ્ચારોના નિયમો જુદા જ છે, પણ પરિણામ જાણે સરખું આવે છે -ખૂબ સંગીતમય! અમુક શબ્દો એવા હોય છે કે જેમને બોલવામાં વધારે ક્ષણો આપવી પડે. ધારો કે, ‘આનંદ સાથેજેવા શબ્દો બંગાળીમાં બોલવા હોય તો આનંદ સહબોલવું પડે. અરે, પણ એનો ઉચ્ચાર ‘આનૉન્દૉ શૉહૉકરવો પડે. ખરેખર જ વધારે આનંદ અનુભવાય.


સ્પૅનિશમાં એકાદ દાખલો જોઈએ તો ઇન્વિટેશનજેવા શબ્દનો ઉચ્ચાર ઇન્વિતાસિયોંથઈ જાય છે. આ ભાષા ધ્વનિ-નિર્ભર છે, ને લેખિત શબ્દ અંગ્રેજી પ્રમાણેનો લાગે ત્યારે પણ ઉચ્ચાર લાક્ષણિક હોય છે.


આ બે ભાષાઓના શબ્દો બોલીએ ને જાણે મોઢું ભરાઈ જાય, જાણે હોઠ પર શબ્દોના સ્વરૂપનો સ્પર્શ થઈ જાય! શબ્દ પ્રત્યેનું સંવેદન ઉત્કટ હોય ત્યારે શબ્દો પણ ચિત્ર, શિલ્પ, નૃત્ય જેવી સ્પર્શગત, બહુપરિમાણી, દૃશ્ય-શ્રાવ્ય કળાઓના જેવા બની જતા અનુભવાય છે. 

 

તો આજે, અહીં જ અટકું. 

પ્રીતિ સેનગુપ્તા.

preetynyc@gmail.com

પત્ર (૯) જુગલકિશોર : શિલ્પ એટલે થીજેલું નૃત્ય અને –

પત્ર : ૯

નેટમોસાળે પત્રાવળી પીરસતી બહેનો !

‘મોસાળે જમણ ને મા પીરસણે’ એ કહેવત તો હતી તેમાં આ પત્રાવળીની પંગતે તમે ચચ્ચાર બહેનો ભાતભાતનાં વ્યંજનો પીરસવા બેઠાં એટલે સ્વાદસુગંધની રંગત જામી. એમ જરૂર કહી શકાય કે ‘નેટ–પત્રાવળીએ મિષ્ટાન્ન અને બ્લૉગરબહેનો પીરસણે’ પછી પૂછવું જ શું !

આ પત્રાવળી જો આમ જ પીરસાતી રહી તો સમજી લેજો કે થોડા જ સમયમાં પીરસીને પોરસાવાનું ને વાચકો માટે વાંચીને વરસવાનું થાય તો નવાઈ નહીં…..આ પત્રો વાંચીને તમારી આ પંગતમાં જમનારા તો વધશે જ પણ પીરસનારાં પણ વધવાનાં જ છે કારણ કે શબ્દને પીરસવાની જે મજા છે તેવી મજા તો બીજે ક્યાં દીઠી ?!

આરંભે દેવિબહેને શબ્દનો મહિમા ગાયેલો તેના પરથી મને યાદ આવ્યું કે શબ્દ બધે છે તે સાચું પણ ચિત્ર અને શિલ્પે તે સીધેસીધો હાજર નથી. દરેક કલાને પોતાનું માધ્યમ–સામગ્રી હોય છે તે જોતાં ચિત્રને રેખા અને રંગ માધ્યમો છે. રેખા ચિત્ર બનાવે છે તો રંગ, પછી તે ભલે ને પેન્સિલનો એક જ રંગ હોય પણ તે જુદાજુદા શેડ, ભાતભાતની છાયાઓ દ્વારા ચિત્રને ઉપસાવે છે.

સંગીતમાં સૂર અને તાલ માધ્યમો છે જેના વડે ધ્વનિ અનેક લીલાઓ કરે છે. શિલ્પમાં કોઈ ધાતુ કે માટી કે પથ્થર વગેરેને કોઈ ચોક્કસ રેખાઓ દોરીને વધારાનું મટિરિયલ દૂર કરતાં જ એક ધારેલી આકૃતિ ઊભી કરવામાં આવે છે. ચિત્રમાં જેમ પીંછી તેમ અહીં શિલ્પમાં ટાંકણું એ સાધનો છે….

નૃત્યની કલામાં તો શબ્દ, સંગીત, મુદ્રાઓ અને સંજ્ઞાઓના માધ્યમે સર્જક વ્યક્ત થાય છે……તો નાટકમાં તો લગભગ બધી જ કલાઓ એક સાથે સ્ટેજ પર પ્રગટ થાય છે ! કાવ્યશાસ્ત્રમાં નાટકને સૌથી ઊંચું સ્થાન અપાયું છે પણ ખરેખર તો એમાં બધી જ કલાઓ થોડેઘણે અંશે પ્રગટતી હોય છે…..ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં ક્યાંક લખેલું તે અહીં એકાએક મને યાદ આવી ગયું….શિલ્પ અને નૃત્યને આ રીતે ઓળખાવી શકાય :

“થીજી ગયેલું નૃત્ય એટલે શિલ્પ અને થરકી ઊઠેલું શિલ્પ એટલે નૃત્ય !!”

કહેવતોની રંગત તમે બહેનોએ જમાવી તેથી મને કવિ શ્રી કિશોર મોદીની એક રચના યાદ આવી ગઈ જેમાં ૨૨ પંક્તિમાં ૧૧ કહેવત સરસ રીતે ગૂંથી છે !

કહેવતની કૃતિ

તે છતાંયે કોઈ પણ બોલ્યું નહીં,પાપડી ભેગી ઈયળ બાફી હતી.

આ કરોળિયો કાં કરે જાળું ફરી ?બાર સાંધે, તેર તૂટે હરઘડી.

ને હકીકત પાંગળી એવી થઈ,સોય વેચી શેરીમાં લુહારની.

ઘાસને અફવા સુણી અચરજ થઈ,ભાગવતની ભેંસને વાતો કહી.

આપણે શું, કોઈને ના કંઈ પડી,કૂતરી દોહી, ગઈ શિયાળવી.

ભોળી ક્ષણને પાનખર જોઈ રહે,હોય કમળો તે પીળું દેખે વળી.

કોનું ખેતર, તાપણું કોનું અને,દવ બળે ત્યાં ઢેંચિયાની હાજરી.

છેવટે તેતર ટકાનો થઈ ગયો,ક્યાંકથી એ વાત હોવાને મળી.

બંધ મૂઠીમાં હશે એક જ કથા,કૂતરા ચાટે, દળે જો આંધળી.

કાળી ચકલી ભાગ્યની વાતો કરે,વાત છે દીવા તળે અંધારની.

ને ખરેખર શ્વાસ નિરાધાર છે,આપ મૂઆ, ડૂબ ગઈ દુનિયા પછી.

 

(એપ્રિલ, ’૭૬માં વિશ્વમાનવમાં પ્રગટ અને કવિના ‘મધુમાલિકા’માં છપાયેલી…કિશોરભાઈના સૌજન્ય અને આભાર સાથે)

આજે આટલું બસ ! લિ. જુભાઈનાં વંદન

 jjugalkishor@gmail.com 

પત્ર – (૮) રાજુલ કૌશિક : કહેવતોમાં મામા – કાણા કે કે’ણા ?

પત્રાવળીની પંગત અને સંગતના સંગી,

આ પત્રાવળી શબ્દે તો જાણે કંઇ કેટલા સંદર્ભો ખોલી આપ્યા. આજ સુધી ભુલાઇ ગયેલા આ શબ્દે તો જાણે અતીતના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. દેવિકાબેન,તમે કહો છો તેમ કહેવતો તો ઘર આંગણાની શાળા હતી. નાના હતા ત્યારે દાદી-નાની પણ કોઇ વાત સહેલાઇથી સમજાવવા માટે કહેવતોનો જ આશરો લેતા હતા ને? કહેવતોમાં  થોડામાં ઘણુ સમજાવી દેવાની વાત હતી. એવું ય બનતું કે દાદી-નાનીની વાતોમાં આવતી કહેવતોમાં અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો સરળતાથી પોતાનું સામ્રાજ્ય જમાવીને બેઠા હોય. આજે પણ ગુજરાતીમાં  કેટલાય અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો હશે જે આપણી વાતમાં અજાણતાં જ  ગૂંથાઇ જાય છે.

કાણા મામા પાછળના કહેણા મામાની વાત કરી ને ? બિચારા મામા! મા અક્ષરમાં બીજો મા ઉમેરાય ત્યારે જઈને એ વ્હાલસોયો શબ્દ મામા બને પણ કહેવતોએ તો મામાને ય કાણો કરી મુક્યો!!  એવી જ રીતે કહું તો પત્રાવળી શબ્દ પણ ક્યાં રોજીંદા ચલણમાં હતો ? પત્રાવળીના બદલે પતરાળી જ સાંભળતા આવ્યા હતા ને? કદાચ પત્રાવળી શબ્દ તો એ પતરાળીમાં પીરસનારા અને ખાનારાને પણ જરા ભારભર્યો લાગતો હશે નહીં? 

આજે પત્રાવળીના અપભ્રંશ થયેલા પતરાળી શબ્દે મને એક ખૂબ રમૂજી વાત આજે યાદ આવી. વાત તો જૂની લગભગ ૪૦ વર્ષ પહેલાની છે. અમારા ઘરની બાજુમાં રહેતા વડીલ દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે એમના તેરમા નિમિત્તે અમારે એ સાંધ્ય ભજન અને ભોજનમાં એમના પરિવાર સાથે જોડાવાનું હતું. ભજન સુધી તો બધું બરાબર રહ્યું પણ ભોજન પીરસાતા અમારા માટે જરા મુશ્કેલી ઉભી થઈ. નીચે જમીન પર બેસીને પતરાળીમાં  પીરસાયેલી અનેક વાનગીઓ જોઇને અને સાચે જ ભુખ પણ લાગી હતી ( દેવિકાબેન અહીં તમારી પાણીના સંદર્ભમાં લખીયેલી એક બીજી કહેવત યાદ આવી)  એટલે સ્વાભાવિક રીતે મ્હોંમાં પાણી આવ્યું . લાડુ , ફુલવડી અને મેથીના ગોટા તો જાણે ખાઇ શક્યા પણ પડિયામાં પીરસાયેલી દાળ તો પુરી વગર કેવી રીતે ખવાય એની સમજ જ નહોતી પડતી અને એ ય મઝાની ચૂલા પર ઉકળેલી દાળની સોડમથી મન તરબતર થઈ રહ્યું. આજે પણ એ દાળની સોડમ યાદ આવે તો પડિયામાંથી દાળ ખાતા ન આવડવાની અણઘડતા પર હસવું આવે છે. બાજુમાં બેઠેલા બા જે ટેસ્ટથી દાળમાં પાંચે આંગળીઓ બોળીને દાળના સબડકા બોલાવતા રહ્યા અને સાથે બોલતા રહ્યા કે દાળ તો આંગળા ચાટીએ એવી થઈ છે પણ એવી રીતે દાળ ખાતા અમને તો ના ફાવ્યું તે ના જ ફાવ્યું.  આપણે રહ્યા ગુજરાતી એટલે દાળ વગર દહાડો શરૂ ના થાય અને દાળની વાત આવે એટલે એની સાથે જોડાયેલી અનેક વાત યાદ આવે જ.

કહે છે ને કે દાળ બગડી એનો દહાડો બગડ્યો- જમવામાં બધુ બરાબર હોય પણ દાળ આપણા ટેસ્ટની ના હોય તો બાકીના જમણની ય મઝા મરી જાય. અને કોઇવાર દાળ ટેસ્ટી હોય પણ ખાતા ના આવડે તો ય જમણની અડધી મઝા મરી જાય…

એવી રીતે દાળ બગડી એનો વરો બગડ્યો. – ટાણે અવસરે તો દાળ સબડકા બોલે એવી જ જોઇએ ને !   ઘણીવાર એક સાથે બે કામો થઈ જાય ત્યારે ખુશ થઈને આપણે બોલીએ છીએ કે, “દાળ ભેળી ઢોકળી પણ ચઢી ગઈ’. વળી સંગનો રંગ લાગે ત્યારે પણ નથી કહેતા કે, “દાળના સંગે ચોખો નર મટી નારી થયો”? .

– દાળભાતના સૌ ગુલામ.-જેનું અન્ન એના ગુણ ગવાય !-

દાળમાં કંઇ કાળુ છે’.  આમ તો એ કોકમ જ હોય જેના લીધે દાળના સ્વાદમાં ઉમેરો થાય તેમ છતાં આપણે – કંઇક ગોટાળા કે વાતમાં કંઇક રહસ્ય માટે દાળમાં કાળા કોકમને કેવા સપાટામાં લઈએ છીએ નહીં?

-‘દાળ રોટલી પર શુકરાના કરવા’. એટલે કેદાળ રોટલીથી ગુજરાન ચાલવું અથવા અન્ન દેવતાનો આભાર માનવો.

તો ચાલો, આજે અહીં  આભાર શબ્દે વાચકોની પણ યાદ આવી. વાચકમિત્રોએ આ પત્રાવળીને જે આવકાર આપ્યો છે એના માટે એ સૌનો પણ આભાર માનીને આ પત્રની પૂર્ણાહુતિ કરું?  

અરે ! જતા જતા વળી આ પૂર્ણાહુતિ શબ્દથી મનમાં  એક વિચાર રમતો થયો..પૂર્ણાહુતિ તો મોટા ભાગે યજ્ઞ વગેરેની પૂર્ણતા દર્શાવતો શબ્દ છે; અને પૂર્ણાહુતિ તો ત્યારે જ થાય ને જ્યારે શરૂઆત થઈ હોય. હોમ-હવન કે યજ્ઞની શરૂઆત ૐ થી થાય છે. જાણે આખુ બ્રહ્માંડ એમાં સમાયુ. તો પછી આ એકાક્ષરી એવા ૐ ને શબ્દ કહીશું કે અક્ષર? …વળી એમાંથી મનમાં પ્રશ્ન ઉભો થયો કે આ શબ્દો જેમાંથી સર્જાયા એવા અક્ષરોનું ય પ્રાધાન્ય તો ખરું જ ને? શું કહો છો?

રાજુલ કૌશિક

rajul54@yahoo.com  

પત્ર (૭) : દેવિકા ધ્રુવ દ્વારા કહેવતોની વાત !

શબ્દોના સાથીદારો,

આ પત્રાવળી શબ્દમાંથી અર્થોના કેટલાં બધાં પર્ણો ફૂટ્યાં, નહિ? અને તે પણ મનોહારી વર્ણનાત્મક રૂપે! વાંચતા વાંચતા તો મનમાં દરેક અર્થોના કંઈ કેટલાંયે ચિત્રો,ચલચિત્રોની જેમ જ ઉપસી આવ્યા.

પ્રીતિબેનના ‘શબદ’ અને ‘ભ્રમર’ શબ્દે તો મનમાં મનુભાઈ ત્રિવેદીનુ એક ગીત  ‘શબદ તો ભમરી થઈને ફરે, બારાખડીમાં બેઠો શબદ એ કીટ સમો કમકમે, શબદ તો ભમરી થઈને ભમે” ,. ગીત ખડું કરી દીધું. તો વળી ઉતરાયણની આસપાસના દિવસોમાં જ પતંગના પેચને, કશાયે કાવાદાવાના પેચ વગર, ખોવાયેલી બુટ્ટીના પેચ સાથે સાંકળી દઈને, વિવિધ અર્થોને કથાત્મક રીતે, એવા કહેવાયા કે મન મોહી ગયા!

આ પત્રમાં હવે શબ્દને જ વીંટળાયેલી એક બીજી નવી વાત કરું. ગઈકાલે  શોપીંગ મૉલમાં એક ઓળખીતા બેન મળ્યા. તેમના પતિ પણ સાથે હતા.  તે ખૂબ હસમુખા સ્વભાવના. મળીએ એટલે જે રીતે પૂછીએ તે રીતે મેં  તેમને પૂછ્યું  “કેમ છો? શું નવા-જૂની?” જવાબમાં એ તરત જ બોલી ઊઠયા. ” નવી આવતી નથી અને જૂની જતી નથી!” ને પછી અમે બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં. છૂટા પડ્યા પછી મને એના પરથી જૂની કહેવતો યાદ આવી ગઈ.

જૂના જમાનામાં આજના જેવી શિક્ષણ પ્રથા,વ્યવસ્થા કે સ્કૂલો-કોલેજો ન હતી ત્યારે યાદ રહી જાય તેવી કહેવતો દ્વારા લોકશિક્ષણનું કાર્ય થતું. તેને પરિણામે ગામડાઓની અભણ કે ઓછું ભણેલી પ્રજાને પણ કહેવતો યાદ રહી જતી. આજે પણ જુઓ ને?  જૂના ગીતોની જેમ જ જૂની કહેવતો પણ લોકોની જીભ પર સચવાઈ રહી છે ને? મેં તો એમ પણ સાંભળ્યું છે કે, આ કહેવતો પર તો હવે યુનિ.માં વિદ્યાર્થીઓ પીએચડી પણ કરે છે! તમે જોશો તો કહેવતો પણ કેટલી બધી અર્થસભર અને કેવી મઝાની?

ક્યારેક દંભી ભગતો માટે એમ કહેવાતું કે, ‘ભગત ભૂંગળી અને શેર ખાય ડુંગળી.’ વળી ડુંગળી તો ‘ગરીબોની કસ્તૂરી’ મનાય છે ને? કસ્તૂરીની વાત થોડી આગળ ચલાઉં. ‘કસ્તૂરી’ એટલા માટે કહું છું તમને ગંધ ન આવે!!  કેટલી કાળજી રાખું છું તમારી, નહિ?! પહેલાંના સમયમાં કાઠિયાવાડના લુહાણાઓમાં કસ્તૂરીનો વપરાશ વધારે. તેના પરથી એક રમૂજી કહેવત આવી.”મૂળ રાતા ફૂલ ધોળાં,પાન જેવી ડુંગળી..લુવાણાની લાજ રાખી, ધન્ય માતા ડુંગળી.’ બીજી એક કહેવત યાદ આવી ગઈ તે એ કે ‘પ્યાજ ખાધે કંઈ કપૂરની સુગંધ થોડી જ આવે?’ એટલે તમારામાંના કોઈને પણ કાંદાની ગંધ ન આવે તેથી આ વાતને અહીં પૂરી કરું!!

બીજી એક રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઘણી કહેવતો એક કાનેથી બીજે કાને પહોંચતા સુધીમાં તો તેમાં રહેલાં શબ્દો કેવા અપભ્રંશ પામે છે. એક દાખલો આપું કે આપણે કહીએ છીએ અને સાંભળ્યું પણ છે કે, “નહિ મામા કરતા કાણો મામો સારો ” બરાબર?  હકીકતમાં આ કહેવતમાં ‘કાણો’ શબ્દ મૂળ ‘કહેણો’ હતો. એટલે કે, નહિ મામા કરતા કહેણો=માનેલો મામો સારો. આ ‘કહેણો’ માંથી ‘કે’ણો’ અને તેમાંથી  ધીરે ધીરે ‘કાણો’ કહેવાતો થયો ! બોલો છે ને દિલચશ્પ અપભ્રંશ? શબ્દનું મૂળ રૂપ આ રીતે વિકૃત થવાના કારણોમાંનું મુખ્ય કારણ મને તો ઉચ્ચારની ખામી લાગે છે. શબ્દનો સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર હોવો ખૂબ જરૂરી છે અને એ વાત પણ શબ્દ જ સમજાવે છે ને!

 મૂળ વાત જૂની કહેવતો અંગે કરવી હતી. મને ખાત્રી છે કે, તમે પણ વધુ મઝાની, ઉપયોગી અને રોજના વપરાશમાં સંભળાતી નવી કહેવતો જરૂર લઈ આવશો. પત્ર પૂરો કરતા પહેલાં વળી એક વાત યાદ આવી (વક્તા હાથમાંથી માઈક ન છોડે તે રીતે!) કે, કહેવત શબ્દના પણ એક-બેથી વધુ અર્થો છે. એટલું જ નહિ કહેવત શબ્દ પર પણ કહેવત છે એ ખબર છે ને? કોઈએ કંઈ ખૂબ જ ખરાબ કામ કર્યું હોય તો એમ કહેવાય કે. એને ‘માથે કહેવત રહી ગઈ. એ વિશે ગામડાની બાઈઓ એકબીજાંની સાથે ખભાથી ઠોંસા મારીને, આજુબાજુ જોતાં જોતા, આંખોના ખૂણેથી કંઈક આવી રીતે વાત કરે. “અલી, બુન, મુ હુ વાત કરું? પસ તો…હોંભર..પસ તો.. ઈયોને “માથ કહેવત રહી જઈ”..તાણે…લે, મુ તો આ  હેંડી રોમ રોમ…”

અસ્સલ ગામઠી ભાષા વાંચવાની મઝા આવી ને?

ચાલો, દોસ્તો, મારી મનગમતી કહેવત કહીને અટકુ? શબ્દના આ પાને મળશો તો સોનામાં સુગંધ મળશે, સમજ્યા ને? આવજો.

દેવિકા ધ્રુવ

ddhruva1948@yahoo.com     

પત્ર – ૬ : શબ્દ–શબદ અંગે પ્રીતિ સેનગુપ્તા

પત્રાવળી 

     વાહ, મિત્રો – એટલે કે દેવિકાબેન, રાજુલબેન અને જુગલકિશોરભાઈ,

 વિષય બહુ સરસ છે, બહુપરિમાણી છે : શબ્દ’ . એની ઉપસ્થિતિ કેટલી નાનકડી છે, પણ એની વિસ્તૃતિ? બંધ કમળને જેમ ખોલવાનું હોય છે, તેમ જ એક શબ્દનાં પટલ પણ ખોલીએ તો અંદરથી કેવા રંગ, સુગંધ, સૌંદર્ય, અને કદાચ કોઈ રાતે સપડાયેલો ભ્રમર પણ મળી આવે છે.

       ‘શબ્દ’  શબ્દનું રટણ કરતાં કરતાં અચાનક મારા મનમાં શબદ’  શબ્દનો સાક્શાત્કાર થયો. કેવો સાદો, અને કદાચ સાધારણ લાગે છે આ શબ્દ, નહીં? તળપદો હોય એવો. નહીં કાનો, નહીં માતર, આ શબદ એટલે વળી શું? કાંઈ ભૂલ તો નથી થતી મારી?

        પણ ના, આ શબ્દ મનમાં પ્રગટ થઈ ગયો, જાણે કોઈ સ્વયંભૂ ઉપસ્થિતિ, અને મને એ આરંભ માટેના કોઈ શુકન જેવી લાગે છે. આરંભ એટલે આ પત્રાવળીમાં મારો પ્રવેશ. તો આ શબદ આવો શા માટે લાગે છે? શીખ ધર્મમાં ગુરુનો જે ઉપદેશ છે, ગુરબાની છે તે શબદ કહેવાય છે. કબીરનાં ભજનોને પણ કબીર શબદ કહે છે. તેથી શબદનો સંદર્ભ આસ્થા, ધ્યાન, ભક્તિ, અને ચિત્તની અંદરના આનંદ સાથે છે. રોજેરોજની બોલચાલથી જે બનતા હોય છે તે બધા કહેવાય છે શબ્દ, પણ એનું સાવ સાદું એક સ્વરૂપ- શબદ – ઘણો ઊંડો અર્થ પામે છે.

          જોકે આવો જ અચાનક, અન્ય એક શબ્દ પણ પછી મનમાં ચકરાવા લાગેલો, ને તે છે પેચ’ . હમણાં ગુજરાતમાં હતી, ને એક લગ્નમાં જતી વખતે અધીરાઈ કરી હશે, તે એક બુટ્ટીનો પેચ હાથમાંથી પડી ગયો. શોધવા જઈએ તો દેખાય જ નહીં. ચીજ તો સાવ નાની અમથી, આમ તો એક નાની ખીલી જ, પણ સોનાના ભાવ પ્રમાણે એની કિંમત ઘણી થાય. વળી, એટલું અમથું કરી પણ કોણ આપે?, તેથી પણ એની અગત્ય ઘણી થાય છે, ભઈ!

           તો આ પેચ એટલે ઘરેણાંનો બહુ જરૂરી અંશ. આ પેચ એટલે કોઈ વાસણને બંધ કરવા માટેના ઢાંકણામાં પાડેલા આંટા પણ ખરા. વાસણ ધાતુનું હોય, ને કાચનું પણ હોય. પણ વાસણ તેમજ ઢાંકણામાં આ આંટા સરખા પડ્યા ના હોય તો એ બરાબર બંધ જ નહીં થવાનું. સોનાનો નહીં, તોયે આ પેચ જો ના મળે તો પછી કંટાળીને કે ગુસ્સામાં આવીને એને પછાડો, કે પછી ફેંકી દેવા તૈયાર થાઓ.

પણ એને દાવપેચ જેવા સંદર્ભમાં જોઈએ તો જાણે એ ડરામણો શબ્દ બની જાય છે, એવું નથી લાગતું? દાવપેચ કહેતાં બીજા કેવા શબ્દો અને સંજોગો યાદ આવી જાય છે – કાવાદાવાથી માંડીને યુદ્ધ સુધીના. જાણે અશ્વત્થામાએ પસાર કરેલા કોઠાનું સ્મરણ થઈ જાય, અને મને ગુજરાતનો નાથના મુંજાલ મહેતા યાદ પણ આવે. 

           જોકે એમની તો મુત્સદ્દીગીરી. મુજાલ મહેતા બળથી નહીં, પણ કળથી દાવપેચ ચલાવે. ને એ તો એક અત્યંત રસપ્રદ સાહિત્ય-કૃતિના ખૂબ વિશિષ્ટ પાત્ર, તેથી એમની સાથે સાંકળી શકાય તેવા દાવપેચનો સંદર્ભ વધારે બુદ્ધિગમ્ય અને પ્રશસ્ય લાગે છે. 

            ગુજરાતમાં મોટા ભાગની પ્રજા ખૂબ ઉત્સાહિત થઈ જાય છે ઉત્તરાયણ દરમ્યાન. ને તે કાંઈ સૂર્યદેવના ગોળાર્ધ-ભ્રમણથી, કે સંક્રાન્તિને કારણે નહીં. આ પ્રાકૃતિક પ્રસંગ કેટલાં શતકથી એક અપૂર્વ આનંદદાયી મહાલોકોત્સવ બન્યો હશે? રંગરંગીન કાગળના ચોરસ ટુકડા, ખરું? પણ એમને અમુક વ્યવસ્થિત રૂપ આપીને આકાશની મોકળાશમાં મોકલી દેવાય ત્યારે એમનું નામ પતંગ બને છે. ઉત્તરાયણ એટલે પતંગોત્સવ, અને પતંગ ચડાવવાનો સૌથી વધારે આનંદ મળતો લાગે છે બે કે વધારે પતંગોના પેચ દ્વારા.

             આ પેચ પણ દાવપેચનો જ પ્રકાર લાગે છે. ચડાવનારાં જ નહીં, જોનારાંને પણ ઉત્સાહનું ઝનૂનચઢે છે, પોતાની ને અન્યોની દોરીઓ સાથે આંટા મરાય છે, પેચ બરાબર જામે છે; પછી ખેંચો, ઢીલ આપો, વળ ચઢાવો વગેરે કારીગીરી અજમાવાય છે. અગાશી પર કે છત પર ચઢેલાં કેટલાંયે યુવક-યુવતીઓની આંખોના પેચ પણ આ દિવસોમાં લાગી જતા હોય છે, એમ લોકબાની પાસેથી જાણ્યું છે! પેચ શબ્દ અહીં સૌથી વધારે અસરકારક રીતે પ્રયોજાતો નથી લાગતો?

બીજા કોઈ પેચ તો મને કામમાં નથી આવ્યા, પણ હા, બુટ્ટીનો પેલો ટચુકડો પેચ છેલ્લે, કબાટને ખૂણેથી, મળી આવેલો ખરો, ને ભારે નિરાંત થયેલી.

– પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

 

  • Email: preetynyc@gmail.com

 

 

પત્ર – (૫) ટપાલીનું એક જમાનામાં મહેમાનથીય વિશેષ સ્થાન હતું !

સ્નેહી બહેનો,

નીનાબહેન અને દેવિકાબહેને ‘આથમણી કોરનો ઉજાસ’ પ્રગટાવીને પુસ્તકરૂપે ફેલાવ્યો ત્યારે જ મારા ધ્યાનમાં આવેલું કે આ બે બહેનપણીઓ વચ્ચે જ પત્રવ્યવહાર થયાં કરે તે જ રીતે થોડા વધુ જણાં એમાં ભેળાં થાય તો આ સાહિત્યસ્વરૂપ – પત્રવૃક્ષ –ને વધુ પત્રો કહેતાં પાંદડાં ફૂટે !! એટલે મેં તો મારા સ્વભાવ મુજબ સૂચન કરીને મૂકી દીધું કે તમે સૌ મળીને આનો ફેલાવો કરો.

પાંદડાંને પવન મળે તો જે ધ્વનિવૈવિધ્ય પ્રગટે છે તે માણ્યું છે કદી ? ઉનાળાની મોડી રાતે લીમડો એનો રેશમિયો ધ્વનિ ફેલાવતો હોય ત્યારે આસપાસમાં સૂવાનો મજો પડી જાય છે. એવી જ રીતે ખખડધજ પીપળો રાતે પવનમાં પાંદડાંને મુખરિત કરે છે ત્યારે કોઈ બાળક ખડખડ હસતું હોય તેવું સંભળાય છે ! ને દિવસે તો એની લાં….બી ડાંડલીથી જોડાઈને લટકતાં પાંદડાં એકબીજાં સાથે અથડાતાં અથડાતાં એક ચિત્ર ઊભું કરે છે જેમાં મારા જેવાને તો ગીતાના ગાયકે પ્રશંસેલો એ વૃક્ષરાજ હાથતાળી આપતો દીસે !!

પતરાળી નામથી ઓળખાતી આપણી દેશી થાળીમાં જમવાનું પણ માહાત્મ્ય છે. દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં આજે પણ પાંદડાંની થાળીને બહુ મહત્ત્વ મળેલું છે. કેળનાં લાંબાં, લીલાંછમ્મ ને આંખને શાતા આપનારા રંગનાં પાનમાં જમ્યાનો આનંદ માણવા રેખો છે. પણ પતરાળી તરીકે ઓળખાતી આપણી થાળી એટલે કેસૂડા/ખાખરાના ઝાડનાં ગોળાકાર પાંદડાંની સળીઓથી ગુંથાયેલી થાળી ! પત્ર+આવળી. આવળી એટલે હાર, પંક્તિ, પરંપરા. એટલે કે, પાંદડાંને એક પરંપરિત રૂપ આપીને યોજાયેલી આકૃતિ.

હવે, તમારા આ પત્રોને મેં આપેલા નામ બાબત કહું તો ‘પતરાળી’માં જેમ ઘણાં પાન ગોઠવાયાં–ગૂંથાયાં હોય છે તેમ આ નવી પત્રશ્રેણીમાં પણ એકથી વધુ લેખકો અને એકથી વધુ, અનેક વિષયોનો સમાવેશ થવાનો છે…..ને વળી થાળીમાં પીરસાતાં ભોજન–વ્યંજનોનું રસરૂપ–વૈવિધ્ય પણ સૌનું ધ્યાન ખેંચવાનું છે તે મજાની બાબત બની રહેશે જોજો !     

પત્ર એટલે જેમ પાંદડું તેમ જ તમે લોકોએ કહ્યું તેમ, લખાનારો ને ગંતવ્યે વંચાનારો પત્ર પણ. પત્રને આમ તો બે સ્થાનો હોય છે. એક તેના લખનારવાળું ને બીજું એના વાંચનારવાળું. જોકે આ તો કોઈ પણ કલાને લાગુ પડે છે. સર્જક અને ભાવક આ બન્ને પાસાં કલાને માટે અનિવાર્ય છે પણ પત્રમાં ટપાલી એ પણ એક જરૂરી પરિમાણ હોય છે ! ટપાલીનું એક જમાનામાં જે સ્થાન હતું તે તો સ્વજન જેવું હતું ! ટપાલી સૌનો વહાલો હતો.

પત્ર એક એવો અરીસો છે જેમાં વાંચનારને લખનારનો ચહેરો દેખાય છે….કહું કે, વંચાય છે !!

આજના જમાનામાં તો હવે આ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ માધ્યમોએ અનેક સ્વજનોને ઘેર બેસાડી દીધાં છે ત્યારે ટપાલીની ગેરહાજરીમાં પણ તમે બહેનોએ આ પત્રશ્રેણીને મહત્ત્વ આપીને એને સૌની વચ્ચે છુટ્ટી મૂકી દેવાનું ધાર્યું છે ત્યારે તમને સૌને અભિનંદનો આપવાં જ રહ્યાં.

આજે તો આટલું જ. 

લિ. જુભાઈ.


Email: jjugalkishor@gmail.com

MATRUBHASHA : http://jjugalkishor.in