“શશિ જતાં પ્રિય રમ્ય વિભાવરી…..”

શશિ જતાં પ્રિય રમ્ય વિભાવરી,

થઈ જતી રખે અંધ વિયોગથી;

દિનરૂપે સુભગા બની રહે, ગ્રહી

કર,  પ્રભાકરના  મનમાનીતા.

‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથામાંનો દ્રુત વીલંબીત છંદમાં રચાયેલો આ શ્લોક બહુ જાણીતો છે. કોઈ ‘એક વીશેષ’ના વીયોગથી વ્યથીત થઈ જવું માનવી માટે સહજ છે. અને એમાંય તે, તે વીશેષની જગ્યાએ અન્યને બેસાડવાનું તો એથીય અધીક અકારું હોય છે. સરસ્વતીચંદ્રની અવેજીમાં નવીનચંદ્રને સ્વીકારી લેવાની વાત ગોવર્ધનરામ ઉપરોક્ત શ્લોક દ્વારા મુકે છે.

રાત્રીના સ્વામી ચંદ્રની ગેરહાજરી કે વીદાયથી રજની (વીભાવરી)ને થનારા શોક માટે કહે છે કે, વીયોગથી તું અંધ ન બની જઈશ. જુઓ, અહીં શોક ન કરવાનું નથી કહ્યું પણ શોકમાં અંધ ન થઈ જવાનું કહેવાયું છે. કોઈની પણ વીદાય એ જીવનનો સ્વાભાવીક ક્રમ છે. બધું આપણા હાથની વાત નથી હોતું. ન ધારેલું– ન ઈચ્છેલું બને ત્યારે કદાચ વીહ્વળ થઈ જવાય; ક્યારેક માર્ગ ન સુઝે ને નીરાશા, નીર્વેદ વ્યાપી જાય તેમ પણ બને પરંતુ તેથી આગળ બાકી રહેલા જીવનમાર્ગને જોવા માટે જ આપેલાં ચક્ષુઓને બંધ કરી દેવાનો તો કોઈ જ અર્થ નથી ને ? સર્જકે મુકેલી કર્ણપ્રીય શબ્દાવલી માણો – ‘પ્રીય, રમ્ય વીભાવરી’ !!

છંદયોજના પણ કેવી મજાની છે ! આરંભના છ અક્ષરોમાં પાંચ લઘુ પછી એક જ ગુરુ અક્ષરથી એક વાતને – જરા અટકીને – ઝડપથી પસાર કરી દેવાય છે ને પછીના છ અક્ષરોમાં ત્રણ ગુરુ મુકીને શીખામણરુપે આવનારી વાતને વજન જાણે કે અપાયું છે !! દરેક પંક્તીમાં આ ક્રમ જોવા મળશે. પ્રથમ છ અક્ષરોમાં જે હકીકત બની કે બની રહી છે તેને ઝડપથી પસાર કરી દઈને હવે હાથ પર લેવાની વાતને ત્રણ ગુરુઓ દ્વારા ધીરેથી, ધ્યાન આપવા માટે જ જાણે કે રજુ કરાઈ છે !!

રાત્રીને કહેવાયું છે કે ચંદ્ર ગયો, તો તું ખુદ દીવસરુપ બની જા ! રાત્રી એ સ્વપ્નભુમી છે. સ્વપ્ન ખોટાં પડે; ધારેલું, સેવેલું, ઈચ્છેલું ચંદ્રરુપી ભાગ્યદાતાની ગેરહાજરીને કારણે હાથ ન લાગે, હાથમાં ન આવે, ઈચ્છા પાર ન પડે ત્યારે જે કાંઈ આવી મળે તેને જ, આવનારા સમય માટેના આશીર્વાદ ગણી લઈને સ્વીકારી લેવું તે – ખાસ કરીને મહત્ત્વની સામાજીક વ્યક્તી માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

રાત્રી દરમીયાન આપણને મળેલો સમય – ચંદ્ર હોય કે ન હોય – પુરો કરવાનો હોય છે. કારણ કે પછી તો દીવસ આવવાનો થશે. જાણેઅજાણે અહીં રાત અને દીવસને એકબીજાને અનુકુળ–અનુરુપ થઈને રહેવાની વાત સુચવાય છે.

ચંદ્રની જગ્યાએ સુર્ય, પ્રભાકરને મનમાનીતો બનાવવાનું આ સુચન વીધવાવીવાહને પણ સમજાવનારું બની રહે છે ! અહીં સુર્યને ‘પ્રભા–કર’ કહીને કેવું સરસ કામ લીધું છે ! કર ગ્રહીને એટલે કે કરગ્રહણ–લગ્ન કરીને, આ નવ અવતાર જાણે કે ધારણ કરવાની ક્રાંતીકર વાત સરસ રીતે મુકાઈ છે.

એવો જ એક બીજો શબ્દ ‘સુભગા’ જુઓ ! સુભગા એટલે સુંદર ઉપરાંત સૌભાગ્યવતી ! કુદરતે આંચકી લીધેલા રાત્રીના ભાગ્યને, રાત્રી તું ખુદ દીવસનું રુપ ધારણ કરીને સૌભાગ્ય મેળવી લે એ વાત ઉપમા–રુપકો દ્વારા કાવ્યમય બાનીમાં રજુ થઈ છે ! કારણ કે સૌ જાણીએ છીએ કે સુર્યના આવતાં તો રાત્રીનું અસ્તીત્વ જ રહેતું નથી ! સરસ્વતીચંદ્રના જવાથી કુમુદનો એક અવતાર જાણે કે પુરો થાય છે તો શું તેણે જીવ આપી દેવો ?

ના. જે લોકો કોઈ મોટું કાર્ય હાથ પર લેવા માગતા હોય તેણે પ્રતીકુળતામાં જીવનનું બલીદાન આપી દેવાનું હોય નહીં. એણે જુદા જ સ્વરુપે, જુદા જ સંજોગોમાં, જુદાં ને નવાં જ સાધનો દ્વારા પોતાના લક્ષ ભણી આગેકુચ કરવી જ રહી !! ચંદ્ર હોય કે પ્રભાકર હોય – એ બન્ને તો સમગ્ર બ્રહ્માંડનાં રમકડાં જ છે. બીજી રીતે કહીએ તો તેઓ જીવનપોષણ માટેનાં સંસાધનો માત્ર છે. એનો ઉપયોગ જીવનકાર્યો માટે, ભલે ને એકની અવેજીમાં બીજા દ્વારા, પણ કરવો પડે તો તેમ કરવાનું સાવ સહજ ગણી લેવું રહે. એને મનમાનીતું સાધન બનાવીને જ આગળ વધવાનું હોય – અટકી પડવાનું કે વીલીન થઈ જવાનુ આવા ખમતીધરોને ન જ પોસાય !

– જુગલકીશોર.

એક પત્ની–પ્રેમ–પંક્તીનો આ સ્વાદ !

“કરીએ છ પ્રેમ કેટલો તમને, ખબર નથી;

જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !” 

– અજ્ઞાત

 

સામાન્ય રીતે કાવ્યસર્જકો તો પોતાને મન–મગજમાં જે આવ્યું તે કાગળ પર ઉતારી મુકતા હોય છે. એમનું કામ સર્જવાનું. (કેટલાકો એમાં મઠારકામ કરીને મુકતા હોય છે તો કેટલાકો તે કામને જરુરી ન ગણીને જેમનું તેમ મુકી દે છે….)

કાવ્ય વાચક સમક્ષ આવે, ખાસ કરીને વીવેચક પાસે આવે પછી એનું અર્થાનર્થ ઘટન (એટલે કે અર્થ–અનર્થઘટન) થતું હોય છે. સામાન્ય રીતે કાવ્યના શબ્દોની ત્રણ શક્તીઓ કહી છે. અભીધા, લક્ષણા અને વ્યંજના. અભીધા એટલે શબ્દપંક્તીનો પહેલો, સહેલો ને સામે જ દેખાતો અર્થ; લક્ષણા એટલે પંક્તીના શબ્દો ચીલાચાલુ અર્થ ન આપે પણ આપણે સમજી લેવાનો તે અને વ્યંજના એટલે પંક્તીશબ્દોમાંથી વાચકની તાકાત (!) પ્રમાણે નીકળતા પણ તર્કબદ્ધ હોવાની શરતે મળતા અનેક અર્થો !

ઉપરોક્ત પંક્તીઓમાં સાધારણતયા હોય છે તેવો પત્નીપ્રેમના અતીરેકનો ભાવ પ્રગટ થયો છે. “તમારા વન્યા હું નૈં રહી શકું !” આટલામાં પતાવી દીધું હોત તો ચાલેત પણ સર્જક થોડું છાશમાં પાણી રેડીને ચોખવટ કરે છે કે, તમારા માટેનો અમારો પ્રેમ (આવા પ્રસંગે બન્નેઉ માટે માનાર્થે આપણે બહુવચન વાપરવાનાં હોય તે વાચકની જાણ સારુ…) કેટલો છે તે અમે – એટલે કે હું જાણતા નથી….કેટલો એ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ થતો નથી. કેટલો તે વજનમાં માપવાનો છે કે અન્યથા તે સર્જક  જાણે પણ એ ભાઈને પોતાના પત્નીપ્રેમના પ્રમાણની ખબર નથી એ નક્કી.

આપણે એટલે કે વાચકોએ શું સમજવાનું ?

અને જેને સંબોધીને આ લીટી લંબાઈ છે તે “સામેવાળાં”એ (શ્રીમતીજીએ) શું સમજવાનું ?

બીજા સવાલની માથાકુટ કાવ્યભાવન કરનાર એટલે કે ભાવકે, એટલે કે વાચકે કરવાની રહેતી નથી. એના એટલે કે પેલા “આ તરફવાળા” ભાઈના પ્રેમના માપની ચીંતા સામાવાળા કરશે. 

હવે આપણે, એટલે કે આ લખનારે અને તમ વાંચનારે, આ બે ભાગમાં વેંચાયેલી એક લીટીનો વીચાર કાવ્યના આ(વા)સ્વાદ માટે કરવાનો રહે છે. તો –

કાવ્યપંક્તીનો પહેલો અર્થ તો આપણે જોઈ ગયા. હવે અમને એટલે કે આ લખનારને જે અર્થ સમજાણો તેની વાત કરતાં સુજે છે કે આ લીટીનો કોઈ ગુઢાર્થ છે એ નક્કી.

આ પંક્તીના સર્જનાર કહે છે કે તમારા તરફનો અમારો પ્રેમ – વજનમાં, લંબાઈમાં કે જથ્થામાં કેટલો છે તેની ખબર નથી તે સાચું પણ તેની જરુર પણ શી છે ?! જગતના કોઈ પ્રેમીએ કદી એને માપવાનો પ્રયત્ન સુધ્ધાં કર્યો જાણ્યો છે ખરો ? (ગુજરાતીઓનો જાણીતો શબ્દપ્રયોગ “અમારે કેટલા ટકા ?” તે અહીં ઉપયોગી થાય તેમ નથી !) પરંતુ પ્રેમીનો જે અગાધ અથવા અમાપ પ્રેમ છે જ તેની ખાત્રી તો પંક્તીના બીજા ભાગનું વીચારજગત પામીએ તો જ ખબર પડે તેવું છે ! ભલે ને પ્રેમના માપની ખબર ન હોય, પણ તમારા વગર અમે જીવી જ ન શકીએ એ વાત જ અમારા અમર પ્રેમની સાબીતી આપે છે ! 

હવે રહી વાત આ ન જીવી શકવા બાબતની. આ અમર પ્રેમપંક્તીના અનેક અર્થો થઈ શકે છે. 

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા વિના કદી !”

આ કાવ્યની ઉત્તમતાની તો ખબર નથી પણ પ્રેમની ઉત્તમતા જાણવા માટે તો એની પાછળ રહેલા ગુઢાર્થને સમજવા મથવું જોઈએ ને ? બહુ ઉંડો વીચાર કર્યા પછી અમે જે અર્થ, કહું કે ગુઢાર્થ પામી શક્યા છીએ તે આટલો :

“ફેમીલી ડૉક્ટરે કાવ્યનાયકને બહારનું ખાવાની મનાઈ કરી હોઈ એના જીવવાનો બધો જ આધાર શ્રીમતીના હાથની રસોઈ પર જ અટકેલો છે. પરીણામે આ પંક્તીનો અન્વય કરીને લખીશું તો સ્પષ્ટ થશે કે

“જાણું, ન જીવી શકતો તમારા (રાંધેલા ભોજન) વીના કદી !”

મને લાગે છે કે સમગ્ર પંક્તીનો અર્થ, અનર્થ, ગુઢાર્થ, વ્યંગ્યાર્થ જે ગણો તે બધો ‘હવે’ સમજાઈ જવો જોઈએ.

અસ્તુ.

– જુગલકીશોર.

“વેળાના વાયરા”નો રસાસ્વાદ

 મૂળ રે વછોયાં અમે ઝાડવાં,
ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન;
વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી,
કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન;
વેળાના વાયા રે વેરી વાયરા.....
              અરવિંદ બારોટ.

– જુગલકીશોર

અરવિંદભાઈની રચનાઓમાં એમનો ભજનો સાથેનો લાંબો અનુભવ પ્રગટતો દેખાય છે. એમની રચનાઓમાં ઉડીને આંખે વળગતી બાબતોમાં –

૧) સાદા પણ તળપદા (અને એટલે જ કદાચ) બળુકા શબ્દો (વછોયાં, વિહોણાં, રૂંધાણાં, વેળા…),

૨) વાચકને ગાવા પ્રેરે તેવો લય,

૩) ભાવને પ્રગટ કરવા પ્રયોજાયેલા શબ્દોની સાર્થકતા અને મને સૌથી વધુ ગમતી વાત તે –

૪) રચનામાંના ભાવને વ્યક્ત કરવા માટેની સહજ ગોઠવણી ! એમની રચનાઓમાં ભાવપ્રાગટ્ય ચોક્કસ ક્રમે થાય છે જે રચનાને શીથીલ થવા દેતું નથી. (સામાન્ય શીખાઉ એટલે કે રચનાના સ્વરુપ પ્રત્યે અજાણ રહીને લખાણને પ્રગટ કરી દેતા રચનાકારોમાં કેટલીક સ્વરુપગત શીથીલતા જોવા મળતી હોય છે.)  

ઉપરોક્ત રચના એક મુક્તક છે. એનો ઢાળ ભજનનો છે. એનો ભાવ નિરાશાનો છે; (છતાં કોઈ ફરીયાદ આ પંક્તીઓમાં નથી.)

આ કાવ્યની રજુઆત કરનાર કોઈ એક વ્યક્તી નથી; ‘અમે’ એ આખી રચનાનામાંના કર્તાઓ છે, કહો કે આ એક સમુહગાન છે, નીરાશાનું, વીષાદનું.

મુળથી છુટાં પડી ગયેલાં ઝાડ, ડાળ વીનાનાં થઈ ગયેલાં પાન જેવી સ્થીતીમાં આવી પડેલાંઓની આ વાત છે. આ કોઈ દલીતોની એકલાની વાત નથી. સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરાના દાઝેલાંઓની એકલાની આ વાત નથી.

વેળાના, સમયના ઝંઝાવાતમાં સપડાઈને, વખતના ને વખાના માર્યાં જુદા પડી ગયેલાં, વીખુટાઈ ગયેલાં (ને છોડી દેવાયેલાં પણ ખરાં જ) એવાં તત્ત્વોની આ વાત છે. સર્જકે આ મુક્તકના નાનકડા કદમાં પણ ભાવને એવો ઘુંટ્યો છે કે એમાં રહેલો વીચાર મુખરીત થતો નથી ને તોય ભાવકને વીચારતો કરી મુકવા પ્રેરે છે.

પ્રથમ બે પંક્તીઓમાં વૃક્ષના પ્રતીકને આગળ કર્યું છે. નીરાશા–વીષાદના કારણરુપ “વેળાના વેરી વાયરા”ને છેલ્લે મુકીને સર્જકે કોઈના ઉપર જાણે કે દોષારોપણ કરવાનું ટાળ્યું છે ! ઝાડને મુળથી વછોયું કહ્યું અને પાનને પીળું કહીને “ડાળ વીનાનાં” છતાં વખતનાં માર્યાં કહીને પ્રથમમાં સમયના ઝંઝાવાતને અને બીજામાં સમયના વહેણને કારણરુપ ગણ્યું છે !

પછીની પંક્તીઓમાં સુર બદલાયો છે. 

“વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી” અને “કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન” – આ પંક્તીઓ દ્વારા જીભ અને ગાનને આગળ કરીને વ્યક્તીના શરીરરુપી સામાજીક અંગનાં બે ઉપકરણોની અસહાયતા વર્ણવી છે ! સમાજનું એક અંગ એવી કોઈ પણ વ્યક્તી પોતાનું અસ્તીત્વ જીભ અને કંઠ દ્વારા પ્રગટ કરે છે. સમાજને પોતાની કોઈ ફરીયાદ કે પોતાનો કોઈ જીવનઆનંદ વ્યક્ત કરવા માટે જીભ અને કંઠનો સહારો હોય છે. અહીં જીભને વેણ એટલે કે બોલ વગરની બતાવીને ફરીયાદ પણ ન કરી શકવાની મજબુરી બતાવી છે તો પોતાના જીવનમાં હોવો જોઈતો આનંદ વ્યક્ત કરવા માટેનાં ગાણાંને કંઠમાં જ અટકી ગયાની વાત કહીને જીવનના અલભ્ય લાભરુપ ગાનને કંઠ સુધી આવીને – મન મારીને અટકી પડેલું દર્શાવ્યું છે !!

અહીં સહેજે જ વાચકને આપણી સામાજીક (અ)વ્યવસ્થા કે રાજકીય અન્યાયનો અણસાર આવે આવે ત્યાં જ સર્જકે અંતીમ પંક્તીમાં આ બધી વેદનાને ‘વેળાના વાયા એવા વેરી વાયરા’થી સર્જાએલી બતાવીને ‘વેળા’ અને એના વેરી ઝંઝાવાતને કારણભુત બનાવી દીધાં છે !

‘અમે’ શબ્દથી સમાજના વીષાદથી ઘેરાયેલા એવા એક વર્ગની વેદનાને વાચા આપતું આ મુક્તક કેટલું ભાવસભર છે ! ગણીગાંઠી પાંચ જ પંક્તીઓમાં સર્જકે જે પ્રગટ કર્યું છે તે મહાનીબંધમાં પણ ન સમાવી શકાય એવું છે. (કાવ્યપદારથ એ સાહીત્યનું કોઈ સાધારણ સ્વરુપ નથી તે વાત અહીં સીધી સમજાઈ જાય છે. ગમે તેવાં, વીચારનાં કે ભાવનાં ગતકડાં ગોઠવી દેવાથી આ પદારથ સીદ્ધ થતો નથી. કાવ્યનું સર્જન સાધના માગી લે છે. તે વાત આ નાનકડું મુક્તક આપણને સમજાવે છે.)

હવે જોઈએ કેટલીક બાહ્ય બાબતો.

સર્જકે આ કાવ્યમાં વ્યક્તીને સમાજથી કપાઈ ગયેલો બતાવવા માટે જે વીશેષણો વાપર્યાં છે તે જુઓ : ચાર પંક્તીમાં એકના એક વીશેષણને બદલે દરેક માટે અલગ અને બહુ ભારજલો શબ્દ પ્રયોજ્યો છે !

મુળથી ‘વિછોયાં’, ડાળ ‘વિનાનાં’, વેણ ‘વિહોણી’ અને કંઠમાં ‘રૂંધાણાં’–રૂંધાયેલાં…..(રૂંધાણા શબ્દ અહીં ક્રીયાપદ નથી.)  

પાંચ પંક્તીની આ રચનામાં, પાંચેયમાં, તેમણે વર્ણનાં આવર્તનો બતાવ્યાં છે.

 ‘ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન’માં ‘પ’; ‘વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી’માં વ અને જ–ઝ; ‘કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન’માં ગ તથા ‘વેળાના વાયા રે વેરી વાયરા…..’માં તો પંક્તીના બધા ચારેય શબ્દોમાં વનું જ વર્ચસ્વ !!

એક ઝીણી વીગત પણ નોંધવા રેખી છે !

સામાન્ય રીતે ગાનસ્વરુપ (ગીત)માં ત્રણ પંક્તીઓની એક કડી હોય છે. આમાંની પ્રથમ કડીને વચ્ચે વીરામ આપીને પંક્તીના બે ભાગ કરવામાં આવે છે. (છંદમાં એને યતિ કહે છે.) આ રીતે બે પંક્તીના વીરામને કારણે ચાર ભાગ પડી જાય છે.

જ્યારે ત્રીજી (હવે તેને પાંચમી પણ કહી શકાય) પંક્તીએ કડી પુરી થતી હોવાથી તેને ગીતના મુખડા (ધ્રુવપંક્તી)ના પ્રાસથી જોડીને મુળ વાત સાથે અનુસંધાન કરાય છે. (આ એક એવી વ્યવસ્થા છે જેને કારણે સર્જક મુળ ભાવ કે વીચારથી બહુ આઘોપાછો થઈ શકતો નથી !! ગીતમાં ભાવ કે વીચારની ગોઠવણી કે એનો પ્રાગટ્યક્રમ આ વ્યવસ્થાને કારણે જળવાઈ રહે છે. સર્જકની આ પણ એક કસોટી છે જેનો ઉકેલ આ ત્રીજી પંક્તીના ધ્રુવપંક્તી સાથેના પ્રાસ દ્વારા સર્જકને મળી રહે છે – જો દાનત હોય તો !!)

(કડીની પ્રથમ બે પંક્તીના ચાર ભાગ બતાવાયા છતાં તે બન્ને ભાગ એક જ છે તેનું ધ્યાન રહે તે માટે પંક્તીનો પુર્વાર્ધ અલ્પવીરામ વડે અને ઉત્તરાર્ધને અર્ધવીરામ દ્વારા છુટો બતાવાય છે…જેનું ઉદાહરણ આ મુક્તક પુરું  પાડે છે. જુઓ, ‘મૂળ રે વછોયાં અમે ઝાડવાં’, અહીં અલ્પવીરામ છે અને ‘ડાળ રે વિનાનાં પીળાં પાન’ પછી અર્ધવીરામ છે. એ જ રીતે “વેણ રે વિહોણી ઝીણી જીભડી, કંઠમાં રૂંધાણાં ગરવાં ગાન”માં  પણ એ જ યોજના થઈ છે.

શ્રી અરવિંદભાઈનું આ મુક્તક મને પહેલાં તો એમના કોઈ ગીતની એક કડી હશે તેમ લાગેલું. પરંતુ સ્વતંત્ર મુક્તકરુપેય તે કેટલું સઘન (ઇન્ટેક્ટ) છે ! આટલી ઓછી પંક્તીઓમાં ભાવને એમણે કેવો ઘુંટ્યો છે !! મુક્તકની આ જ તો વીશેષતા છે. અને એટલે હવે વીચારીએ કે તો પછી હાઇકુ જેવા નાનકડા સ્વરુપનાં તો વખાણ કરીએ એટલાં ઓછાં જ ને ?!

લાઘવ એ બધાં જ કાવ્યસ્વરુપોનું અ–નીવાર્ય અંગ છે અને હાઇકુ, મુક્તક, ઉર્મીકાવ્ય વગેરેમાં તો એ ખાસમ્ ખાસ !!

અસ્તુ.

(તા. ૧૭, ૦૭, ૧૯.)

શ્રી રઈશ મનીઆરની એક ગઝલનો રસાસ્વાદ

‘જીવતું રાખે’ ગઝલનો રસાસ્વાદ :

– જુગલકીશોર

કિનારાઓ અલગ રહીને ઝરણને જીવતું રાખે;

અલગતા આપણી એમ જ સ્મરણને જીવતું રાખે

તળાવો મૃગજળોના જેમ રણને જીવતું રાખે,
બસ એમ જ સ્વપ્ન તારું એક જણને જીવતું રાખે.

સમયના સૂર્યનું ચાલે તો સળગાવી મૂકે સઘળું,
વ્યથાના વાદળો વાતાવરણને જીવતું રાખે.

કહો, એવી હયાતીને કોઈ તકલીફ શું આપે?
જે અંદરથી મરી જઈ આવરણ ને જીવતું રાખે.

અનાયાસે તો જીવનમાં બધું ભૂલી જ જઈએ, પણ –
પ્રયાસો વિસ્મરણના ખુદ સ્મરણ ને જીવતું રાખે.

‘રઈશ’ આ દોસ્તો તારા અધૂરા છે શિકારીઓ,
ખૂંપાવી તીર જે અડધું, હરણ ને જીવતું રાખે.

– રઈશ મનીઆર (Fb તા. ૫/૧૧/૧૮)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

આજે ફેસબુક પર ભાઈ અનિલ ચાવડાના પાના ઉપર રઈશભાઈની આ રચના વાંચી. છેલ્લે તો સર્જકના જ અવાજમાં એને સાંભળવાની પણ સગવડ એમણે કરેલી છે છતાં શ્રી ઉ.જો. કહે છે તેમ કવિતા કાનની કળા હોવા છતાં મેં તો રાબેતા મુજબ ચાક્ષુષ જ રાખીને મારાં પાનાં ઉપર એ રચનાને સમજવાનો ઉપક્રમ રાખ્યો.

આ આખી રચના જીવનની કેટલીક વિશેષ સજીવતાને સમજાવે છે.

જીવ પછી તે માનવીમાં હોય કે જંતુમાં પણ એનું અસ્તીત્વ કે એનો ધબકાર જ માત્ર જીવંતપણાની સાહેદી પૂરતાં નથી. જીવંતપણું તો નિર્જીવ કહેવાતાં સ્થાનોમાં ને અતિ સૂક્ષ્મ ગણાતી બાબતોમાંય અનુભવી શકાય છે !

કાંડાની નસ તપાસીને કોઈ દાક્તર માણસને મૃત જાહેર કરી દે તે એના ક્ષેત્રની મર્યાદામાં સમાઈને રહી જતી બાબત છે પરંતુ અંદરથી ખલ્લાસ થઈ જઈનેય ઉપરનું પડ સાચવી રાખનારી હયાતિને શું કહીશું ? આ કેવળ વ્યક્તિગત જીવની વાત રહી નથી. સમાજના આખા ને આખા વર્ગો અંદરથી મુરઝાઈ જઈનેય સદીઓ સુધી સૌને સાચવી લેનારા આવરણને બચાવી લેતા હોય છે. કોઈ રાજકારણ, કોઈ (અ)ધર્મકારણ કે કોઈ અર્થકારણ પણ આ આવરણોને મારી શકતાં નથી !

અંદરથી ખાલી થઈ જવાથી એક ચીસ પણ પ્રગટતી જ રહેતી હોવી જોઈએ. એ ચીસ, એ વ્યથા પોતાની જ ઉષ્ણતાથી – દરિયાનાં પાણી જેમ વાદળરૂપ ધારણ કરી લે છે તેમ – એ બધી વિટંબણાઓ સમયની તાકાતોનેય રોકી દેનાર વાદળાં બનીને, આડશ બનીને ઊભી રહી જાય છે ! બાકી સમયનો સૂર્ય તો બધું જ ભસ્મ કરી દેવાની તાકાત ક્યાં નથી રાખતો !

વેદનામાં એકતા ઊભી કરવાની સહજ ક્ષમતા હોય છે. નબળો વર્ગ સબળાઓ કરતાં સહેલાઈથી એકતા ઊભી કરી લે છે. સમદુખિયાપણું ભાઈચારાને પ્રેરે છે, પોષે છે…..

આ પછી સર્જક કેટલીક વ્યક્તિગત વાતો મૂકે છે. એ વાતોમાં ગઝલની સહજ શબ્દશક્તિથી એમણે સૂક્ષ્મ ભાવોને પ્રગટ કર્યા છે.

બે કિનારાઓનું અલગ હોવું તે સહજ જ નહીં, અનિવાર્ય પણ હોય છે. રેલવેના બે પાટા અને નદીના બે કિનારાનું ભાગ્ય સમાંતર અંતરે રહીનેય જુદા રહેવા નિર્માયું હોય છે. મજાની વાત જ તો એ છે કે એમની જુદાઈમાં જ કશુંક જીવંત રહી શકે છે, કારણ કે  નદી સુકાય છે ત્યારે કાંઠાનું અસ્તીત્વ હોતું નથી.

અહીં મારી વાત અવળો કાન પકડીને કહેવા માગતી જણાશે. નદી કાંઠાને જીવતી રાખે છે કે કાંઠાની અલગતા નદીને જીવાડે છે ?

અહીં સર્જકની વાતમાં ઝરણ અને સ્મરણને બન્નેને સાચવ્યાં હોઈ ઝરણને આગળ કરીને કાંઠાની જુદાઈ બતાવાઈ છે ને એ જ રીતે સ્મરણોને બે વ્યક્તિઓની જુદાઈમાં જીવંત રહેતાં સૂચવાયાં છે.

બે વ્યક્તિઓ સાથે રહીનેય સમરણો વાગોળી શકે છે પણ એવે સમયે બન્નેની ‘હાજરી’ કોઈ ને કોઈ સમાધાનનું ફળ વહેંચે છે. “તને સાંભરે રે ? મને કેમ વીસરે રે ?”માં કરુણ સ્મૃતિઓને પણ એક સુખદ સમાધાન મળે છે. જ્યારે સ્મરણોને વાગોળતાં બે પાત્રો અલગ હોય છે ત્યારે સ્મરણોમાં વેદના જ ભમરાતી–ઘુમરાતી રહે છે ! બે કાંઠાઓ વચ્ચે વહેતી નદી દ્વારા કાંઠા જુદા દેખાઈ આવે છે પણ નદીની ગેરહાજરી કાંઠાનું અસ્તીત્વ જ રહેવા દેશે નહીં જ્યારે પાત્રોની જુદાઈ સ્મરણોને નવું પરિમાણ આપી બેસે છે.

આ જ વાતની સાવ અડોઅડ રહીને એક બીજી એવી જ મજાની વાત કવિ બાજુના શેરમાં બખુબી મૂકી આપે છે :

તળાવો મૃગજળોનાં જેમ રણને જીવતું રાખે,

બસ એમ જ સ્વપ્ન તારું એક જણને જીવતું રાખે.

પહેલી નજરે તો લાગે કે રણ મૃગજળોને જીવાડે કે મૃગજળોથી રણ જીવે ? પરંતુ દૂરથી દેખાતાં મૃગજળ સ્થિર નથી જણાતાં. એ જળ સજીવ જણાય છે એની દેખાતી પ્રવાહિતાથી. મૃગજળ સાવ શાંત નથી હોતાં. એની સતત થતી રહેતી લાગતી હલચલને કારણે રણને પણ એક અગતિક ગતિ મળે છે ! ને સર્જકને અહીં જે અભિપ્રેત છે તે સ્વપ્નોમાં જ જીવતું રહેતું કોઈ ‘પાત્ર’ રણની વાતને બહાને આપણી સમક્ષ થઈ જાય છે !

આ બે પંક્તિઓમાં બહુ ગમતી વાત છે તે મૃગજળો અને સ્વપ્નોની અનિશ્ચિતતાની ! મૃગજળ કાયમી નથી તો સ્વપ્ન પણ કેટલાં ક્ષણિક હોય છે ! જોકે મૃગજળ અને સ્વપ્ન બન્નેનાં ઉપાદાનો એવાં અનુક્રમે રણ અને પાત્ર (એક જણ) વચ્ચે ખાસ્સો ભેદ છે. રણ નિર્જીવ તોય સ્થાયી છે, જ્યારે પાત્ર તો જીવંત છતાં કાયમી નથી. બીજી બાજુ, રણ સ્થાયી છતાં મૃગજળોનું હોવું બધી ઋતુમાં શક્ય નથી જ્યારે પાત્ર નાશવંત હોવા છતાં સ્વપ્નોને રોકી શકાતાં નથી !!

છેલ્લા બન્ને શેરને જોઈશું તો –

અનાયાસે તો જીવનમાં બધું ભૂલી જ જઈએ, પણ –

પ્રયાસો વિસ્મરણના ખુદ સ્મરણ ને જીવતું રાખે.

‘રઈશ’ આ દોસ્તો તારા અધૂરા છે શિકારીઓ,

ખૂંપાવી તીર જે અડધું, હરણ ને જીવતું રાખે.

દોસ્તી પણ એક અજીબ દાસ્તાં છે.

દોસ્તી વણસે છે ત્યારેય પૂરેપૂરી દુશ્મની બની શકતી નથી !! કેટલીક સાત્ત્વિકતા પોતે ધારે તોય સાવ બગડી કે ગબડી શકતી નથી ! ઘણાંને જૂઠ્ઠું બોલવાનુંય પૂરેપૂરું ફાવતું નથી, ને પકડાઈ જાય છે. એક વખતનો દોસ્ત દગો રમવા જાય છે તોય કોણ જાણે કયે કારણે, પણ દગો અધૂરો રમીને પકડાઈ જાય છે ! હરણને મારવાની પૂરી જીગર ચાલતી નથી ને તીર હળવેથી મરાઈ જાય છે !! મિત્રતા મરતી મરતીય જીવતી રહે છે !

પણ આ રચનાનો એક શેર મનમાં રમી ગયો તે સ્મરણ–વિસ્મરણ–સંબંધની વાતે ! પ્રારબ્ધ માટે કહેવાયું છે ને –

“અરે પ્રારબ્ધ તો એવું, રહે તે દૂર માગે તો;

ન માગે દોડતું આવે, ન વિશ્વાસે કદી રહેજે.”

એ જ વાત બહુ અસરકારક રીતે મૂકીને કવિએ અહીં સ્મરણોને, ગમતાં બાળકોની જેવાં ગણીને, માણ્યાં છે. બહુ ગમતું બાળક હડસેલવા છતાંય આવીઆવીને વળગી જાય તેમ સ્મરણોને ધક્કો મારીને દૂર કરવા–ભૂલી જવા મથવા છતાં તે એ જ કારણો (વિસ્મરણપ્રયાસ)સર વળગતાં રહે છે. અમસ્તુ તો ભૂલી જવાનું અન્ આયાસે બની રહેતું હોય છે; ભૂલી જવા માટે મહેનત ક્યાં કરવાની હોય છે ! પણ સ્મરણો જેનું નામ ! જેમ જેમ ધકેલતાં રહો, તેમ તેમ વળગતાં જ જાય !!

પ્રસ્તુત ગઝલ એક અનાયાસ સ્મરણે રહી જનારી રચના બની રહેશે એમાં શંકા નથી ! ફેસબુક પર એને મૂકીને રઈસભાઈને સાક્ષાત્ કરી આપવા બદલ અનિલભાઈનો આભાર માનીને સર્જકને સલામ કરું છું.

તા. ૫, ૧૧, ૧૮.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સૌજન્ય : સર્જકશ્રી રઈસભાઈ મનીઆર અને શ્રી અનિલ ચાવડા

વસંતને કહેજો કે એકલી ના ’વે !!

“વસંતને કહેજો કે –”નું રસદર્શન  

જુગલકીશોર.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

વસંતને કહેજો કે એકલી ના વે :

પલ્લવના પાલવમાં મઘમઘતી એકબે

મંજરીઓ લીમડાની લાવે

કે એકલા હૈયાને ઓછું ના આવે ?…વસંતને૦

ગુંબજ ગજાવતા ઘેરી ઘટાના

ટહૌકા બેએક લઈ આવે

કે કોઈના અજજડ અબોલા મુકાવે !વસંતને૦

બળતા પલાશના દાઝેલા અંગના

અંગારા એકબે લાવે

કે કોઈનું કજળેલું કાળજું ધખાવે !વસંતને૦

ચંદનના વગડેથી વરણાગી વાયુની

લહરી એકાદ લઈ આવે

કે સ્થિર કોઈ પાંપણનું પાન ફરકાવે !

જયંત પાઠક (‘બુદ્ધિ પ્રકાશમાર્ચ/૬૫માંથી)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

 

વસંત જેવી ઋતુ, અરે ઋતુઓનો રાજા જ કહો ને. એ જ્યારે વીલસવા તૈયાર હોય ત્યારે એને એકલું રહેવાનું ફાવે ભલા ?! કાવ્યસર્જકને આ વાતની ખબર છે જ. એટલે જ કદાચ સર્જક વસંતને સીધુ જ સંબોધીને કહેતા નથી ! એ તો પાછા કોઈ અન્ય દ્વારા કહેવડાવે છે કે, ‘વસંતને કહેજો કે….’

શા માટે વસંત એકલી ન આવે ? તેનાં કેટલાંક કારણો કવી આપણી સમક્ષ મુકે છે. એમણે જે જે વસ્તુને સાથે લાવવા કહ્યું છે તે બધી વસ્તુ તો તેઓ ન કહેવડાવે તો પણ વસંતની સાથે આવવાની હતી જ. કવીને જેમ તેની ખબર છે તેમ આપણને–ભાવકને પણ ખબર છે જ. ને છતાં સર્જક કહેવડાવે છે કે વસંતને કહેજો કે એકલી ના ’વે !

આ કાવ્યની જે મજા છે તે સાથે આવનારી ચીજો પાસે કવીએ રાખેલી અપેક્ષાઓ છે. દરેક ચીજ જે વસંતની સાથે લાવવાની છે તે ચીજમાં કોઈ ને કોઈ વિશેષતા જોવા મળે છે. ને એ વિશેષતાઓને દર્શાવવાનું જ જે પ્રયોજન તે આ કાવ્ય !!  

વળી વસંતની સાથે આવનારાં આ તત્ત્વો માનવીય નથી. એ બધાં પ્રકૃતિનાં તત્ત્વો છે. એની પાસે કંઈક ને કંઈક એવો જાદુ છે જે માનવીના મનનાં–જીવનનાં સુક્ષ્મ સંચલનોને તીવ્રતાથી અસર કરનારાં છે. કાવ્યમાં કવીએ આ તત્ત્વો પાસેથી કામ લેવામાં જબરી કરામત કરી છે. કુલ ચાર પરીસ્થીતીઓને બતાવી છે ને દરેક સ્થીતીની મુંઝવણને દુર કરવામાં આ તત્ત્વોનો સહારો માગ્યો છે. 

આખા કાવ્યમાં એકલતાની, વીરહની, સંબંધોમાં પડેલી કોઈ તીરાડની ને ગુમસુમ થઈ ગયેલી કોઈ યુવાનીની વેદનાઓને દર્શાવાઈ છે. આ વેદનાઓની તીવ્ર અનુભૂતિને સીધી રીતે ન મુકતાં કવી પહેલાં તો વસંતનાં સાથીદારોને આગળ કરે છે. એમને સંભારીને પછી પેલી મુંઝવણોને, વેદનાભરી સ્થીતીને દર્શાવવે છે ને પછી વેદનાનો અંત કલ્પે છે.

સૌ પ્રથમ એકલતા બતાવી છે. એકલતાની વેદનાને એમણે સાવ ગામઠી ભાષાના શબ્દપ્રયોગથી પ્રયોજી છે : ઓછું આવવું; લાગી આવવું; માઠું લાગવું વગેરે. વસંત જેવી ઋતુ બેસવાની હોય અને કોઈનું પ્રીય પાત્ર દુર હોય ત્યારે એકલા પડેલા પાત્રના હૈયાને ઓછું ન આવે ? અણોહરું ન લાગે ? આવે જ સમયે દુર જનારાનું માઠું ન લાગે ?

મનની આ અતી સુક્ષ્મ સંવેદના છે. વેદનાના તીવ્ર આઘાતો અહીં નથી. ને તેથી જ કવીએ આ સુક્ષ્મ વેદનાનો ઉપાય પણ બહુ જ કોમળ તત્ત્વ દ્વારા સુચવ્યો છે. દર્દ જો કોમળ છે તો ઉપચાર પણ કોમળ જ જોઈએ ! કહે છે –

“પલ્લવના પાલવમાં મઘમઘતી એકબે મંજરીઓ લીમડાની લાવે…”લીમડાનાં ફુલો કેટલાં નાજુક હોય છે ! એને મંજરી કહ્યાં છે. તે પણ જથ્થાબંધ માગ્યાં નથી…એકબે જ બસ છે, હૈયાને ઓછું ન લાગવા દેવા માટે ! ચામડીના રોગોમાં લીમડાનાં પાનની ડાળખીને શરીર પર ફેરવીને એ રીતે ખંજવાળને સંતોષવાનો રીવાજ છે. આળી થઈ ગયેલી ચામડી પર લીમડાની આ ‘તીરખી’નો સ્પર્શ જ ચાલે, વધુ જોર અહીં આપવાનું ન હોય ! (મુગલે આઝમનું પેલું દૃષ્ય યાદ આવે છે, જ્યારે સલીમ એની અનારકલીના મોં પર કોમળ પીંછું ફેરવે છે તે ?)

ને લીમડાની આ ડાળખીનું વર્ણન કેવા શબ્દોથી કર્યું છે !! પ, મ અને લ જેવા સાવ કોમળ ઉચ્ચારના અક્ષરોનું સાતત્ય કાનનેય કેવું ગમી જાય છે !! આ અલંકાર અહીં કેવો જામે છે !

બીજી વેદના છે, “કોઈના અજજડ અબોલા”ની ને એને મુકાવવાની ! અજ્જડ અબોલડાને તોડવા માટે તીવ્ર અને ગુંબજનેય ગજવી મુકે એવો જોરદાર અવાજ એક માત્ર અસરકારક ઉપચાર બની શકે…અને કોયલના ટહુકાથી વીશેષ બીજું શું હોઈ શકે આ સમયે ?! કવીએ કોયલનું નામ પણ લીધા વગર કોયલનો પરીચય કરાવ્યો છે !! ઘેરી ઘટાનો ટહુકો કહીને કોયલની હંમેશાંની સંતાતા રહેવાની શરમાળ પ્રકૃતીનોય ઉલ્લેખ અહીં થઈ જાય છે ! 

દર્દ જબરું છે, ને દવા પણ જોરદાર જ જોઈએ તેથી ગ, ઘ અને ટ જેવા અક્ષરોને બેવડાવીને પછી કવીએ ‘ટહૌકા’ શબ્દથી ઉપચારની અસરકારકતા બતાવી છે કે શું ?! “ગુંબજ ગજાવતા, ઘેરી ઘટાના ટહૌકા બેએક”વાળી પદાવલી સાંભળો તો ખ્યાલ આવશે કે કોમળ સ્વરો અને તીવ્ર સ્વરો એ કાંઈ ફક્ત સંગીતનો જ વિષય નથી ! કાવ્યના અર્થને પ્રગટાવવામાં આ ધ્વનીઓનો પણ લાભ લેતાં આવડવું જોઈએ.

ત્રીજું દરદ જરા આકરું છે…આ દરદ લગભગ ક્રોનીક જેવું, આયુર્વેદ જેને કષ્ટસાધ્ય કહે છે તેવું છે !! વીયોગના અતીરેકથી કોઈનું કાળજું ઠરી ગયું છે ! કાળજાની ઉષ્મા પર રાખ વળી ગઈ છે. સર્જકે અહીં પણ ગામઠી શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. દેવતા જ્યારે ઠરવા લાગે ત્યારે તેના પર રાખ વળવા લાગે છે. આ કજળી જવાની સ્થીતી સારી નથી તેમ સાવ આશા છોડી દેવા જેવી પણ નથી…કષ્ટસાધ્ય જોકે ખરી ! 

આ દર્દની દવા માટે કવીએ જે ઉપાય બતાવ્યો છે તે આ કાવ્યનું મજાનું પાસું છે. કેસુડાનાં ફુલો જેમણે જોયાં છે તેમને ખબર છે કે કેસુડાની ડાળી સાવ કાળા રંગની હોય છે ને એનાં પર તીવ્ર કેસરી રંગનાં ફુલો (જેના મુળમાં પણ કાળો જ રંગ હોય છે), તે બળી ગયેલી પૃષ્ઠભુમી પર ધગધગી રહેલા અંગાર જેવા શબ્દોથી ચીંધાયેલાં કેસુડાનાં ફુલો માટે કેવી સચોટ યોજના બતાવી આપે છે ! કોઈના કજળી ગયેલા કાળજાને ફરી ધગધગતું કરવા માટે લુહારની ધમણનો અગ્ની જોઈએ !! કવીએ પલાશપુષ્પોની રંગલીલાનો અહીં ભરપુર ઉપયોગ કર્યો છે. 

ને છેલ્લે કાવ્યમાંની નાયીકાના મનોભાવનું અત્યંત સુંદર નીરુપણ થયું છે. વીરહની અસરને તાદૃષ્ય કરીને સર્જકે અપલક પાંપણે પીયુની રાહ જોતી નાયીકાને લગભગ કોમામાં હોય તેવી સ્થીતીએ બતાવી છે ! પાંપણો સ્થીર થઈ જાય તે કઈ સ્થીતીએ નાયીકા પહોંચી ગઈ છે તે બતાવે છે. 

ને એ જ પાંપણને પાંદડાના રુપકથી રજુ કરીને કવીએ કલાની બીજી તરકીબો પણ પ્રગટ કરી છે…કાવ્ય જેવી અત્યંત નાજુક કલાને પ્રગટ કરવામાં કેટલી કાળજી સર્જક લઈ શકે તેનું માપ આ પંક્તીઓમાં નીકળે છે. પાંપણના પાનને ફરકાવવાની અત્યંત નાજુક કામગીરી કરવાની છે. સહેજ પણ ધક્કો વાગે તેવા ઉપચારો અહીં જોખમી પુરવાર થઈ શકે છે. દરદ નાજુક સ્થીતીએ છે, દવા પણ એવી જ હોવી જોઈએ. કયો ઉપચાર સુચવાયો છે અહીં ? જુઓ –

“ચંદનના વગડેથી વરણાગી વાયુની લહરી એકાદ લઈ આવે” બીજું કંઈ જ ન કહેતાં ફક્ત એક જ શબ્દ તરફ આંગળી ચીંધું છું…..“વરણાગી વાયુ”માંનું વિશેષણ જુઓ. વરણાગી શબ્દની પસંદગી આ રોગના ઉપાય તરીકે કેટલી અકસીર દવા બની જાય છે !! (વગડો શબ્દ મને થોડો ખુંચ્યો છે. વનરાઈ જેવો શબ્દ ત્યાં હોત તો સારું હતું.)

ભાવકો ! કાવ્યમાં સર્જક જે લીલાઓ કરે છે તેનો આ તો એક નમુનો છે. કાવ્ય એટલે શબ્દોને આડેધડ ગોઠવી દેવા એમ નહીં. કોઈ સારો વીચાર કે વીચારની ચમત્કૃતીને કાવ્યમાં ઠઠાડી દેવાથી કાવ્ય બનતું નથી…અરે કાવ્યને તો “બનતું” પણ ન કહેવાય. એ તો આપોઆપ સર્જાઈ જાય છે. શબ્દો, પદાવલીઓ, અલંકારો તો આપોઆપ સર્જકને વશ વર્તીને ચાલ્યા આવે છે.

(નેટગુર્જરી પર પ્રગટ એક જુનો લેખ)