‘તત્ત્વમસિ’માં સંસ્કૃતી અને ધર્મ – શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટ

સાભાર નોંધ : મારા પ્રીય લેખક શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટના પુસ્તક તત્ત્વમસિમાંથી મીતાબહેને તારવેલી કેટલીક નોંધો એમની મંજૂરીની આશા સાથે અહીં રીબ્લૉગ કરીને આભાર માનું છું. છેલ્લે તેમના લખાણની લીંક પણ મુકી છે. – જુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

સંસ્કૃતિ અને ધર્મ

– શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટ 

ગુપ્તાજીએ કહ્યું, ‘ઓ હમારે ધરમથી નહિ, અલગ ધરમથી કામ કરેગા.’ શાસ્ત્રીજી મોટેથી હસીને બોલ્યા, ‘ બિહારી, એ જે કરે તે ક,રવા દે કામ તો સમાજનું થાય છે ને? રહી ધર્મની વાત. એ એના ધર્મથી કરે કે તારા-મારા ધર્મથી. આપણે ક્યારેય ધર્મને ઝનૂનથી વળગ્યા છીએ?’

ગુપ્તાજીએ કહ્યું, અબ તું મન્ને સમજાવેગા ?

શાસ્ત્રીજીએ સામો જવાબ આપ્યો, ‘તારું મન જાણે જ છે, બિહારી પણ મગજ નથી માનતું. આ વાત જ વિચારવા જેવી છે. જેમણે આ દેશને, આ સંસ્કૃતિ ને જીવતા રાખ્યા છે તેમણે ધર્મને જીવનનો પાયો નથી ગણ્યો.’ હું કે તું માત્ર ઈશ્વરના ભક્તો છીએ, ધર્મના નહિ. આ આખો દેશ આ રીતે જીવે છે. ઋષિઓએ જો ધર્મને જ જીવનનો પાયો ગણ્યો હોત આપણે આપણા પોતાના જ ધર્મના આટલા સંપ્રદાયો ઊભા થવા દેત?’ 

ધર્મ તો બાંધે છે, આજ્ઞાઓ આપે છે. આમ કરો, આ ના કરો, આને માનો આને ના માનો તેનું જ્ઞાન આપે છે. બિહારી, તમે બધા તો મુક્તિના’ સંતાનો છો-પરમુક્તિનાં અને મુક્તિનાં સંતાનો. બંધનો અને આજ્ઞાઓને જીવનનું મૂળભૂત જ્ઞાન માનીને ચાલે તેવું મનાય શી રીતે? તું વિચાર, કઈ તાકાત પર આ પ્રજા તેત્રીસ કરોડ દેવતાને સાચવતી આવી હશે? બીજા અગણિત દેવી-દેવતા વધારાના.

જે સંસ્કૃતિ તમને આટલી સ્વતંત્રતા આપતી હોય તે ધર્મને જ જીવનનો પાયો માને તેવું કહેવાય કઈ રીતે?

બિહારી એક વાત સમજી લે; આપણા આ દેશના તમામનો સીધો સંબંધ બ્રહ્મ સાથે છે. મેં કહ્યું તેમ આપણે મુક્તિનાં સંતાનો છીએ. આ દેશ અધ્યાત્મ પર ટકે છે, ધર્મ પર નહી.’ તારા શ્રી હરિ પણ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે. ઈશ્વરને પણ અહીં જન્મ લેવો પડે છે. આપણી સાથે, આપણી જેમ આપણી વચ્ચે રહીને આપણાં સુખદુ:ખ અનુભવવાં પડે છે. માં પાસે હાલરડાં સાંભળીને ઈશ્વર અહીં મોટો થાય છે. જે દેશની માતાઓ બાળકનાં લોહીમાં પરબ્રહ્મનો સંદેશ સિંચતી હોય તે દેશને ધર્મો અને નિષેધોનો દેશ કેમ કરીને ગણવો? આ દેશના નાનામાં નાના માણસને ખબર છે કે પોતે સ્વયં બ્રહ્મનો જ હિસ્સો છે. નાનકડા બાળકથી માંડીને વૃદ્ધો સુધી દરેકે દરેકને જ્ઞાન છે કે આ જગત બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે અને ત્યાં જ લય પામે છે. આ જ્ઞાન આપણા લોહીમાં છે.

ગુપ્તાજીએ દલીલ કરી, મન્ને તો ધર્મકે નિયમ પાલના હે. ગણેશ તું બી તીન બાર નહાધોઈને પૂજા કરતા રહેતા હે !’

હવે શાસ્ત્રીજીનો સ્વર બદલાયો. તેમણે એકપછી એક સ્પષ્ટ શબ્દો ઉચ્ચારીને કહ્યું, ‘બિહારી નિયમો તો છે. મોટા ભાગના નિયમો સંસ્કૃતિક નિયમો છે. જીવનને સ્વસ્થ અને સારું બનાવવા એ ઘડાયા અને ધર્મમાં તેનો સમાવેશ કરાયો. મારું કહેવું એટલું જ છે કે તારું મન કહે તે કર; મગજ કહે તેમ ના કર. આપણે હજારો વર્ષથી આમ જીવ્યા છીએ એટલે જ આપણો ધર્મ પૂજા-પાઠ અને યમ-નિયમથી ક્યાંય ઉપરનો છે. મહાપંડિતો પણ એનો પાર પામી નથી શકતા. એટલે હું કે તું તો વધુ શું સમજી શકીએ? આ તો મને સમજાય છે તેવું તને કહ્યું.

બિહારી, ધર્મની નથી એટલી ચિંતા મને સંસ્કૃતિની છે, આપણી જીવનરીતિ અને પરંપરાઓની છે. આપણી શ્રદ્ધા, જીવન પ્રત્યે જોવાની આપણી લઢણની જેટલી ચિંતા મને છે તેટલી બીજી કોઈ વાતની નથી. આ દેશ અને આ પ્રજા વિદેશી શાસકોને જીરવી ગયા. પરધર્મોને પણ તેમને આવકાર્યા પણ હવે જે સાંભળું છું, જોઉં છું એનાથી ડર લાગે છે. હવે આપણી જીવનદૃષ્ટિ બદલવાના પ્રયત્નો થાય છે. આપણી પરંપરા, આપણી સંસ્કૃતિ. આ જશે તો આ દેશ નહી ટકે. મારી ખરી ચિતા એ છે, ધર્મ નથી.’ 

***********************************************************************

શાસ્ત્રીજીએ મને પૂછ્યું, ‘તું નિશાળ કરવાનો છે?’

મેં કહ્યું, ‘આમ તો હું આદિવાસી સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટે આવ્યો છું. એ માટે આદિવાસીઓને ભણાવવાં પડે તો તે હું કરીશ.’

‘કરજે જરૂર કરજે.’ ‘પણ પહેલાં બધું જો, બરાબર સમજ પછી તને સૂઝે એ કરજે.’
‘બરાબર જોઈ-સમજી શકાય એ માટે તો મેં ભણાવવાથી શરૂ કરવા ધાર્યું છે. એ ભણે તેમને થોડાં સુધારી પણ શકાશે.’

‘આદિવાસીઓને સુધારવાનો અધિકાર આપણને છે કે નહિ તે હું નથી જાણતો. હા, તું જો આદિવાસીના જીવન સુધારી શકે તો મને ખૂબ આનંદ થાય.’

‘એટલે ?’ અધિકારની વાતથી મને નવાઈ લાગી. મારી પાસે યુનિવર્સટીની પરવાનગી છે. બધા જ કાગળો, જરૂરી મંજૂરીની વિધિ – બધું કાર્ય પછી હું આવ્યો છું. અધિકાર વગ નહિ.’
‘હું તારા કાગળિયાની વાત નથી કરતો. તું અહીં રહે. બધું જો અને  સમજ. અત્યારે તો એટલું જ બસ છે. 

***********************************************************************

‘તમે ભાગવત સાંભળ્યું હશે.’

મેં જવાબ આપ્યો, ‘ખાસ નહી, ધર્મ-કર્મમાં કે ક્રિયાકાંડમાં મને શ્રદ્ધા નથી.’
‘કંઈ જરૂર નથી. ધર્મમાં શ્રદ્ધા હોવી જરૂરી નથી. પણ માણસને શ્રદ્ધા તો હોવી જોઈએ.’
હું શાળા ચલાવું તો પણ ત્યાં ધર્મની વાત આવવાની નથી કદાચ તેમની અંધશ્રદ્ધા અને વહેમો દૂર કરવા મારે એવું પણ કૈક કરવું પડે. જેથી તમારી ધાર્મિક લાગણી દુભાય.’

શાસ્ત્રીજી કંઈ જ ન બોલ્યા. તેમણે મને જવાબ આપવાનું કેમ માંડી વળ્યું તે મને ના સમજાયું.
હું વિચારમાં ડૂબી ગયો. તેઓ કહે છે તેમ આ સંસ્કૃતિ ધર્મથી અલગ કોઈ અવસ્થાને જીવનનો પાયો ગણીને રચાઈ હોય અને ધર્મ તથા પેલી અવસ્થા એકબીજાથી ભિન્ન છે તે જાણી-સ્વીકારીને ચાલતી હોય તો તે કઈ અવસ્થા છે તે શોધવાનું મારે જ છે.
હીન કક્ષાના શાસકો, પરદેશી હુમલાખોરો, કનિષ્ઠ મહાજનો અને યોગ્ય ધર્મગુરુઓ વચ્ચે પણ પોતાના અસ્તિત્વ અને અસ્મિતાને જેવા ને તેવા સ્વરૂપે ટકાવી રાખતી આ પ્રજા પાસે એવો તે કયો જાદુ છે જે કાલાંતરોથી આખાયે દેશને અખંડ, અતૂટ રાખે છે?
ધર્મથી વિમુખ નહિ છતાં ધર્મથી પર રહેવાનું આ સંસ્કૃતિ ક્યાંથી શીખી છે? કદાચ મારે પોતે જ આ પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવાના છે. કે, ક્યારેક કોઈક આપશે? ખબર નથી.
છૂટા પડતી વખતે શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું, તું પરદેશથી આવ્યો છે અને અહીં આદિવાસી વચ્ચે કામ કરવાનો છે તે જાણ્યા પછી તને મળવાની ઇચ્છા થયેલી, મળાયું તે સારું થયું. આ પ્રજાને બરાબર ઓળખ, તને ઘણું સમજાશે.

માર્ગમાં સુપ્રિયા સાથે બધી વાત થઈ તે શાંતિથી કહે, ‘આપણે શાસ્ત્રીકાકાની ચિંતાને સમજી શકીએ તેવા થઇ શકીએ તો-તો સારું. હું બીજું કંઈ તો ના સમજુ પણ મને એટલું તો લાગે જ છે કે એકાદ પ્રાણી કે પક્ષીની નસ્લનું અસ્તિત્વ જોખમમાં પડે તો આખી દુનિયા તેને બચાવી લેવા તૈયાર થઇ જાય છે કહેવાતા બુદ્ધિજીવીઓ હાંફળા-ફાંફળા બનીને બોલવા-લખવા બેસી જાય છે. પૈસા ખર્ચે અને વિરોધ પણ કરે. પણ માણસની આખી સંસ્કૃતિ, તેની પરમ્પરા, તેના જીવનની ધરોહર સમૂળગી નાશ પામે, આખેઆખી વ્યવસ્થા જ ભાંગી પડે તેને પરિવર્તન ગણીને વધાવે આ મને યોગ્ય નથી લાગતું. તમને લાગે છે?’
સુપ્રિયાની વાતનો જવાબ મારી પાસે નહોતો. ની:શબ્દ અરણ્યો પર ચળકતો સૂર્ય ઊંચે આવતો જતો હતો. અમે હરીખોહના માર્ગે આગળ ચાલ્યા.

‘કેટલા બધા રંગો છે, નહીં? મેં સુપ્રિયા એ તરફ જોતાં પૂછ્યું.

રંગ તો એક જ છે, ઝાંય જુદી છે. સુપ્રિયાએ સાવ સીધીસાદી રીતે કહ્યું; પણ તેના શબ્દોમાં મને કંઈક જુદી વાત સમજાતી લાગી. તેને આવું રહસ્યમય બોલતાં મેં પહેલી જ વાર સાંભળી. મેં ચમકીને તેના તરફ જોયું. પણ તે તો સ્વાભાવિક ઢંગથી ચાલી આવતી હતી .
મને ગણેશ શાસ્ત્રીની વાત ધીમેધીમે અહીં ઊઘડતી લાગી. આ દેશને, તેની વિચારસરણી સમજવાની જરૂર છે તેવું તે શા માટે કહેતા હતા તે થોડું સમજાય છે. એક સાદા નાના વાક્યમાં મોટામાં મોટી વાત સમાવવાની રીત આ પ્રજા ક્યાંથી શીખી હશે? તે વિચારું છું તે સાથે જ મને સ્પષ્ટ દેખાય છે કે સરળ પ્રકૃતિમય જીવન જ આનું રહસ્ય હોવું જોઈએ પ્રકૃતિ સમીપે રહેનાર, એને આત્મસાત કરનાર માનવી જયારે શબ્દ વહેતો કરે છે ત્યારે અજાણપણે જ કોઈ સંદેશો વહી નીકળે છે. આ રહસ્ય જ આ દેશને કબીર, ગંગાસતી, નરસિંહ, તુકારામ અને અનેક જાણ્યા-અજાણ્યા મહામાનવો ભેટ ધર્યા છે. સર્વશક્તિમાન પ્રકૃતિ સાવ સીધાસાદા માનવીના મુખે વહેતી કરવાની અદ્બુત શક્તિ ધરાવે છે. 

સૌજન્ય : મીતા ભોજક અને તેમનો બ્લૉગ : https://mbhojak.wordpress.com/

 

 

Advertisements

કુ. દેવિકાની સંસ્કૃત ગદ્યમાં એક વારતા

કદાચ પહેલી વાર જ મારા આ બ્લૉગે હું આજે એક પોસ્ટ બીજેથી સીધી ઉપાડીને પ્રગટ કરી રહ્યો છું ! એક અપવાદરુપ આ પોસ્ટ આપણા જાણીતાં બ્લૉગર દેવિકાબહેનની, તેઓની વીદ્યાર્થીની–અવસ્થા વખતની છે. એમનો એક નવતર પ્રયોગ સહુને વંચાવવા અહીં, એમની અનુમતીથી મુકું છું (જોડણી યથાવત રાખી છે)…– જુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

એક ખુબ જૂની,૪૬ વર્ષ જૂની, યાદની આ વાત...


૧૯૬૭-૬૮ના વર્ષ દરમ્યાન સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં મહાકવિ ભાસરચિત સ્વપ્નવાસવદત્તાનામના નાટક અંગે ફાધરગોમ્સ વકતૃત્વ સ્પર્ધા યોજવામાં આવી હતી. વિષય હતો. કોનો ત્યાગ વધારે? વાસવદત્તાનો  કે પદ્માવતીનો?” તે વખતના સંસ્કૃત વિભાગના વડા ઈન્દુકલાબેન ઝવેરી અને પ્રાધ્યાપક શ્રી પી.સી.દવે સાહેબે સંસ્કૃતમાં વક્તવ્ય લખવા કહ્યું. સંસ્કૃતમાં લખવાનું કામ તો ખુબ અઘરું. પણ ના તો કેમ પડાય ? હિંમત કરી. મહામહેનતે લખ્યું. બંનેએ વાંચ્યું. ઘણી ભૂલો કાઢી,સુધરાવ્યું અને છેલ્લે પોતે મઠાર્યું. લગભગ પોતે જ લખીને આપ્યું. એ વક્તવ્ય પછી તો હ.કા.આર્ટ્સ કોલેજના સાબરમતીમેગેઝીનમાં છપાયું જે અત્યારે મને મારા જૂના સંગ્રહમાંથી હાથ લાગ્યું. તેને સ્કેન કરીને તો મૂક્યું જ છે. પણ વિશાલ મોણપરાના ઉપલબ્ધ દેવનાગરી લિપિમાં ટાઈપ પણ કર્યું છે. દોસ્તો, કેટલાંક  શબ્દો સાચા સંસ્કૃત ફોન્ટ ન હોવાના કારણે થોડા જુદા દેખાશે તો ક્ષમ્ય ગણશો.

 

સાબરમતી’- ૧૯૬૮ -પાના નં ૧૦૩-૧૦૪-એચ.કે. આર્ટસ કોલેજ.


स्वप्नवासवदत्तनाटके पद्मावत्यास्त्यागो वासवदत्तायास्त्यागाद्‍ बलीयान्
સ્વપ્નવાસવદત્તાનાટકમાં પદ્માવતીનો ત્યાગ વાસવદત્તાના ત્યાગ કરતાં વધારે બળવાન છે.

(रेव. फाधरगोम्ससंस्कृतवक्तृत्वप्रतियोगितायां प्रथमं पारितोषिकं लब्धवत्यास्माकं विदयार्थिन्या देविकाभिधानया व्याख्यानं यद्दतं तदिह समुधृत्तम्।)

(રેવ.ફાધર ગોમ્સ વક્તૃત્વ હરિફાઈમાં પ્રથમ પારિતોષિક મેળવેલ અમારી વિદ્યાર્થિની દેવિકાનું વક્તવ્ય અત્રે એ જ રીતે અવતરણ કરેલ છે.)

सम्मान्याः निर्णायक महोदयाः, सभापतिमहाभागाः, उपस्थिताः अन्ये संस्कृतरसिकाः श्रोतारश्च ।

   अद्य अस्मिन प्रस्तुते विषये विषयस्य पक्षं स्वीकृत्य अहं ब्रवीमि । स्वप्नवासवदत्त नाम्नि नाटके पद्मावत्याः त्यागाः अधिकतरः सूक्ष्मतरश्च त्यागभावना च बलीयसी वासवदत्तायाः इति सुस्पष्टं विवादातीतं च वर्तंते । किन्तु अत्र समुपस्थिताः केचित् वासवदत्तात्यागप्रशंसापराः वर्तन्ते। अतः अहं भवतां समीपमुपस्थिता ।

   पश्यन्तु भवन्तः । वासवदत्तया किं त्यक्तम् । केवलं राज्ञः स्थूलं सान्निध्यमेव त्यक्तम। तदपि भाविसुखोपलम्भायैव कृतमिति सा प्रथमतः स्पष्टतया जानाति । किन्तु राज्ञः वा आत्मनः वा अपि यत्कार्यं सा यौगन्धरायणोपदेशात् अंङीकरोति तदपि सा भृशं दुःखेन करोति । या सुखानुगामिनं त्यागमपि कर्तुमेतादृशं दुःखमनुभवति तस्याम का अपि त्यागभावना विद्यते इति कथनेन बालिशता एव प्रकटीक्रियते कैश्चित् । सा प्रसंगे प्रसंगे उदयनं संस्मृत्य भृशं रोदिति कीदॄक्  दुःखं वा अनुभवति इति न महता स्वरेण उद्‍घोषितव्यम् ।  अनेन तु बालानां रोदनं बलमितिवाक्यस्य याथार्थमेव गम्यते ।

उदयनः तस्या एव आसीत् एति सा स्वयं जानाति। चतुर्थांकां‌त् प्रभृति सा उदयनस्य प्रेम आत्मनः कृते अनुभवति, “वासवदत्ताबध्धं न तु तावन्मे मनो हरतिइति वाक्यं श्रुत्वा धन्यतामनुभवति कथयति च अहो, अज्ञातवासः अपि अत्र बहुगुणः संपद्यते इति। इत्थं तस्याः कृते उदयनस्य विरहः न दुःखपूर्णः किन्तु सुखपूर्णः संज्जातः। यः अज्ञातवासः तया बहुगुण इति मन्यते तस्य कृते दीर्घं संभाषणं कृत्वा महती स्तुतिः किं रचयितव्या। तस्या एतादॄक प्रेम केवलं स्थूलतापरं विद्यते। सा उदयनस्य रुपमेव भजते। येन प्रेम्णा उदयनः आसक्तः अभवत, राज्यकार्यप्रमत्तः भूत्वा आलस्यमभजत्, परिणामे च राज्यभ्रष्टतामगच्छत् तत्  किं प्रेम कथ्यते? यदा वस्तुतः प्रेम अपि न कृतः तदा त्यागः कुतः कृतः कस्य वा ।

किन्तु अस्मिन एव नाटके वासवदत्तायाः समीपे एव भ्राजमाना निरहंकारा सदाक्षिण्या ॠजुह्रदया सत्यवाग् अन्या अपि नारी वर्तते या आत्मनः शीलप्राकट्येन जगत् प्रकाशयतितराम् सुतराम् । अनया यत्प्रेम कृतं तन्न उदयनस्य रुपं शरीरं वा दॄष्टवा। अनेन कीदॄक् सूक्ष्ममस्याः प्रेम इति दॄष्यते।

उदयनः सानुक्रोशः मृतां पत्नीं संस्मृत्य दुःखी भवति इति संजातानुकम्पया तया उदयनस्य शिरसि आत्मनः प्रेमपुष्पं वितीर्णम् । इत्थमस्याः परिणयसंकल्पः एव न आत्मनः कृते किन्तु उदयनं सुखीकर्तुमेव आसीत्। परिणयप्रभृत्येव तया आत्मसुखत्यागः कृतः। परिणयमनन्तरमपि सा उदयनं सुखयितुंयतते, अस्य शून्यं ह्रदयं पूरयितुं प्रयतते, उदयनाच्च्सम्मानं लब्धुमीहते, उदयनेन विना उत्कंठामनुभवति इति उदयनेन सह आत्मसाद्‍ भवितुं प्रयत्नवती। किन्तु उदयनः तस्याः कृते अतीव शीतलः केवलं वासवदत्तां स्मृत्वा एव एकान्ते रोदिति। एतादॄशं जानत्या अपि तया उदयनः न तिरस्कृतः किन्तु आत्मसुखत्यागेन अपि अधिकतरं सम्मानितः रक्षितश्च। स्त्रीणां कृते पतिप्रेम सदॄग बहुमूल्यं न किंचिदस्ति। तस्य प्रेम्णः त्यागमपि सा सानन्दं करोति इति कीदॄशी महती कथा।

तस्याः समग्र व्यक्तित्वमेव त्यागपरायणम् । सा आर्यपुत्रेण विना उत्कण्ठिता सती एकदा प्रमदवनदृश्ये आवन्तिकायाः कृते आर्यपुत्रदर्शनमपि परिहरति। अहो तस्या सत्यप्रियता ! कीदॄशी अस्याः कर्तव्यपरायणता, त्यागभावना च !
अस्मिन्नाटके यौगन्धनारायणेन केवलं राज्यप्राप्त्यर्थमेव पद्मावत्याः परिणयः कारितः । वासवदत्ता मृता इत्यालीकमुक्त्वा पद्मावती वंचिता । अंतिम दृश्ये पद्मावत्या एतत्सर्वं ज्ञायते तथापि न कमपि चीत्कारं करोति, न कृध्यति वा। तया तु वासवदत्तारूपेण अपि आवन्तिका पूर्वसदॄशमेव स्वीकृता सत्कृता च ।

सामान्यतया नाटके जीवने वा द्वयोः समानकक्षा स्थितयोः स्पर्धाजन्यः संघर्षः जायते महती व्यथा उत्पद्यते च । किन्त्वत्र द्वयोः नायिकयोः मध्ये वा नायकनायिकयोर्मध्ये वा स्नेहमृतमुद्भवति तत् सर्वं पद्मावत्याः शुभ्रान्तकरणात् च एव । चतुर्थे अंके आवन्तिकायाः प्रत्यक्षं सा आर्या वासवदत्ताइति बहुमानसूचकं पदं प्रयुक्ते । अनेन आवन्तिकावेशधारिण्या अपि ह्रदयं विजितम्।

इत्थं ज्ञायते एव यत्पद्मावत्यास्त्याग एव सत्यतया त्यागः वासवदत्तायास्त्यागाद्‍ बलीयान् च इत्यलमतिविस्तरेण ।

સાબુની લઘુતમ ગુટીકા – એક લઘુત્તમ વાર્તા.

( મારા મીત્ર  શ્રી પંકજ ભટ્ટે મને વર્ષો પહેલાં એક લઘુત્તમ વાર્તા કહી હતી. આજે અચાનક એ યાદ આવી જતાં એને અહીં રજુ કરી છે. વાર્તા ક્યાંય પ્રસીદ્ધ થયાનું જાણમાં નથી. – જુ.)

–  શ્રી પંકજ ભટ્ટ


એક સેમીનારમાં જવાનું થતાં સૌની સાથે એક હોસ્ટેલશા મકાનમાં સૌ રહેતાં હતાં. સગવડોનો અભાવ અને બારબાપની વેજા ભેગી થયેલી હોઈ આપણી સાથે લાવેલાં ઉપકરણોને સાચવીને વાપરવાનું અનીવાર્ય હતું. ટુવાલ, કાંસકો વગેરે તો વાપરીને લોકો પાછાંય આપે પણ તેલ, સાબુ વગેરે તો લોકો ક્યારે ખલાસ કરી નાખે, કહેવાય નહીં.

સંડાસમાં હાથ સફાઈ માટે સાબુની ચપોતરી સાથે રાખીએ એ તો ઠીક પણ એને કાંઈ પાછી થોડી લવાય છે ? બેગમાં રખાય નૈ – બહાર પણ મુકાય નૈ ! સાવ નકામા જેવી લાગતી ચીજ પણ તકલીફ કરનારી બની જાય.

બીજે જ દીવસે સંડાસમાં જઈને હસ્તપ્રક્ષાલનકાર્ય પુર્ણ કરીને સાબુની લઘુત્તમ ગુટીકાને ક્યાં મુકવી તેનો વીચાર કરતાંકરતાં ચારે બાજુ નજર ફેરવી પણ ચપોતરી માટે કોઈ જગ્યા જ ન હતી ત્યાં સલામતીની તો વાત જ શી કરવી ?

છેવટ નીરાશા સાથે બહાર નીકળવા કરતો હતો ત્યાં જ ધ્યાન ગયું ! ફ્લશ માટેની ઉંચી ટાંકી પર જગ્યા જણાઈ ! થયું વાહ, સરસ જગ્યા મળી ગઈ. જોકે છેક ત્યાં સુધી પહોંચવામાં લપસી પડવાનો ડર તો હતો જ. છતાં ટબ ઉપર ચડીને હળવેકથી ચપોતરીને ગોઠવવા હાથ લંબાવ્યો…

પણ આશ્ચર્ય ! મારી આંગળીઓને જણાયું કે ત્યાં એક બીજી ચપોતરી પહેલેથી જ પડી હતી.

ઈન્દુભાઈ જાનીને રૅશનલીઝમ પરનો સુવર્ણચંદ્રક.

તા. ૧૪, માર્ચના રોજ સુરતમાં, ‘નયામાર્ગ’ના તંત્રી શ્રી ઈન્દુકુમાર જાનીને
‘રમણભ્રમણ સુવર્ણચંદ્રક’ અર્પણ થયો છે.. તો સાથે સાથે આપણા બ્લોગજગતના જાણીતા ગઝલકારશ્રી સુનીલ શાહ સંપાદીત પુસ્તક “રૅશનલીઝમના રંગ”નું વીમોચન પણ શ્રી જોસેફ મેકવાનના હસ્તે થયું હતું…બન્નેને આપણા સૌના હાર્દીક અભીનંદન !!

jani-indukumar

શ્રી ઈન્દુકુમાર જાની

 

ઉપરોક્ત બન્ને લેખો વાંચ્યા પછી ભાઈ ઈન્દુકુમાર જાનીનો પરીચય આપવાની જરુર ખરી ? તેથી, અહીં  માત્ર કેટલીક ન કહેવાયેલી વાતો જ  કહીએ..

 

શ્રી. ઈન્દુકુમાર જાનીનો જન્મ તા. ૧૯ ડીસેમ્બર ૧૯૪૩માં દયાનંદ સરસ્વતીના ગામ ટંકારામાં થયો. પીતા શ્રી. અમૃતલાલ જાની જુની રંગભુમીના સમર્થ નાટ્યકલાકાર. સરસ્વતીચંદ્ર નાટકમાં સ્ત્રીપાત્ર તરીકે કુમુદસુંદરીની એમની જાનદાર પાત્રભજવણી તે જમાનાના પ્રેક્ષકો આદરથી યાદ કરે. ઈન્દુભાઈને કલા – સંસ્કૃતીના પાઠ ઘરમાંથી સાંપડતા રહ્યા. ૧૯૬૪થી ૬૮નાં વર્ષોમાં આર્ટસ, કૉમર્સ અને કાયદાની ત્રણે ફૅકલ્ટીમાં તેમણે ગ્રેજ્યુએશન મેળવ્યું. પછી બૅન્કની નોકરી, અન્યાય સામે સંગઠન અને ઝુંબેશ, શ્રી. ઝીણાભાઈનો સંપર્ક, નોકરીનો ત્યાગ અને ૧૯૮૧થી ‘નયા માર્ગ’ પાક્ષીકનું એકધારું પ્રકાશન વગેરે વીગતો એમણે એમના ઉપરોક્ત લેખમાં લખી જ છે. હાલ તેઓ ‘ખેત વીકાસ પરીષદ’ના સ્થાપક સભ્ય અને કાર્યકારી પ્રમુખ છે. બે ડઝન જેટલાં સ્વૈચ્છીક સંગઠનો, જેઓ દીન–દુખીયાં, દલીતો, શ્રમીકોના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં અને તેમને રાહત પહોંચાડવામાં કાર્યરત છે અને તેમાં તેઓ સક્રીય રીતે એક યા બીજા હોદ્દે સંકળાયેલા હોવાથી ઘણું ફરે છે અને તળગુજરાતના દુખીયારા જનસમુહોને હુંફ અને રાહત પહોંચાડે છે.

 

આજે તેઓ ગુજરાતનાં ઉંડાણનાં ૧૭ ગામોમાં આશ્રમશાળાઓ, ઉત્તર બુનીયાદી અને માધ્યમીક વીદ્યાલયો–છાત્રાલયોનું સંચાલન કરવા ઉપરાંત સફાઈ કામદારો, અગરીયાઓ, ખેતમજુરો વગેરેના અધીકારો માટે સક્રીય આગેવાની પુરી પાડી રહ્યા છે. ઘણું લખ્યું છે. જાહેર વીકાસકીય બાબતો, રૅશનાલીઝમ, માનવઅધીકારો વગેરે જેવા વીષયોમાં અનેક પુસ્તીકાઓ ઉપરાંત જાહેર સેવકો–કાર્યકરોનાં શબ્દચીત્રો તેમણે પ્રગટ કર્યાં છે. અનેક દૈનીકપત્રો–સામયીકોમાં નીયમીત કૉલમોમાં લેખનકાર્ય ચાલુ છે. આકાશવાણી – દુરદર્શનમાં પણ અનેક વાર્તાલાપો આપ્યા છે.

 

૧૯૯૪માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા ‘જાહેરવીકાસકીય પત્રકારત્વ’ ક્ષેત્રે ‘ઉત્તમ પત્રકાર’ તરીકેનો ઍવૉર્ડ તથા રુ. ૨૫,૦૦૦નો પુરસ્કાર; ૧૯૯૮માં ‘સેન્ટર ફૉર સોશીયલ જસ્ટીઝ’ અને ‘નવસર્જન’ દ્વારા અપાયેલો ‘માનવ અધીકાર ઍવૉર્ડ’; ૨૦૦૧માં સાવલીયા રીચર્સ, અમદાવાદ દ્વારા ‘કીર્તી ગોલ્ડ મૅડલ’ અને ૨૦૦૫માં ‘ગુજરાત જર્નાલીસ્ટ યુનીયન’ દ્વારા અપાયેલો ‘સીનીયર જર્નાલીસ્ટ’ વગેરે જેવાં સન્માનથી તેઓ વીભુષીત થયા છે..

 

હાલ તા. ૧૪ માર્ચ ૨૦૦૯ના દીવસે ‘સુરતની સત્યશોધક સભા’ મારફત, સુરતના પ્રસીદ્ધ દૈનીક ‘ગુજરાતમીત્ર’માં આજે ત્રીસ વરસથી લાગટ ચાલતી પ્રા. રમણ પાઠકની ‘રૅશનલ’ વીચારોની કટાર, ‘રમણભ્રમણ’ના માનમાં દસ વરસથી અપાતો આવેલો, આ વર્ષનો અગીયારમો ‘રમણભ્રમણ’ સુવર્ણચંદ્રક’, એમને એમની ‘રૅશનલ કારકીર્દી’ બદલ પ્રા. રમણ પાઠકના હસ્તે, મીત્રો અને શુભેચ્છકોની વીશાળ હાજરીમાં એનાયત થયો છે.

                                                                

                                                                   જુગલકીશોર  અને ઉત્તમ ગજ્જર

 

ધર્મ અને વીજ્ઞાન

–વલ્લભભાઈ ઈટાલીયા

 

        મહાન ચાઈનીઝ ફીલસુફ લીન–યુ–ટાંગને શીષ્યોએ પુછયું, ‘ગુરુદેવ, આ વીજ્ઞાન તે શું અને આ ધર્મ તે શું ?’ લીને કહ્યું, ‘માણસને કુતુહલ થયું, તે વીચારતો થયો, પ્રશ્નો કરતો થયો, સત્ય શોધવા લાગ્યો ત્યારે વીજ્ઞાનનો જન્મ થયો અને જ્યારે માણસ માણસને પ્રેમ કરતો થયો, બીજાનો આદર કરતો થયો ત્યારે ધર્મનો જન્મ થયો.’ ધર્મના મુળમાં કદાચ આવી ઉંચી ભાવના હશે; પણ આજે એ ભાવના લુપ્ત થઈ છે. ઉલટાનું ક્યારેક તો એક ધર્મના લોકો બીજાધર્મના લોકોને ધીક્કારતા જોવા મળે છે.

        આ અંગે મારું મંતવ્ય એ છે કે, ધર્મ એ કલ્પના પર આધારીત છે જ્યારે વીજ્ઞાન એ સત્ય પર આધારીત છે. ધર્મના નીયમો સ્થળ–કાળને આધારીત છે. દા. ત. એક ધર્મમાં કીડીને મારવી એ પણ ઘોર પાપ ગણાય, તો બીજા ધર્મમાં વળી માંસાહાર માન્ય હોઈ–બલી પણ ચડાવે તો પણ પુણ્ય ગણાય ! જ્યારે વીજ્ઞાનના નીયમો સર્વકાળે, સર્વસ્થળે અને સર્વને માટે એક સરખા જ હોય છે. ધર્મમાં ગુરુ, સ્થાપક અને ગ્રંથનું એવું વર્ચસ્વ કે તેની એક વાતનેય પડકારી ન શકાય, તેનો વીરોધ ન કરી શકાય જ્યારે વીજ્ઞાનમાં જ્યાં સુધી એકદમ નાનકડીય શંકાને સ્થાન હોય, ત્યાં સુધી વીજ્ઞાન તેને સત્ય તરીકે ન જ સ્વીકારે. વીજ્ઞાનમાં શંકા થાય ત્યારે વીજ્ઞાનીઓ ભુલ શોધે અને ભુલ જડી જાય, એટલે તો જાણે મહોત્સવ ! ધર્મમાં ભુલ શોધવી એ અપરાધ ગણાય, ભુલ શોધનારને સજા પણ થાય. ઈટલીમાં વૈજ્ઞાનીક બ્રુનોએ ‘પૃથ્વી સપાટ નથી; પણ ગોળ છે’ એમ જાહેર કર્યું અને ધર્મના ધુરંધરોએ એ વૈજ્ઞાનીકને જીવતો સળગાવી દીધેલો. આવાં કારણોસર જ ધર્મ સ્થગીત અને બંધીયાર બન્યો છે, જ્યારે વીજ્ઞાન ગતીશીલ છે, પ્રગતીશીલ પણ છે.

        વીજ્ઞાન, સત્યશોધન માટે ત્રણ માપદંડો અચુક પ્રયોજે છેઃ (૧) તર્ક (૨) નીરીક્ષણ–પરીક્ષણ અને (૩) પ્રયોગ. આ ત્રણેયનો જવાબ, ત્રણેયનું પરીણામ જો બરાબર – તંતોતંત સરખું આવે, તો જ વીજ્ઞાન તેને સત્ય તરીકે સ્વીકારે છે. જ્યારે ધર્મ ‘શ્રદ્ધા’ને આધારીત છે. ધર્મમાં સ્થળ અને કાળ પ્રમાણે જુદાં જુદાં સત્યો સ્વીકૃત બને છે. જેમ કે, શુકન–અપશુકનના નીયમો દરેક પ્રજા અને દરેક દેશમાં અલગ અલગ જોવા મળે છે.

        સૌથી વધારે મહત્ત્વની વાત એ કે વીજ્ઞાનમાં કોઈ શાખા, કોઈ પંથો કે સંપ્રદાયો હોતા નથી. તે સાર્વત્રીક, સર્વકાલીન એકસરખું જ હોય છે. તમે ક્યાંય સાંભળ્યું છે કે, આ લોકો ‘ન્યુટનવાળા’ કે આ લોકો ‘આઈનસ્ટાઈનવાળા’ ? વીજ્ઞાની ગમે તેટલો મહાન હોય તો પણ કદી તે ‘ગુરુ’ બની બેસતો નથી. પોતાનો આશ્રમ સ્થાપતો નથી કે પોતાનું મંદીર બંધાવતો નથી.

         વીજ્ઞાનનો સર્વોચ્ચ હેતુ તે માનવજાતનાં સુખ–સગવડમાં વધારો કરવાનો છે. સુખ–સગવડનાં જે સાધનો અત્યારે આપણે ભોગવી રહ્યા છીએ તે વીજ્ઞાનને આભારી છે. દા.ત. કાર, વીમાન, મોબાઈલ, વીજળી, ટીવી, કમ્પ્યુટર, અદ્ભુત આધુનીક તબીબી શસ્ત્રક્રીયાઓ વગેરે અનેક સુવીધાઓ બદલ સમગ્ર જગત વીજ્ઞાનનું ૠણી છે. જ્યારે ધર્મમાંથી અનેક અનીષ્ટો નીકળ્યાં. દા.ત. અર્થહીન યજ્ઞ–હોમ–હવન, મરણોત્તર વીધીઓ, શુભ–અશુભ ચોઘડીયાંઓ, ખર્ચાળ અને ખોટાં અનેક કર્મકાંડો, અને આવાં તો અનેક અનીષ્ટો અસ્તીત્વમાં આવ્યાં.

        વીજ્ઞાન આ જન્મમાં જ, આ જીવનમાં જ, વીદ્યમાન સંસારમાં માને છે અને એને જ સુખી બનાવવાનો પુરુષાર્થ કરે છે, જ્યારે ધર્મ પરલોકની, બીજા જન્મની કાલ્પનીક વાતો કરી લોકોને ખોટાં વીધીવીધાન અને કર્મકાંડોમાં પરોવે છે. ધર્મ નીતી પર ભાર મુકે છે એ સાચું. વીજ્ઞાન નીતી લાદતું નથી અને તે સદ્વીચાર કે સદ્ગુણોનો વીરોધ પણ કદી કરતું નથી. વધુમાં વીજ્ઞાન સત્ય અને કેવળ સત્ય ઉપર જ ભાર મુકે છે. અને મીત્રો, મને બતાવો કે સત્યથી મોટી નીતી બીજી કોઈ હોઈ શકે ?

        કાર્લમાર્ક્સે કહેલુ. ‘ધર્મ એવું અફીણ છે, જે પ્રજાને નશામાં બેહોશ રાખી મુકે છે.’ જ્યારે વીજ્ઞાન પ્રજામાં જાગૃતી બક્ષે છે. માણસને વીચારતો કરે છે. ધર્મે માણસ માણસ વચ્ચે ભેદ પાડ્યા, વર્ણભેદ પણ પાડ્યા. ‘સ્ત્રી ઉતરતી કોટીનું માનવપ્રાણી છે,’ એવા એવા સીદ્ધાંત કેટલાક ધર્મોએ બનાવ્યા અને ચલાવ્યા, જ્યારે આધુનીક વીજ્ઞાને ડીએનએ(DNA) જેવી શોધો વડે પુરવાર કર્યું કે, સમગ્ર માનવજાત એક જ છે અને આપણે સૌ સમાન જ છીએ.

( –વલ્લભભાઈ ઈટાલીયાvallabhitaliya@yahoo.com

ડાયમન્ડ સીટી’(વીશ્વના હીરા–ઝવેરાત ઉદ્યોગના ગુજરાતીઓનું પાક્ષીક વર્તમાનપત્ર–વર્ષ–૩, અંક–૧૧, તા. ૨૦ મે ૨૦૦૮, ઈ–મેઈલ– diamondcity@rediffmail.com૧૦૭–૧૧૨, રત્નસાગર એપાર્ટમેન્ટ, વરાછા રોડ, સુરત–૩૯૫ ૦૦૬)માંથી સાભાર..

અક્ષરાંકનuttamgajjar@hotmail.com

June 15, 2008 )

મારા વીશે હું !!

 જાતે ગલાલ છાંટવાની એક ન ગમતી કામગીરી !!

                                                         –જુગલકીશોર.

                                                                                                       

ગુજરાતના જાણીતા હાસ્યકાર, આજીવન શીક્ષક અને મારા પ્રાત:સ્મરણીય ગુરુજી સ્વ.ન.પ્ર.બુચની બે ભાગમાં લખાયેલી આત્મકથાનું સંકલન કરતી મારી પુસ્તીકા ” મારે વિષે હું તથા એક વી.આઈ. પી.ની આત્મકથા” નું વીમોચન થતાં હવે મારી પ્રકાશીત કામગીરી આ મુજબ થવા જાય છે : [ કાર્યક્રમનો હેવાલ નેટ-ગુર્જરી પર ]

પુસ્તકો :

1]  શ્રમિક શિક્ષણ [ આ નામની ભારત સરકારની યોજના અંગેની પરીચય પુસ્તીકા]

2]  ઔષધિગાન:1.[ઔષધીય વનસ્પતી પરનાં કાવ્યોનો સંગ્રહ.સ્વ.શોભનના સહયોગમાં] 

3]  ઔષધિગાન : 2  [ મારું  સ્વતંત્ર સંપાદન ]

4]  એક ચણિબોરની ખટમીઠી [ મારા શીક્ષણ જીવનના અનુભવોની વીશીષ્ટ શૈલીમાં મેં કરેલી વાત. લોકભારતી દ્વારા પ્રકાશીત ]

5]  શોભન સ્મૃતિગ્રંથ   [ અન્ય સાથે સંપાદન ]

લેખ-શ્રેણીઓ :

1]  આજની રામાયણ  [‘જયહિન્દ’ દૈનીકમાં નીયમીત પ્રકાશીત થયેલી સળંગ પદ્ય રચના.]

2]  રમાના પત્રો-રમાને પત્રો [ કૌટુંબીક જીવનને સ્પર્શતા પ્રસંગો પર પતી-પત્નીના પત્રોની ‘શ્રી’ સાપ્તાહીકમાં પ્રગટેલી શ્રેણી ]

3]  ‘ચક્રગતિ’  શીર્ષકથી શ્રમીકોના જીવનની સંવેદનશીલ બાબતોને રજુ કરતી લેખ-શ્રેણી. ‘કોડિયું’ માસીકમાં પ્રગટ.

સામયીકોનાં સંપાદનો :

1]  ‘શ્રમિક શિક્ષણ’  [ સંસ્થાના મુખપત્રનું સર્જન અને સંપાદન ]

2]  ‘સદ્ભાવ’  [જ્ઞાતીના મુખપત્રનું તંત્રીપદ }

3]  ‘આયુ ક્રાંતિ’ [ આયુર્વેદના રંગીન અને દળદાર માસીકનું સહ સંપાદન. ]

નેટ પર નીયમીત પ્રગટ થતા સર્જનાત્મક સ્થંભો :

1]   અથ શ્રી પ્રોફેસર કથા

2]   ક્ષમાનો પત્ર – ક્ષમાને પત્ર.  [ પત્રશ્રેણી ]

3]   ગન્યાન ચોરો

4]   વ્યક્તી-સંસ્થા પરીચયો.

5]   છંદ અંગેની શ્રેણી

6]   જોડણી અંગેના લેખો

7]   મારી ગદ્ય-પદ્ય કૃતીઓ.

8]   સૉયનાં શીલ્પો  [ મારાં કાવ્યાત્મક ગદ્ય લખાણો ]

9]   કાવ્યોનાં રસદર્શનો

10] વીવેચન

11]  ભાષાશુદ્ધી માટેનું વ્યક્તીગત માર્ગદર્શન.

1962-' 65ની મારી લોકભારતી !

 [એક અદ્વીતીય શીક્ષણ સંસ્થાનો પરીચય]

                                                         –જુગલકીશોર.

                                                                        

 બાહ્ય દર્શન :

લોકભારતી ક્યારેય ‘સંસ્થા’ લાગી નથી. એ એક જીવંત ક્ષીક્ષણ હતી. આજે એક વીદ્યાર્થી તરીકે ઈ.સ.1962થી ’65 સુધીના સમયખંડ દ્વારા જ્યારે પણ એને યાદ કરવાનું થાય છે ત્યારે એ કોઈ મકાનોથી રચાયેલી સંસ્થા જણાતી નથી. મેદાનો અને રસ્તાઓ એની સાથે જોડાયેલાં વૃક્ષોને લીધે ક્યારેય સપાટ અને નીર્જીવ લાગ્યાં નથી. ખેતરો સુકાં ભઠ્ઠ હોય છે ત્યારે પણ એમાંથી લેવાયેલા પાકોની હરીયાળી અને છેડે બેઠેલાં મોતીનું સુખ હજીય તાજું હોઈ ઢેફાંય આંખને અળખામણાં રહ્યાં નથી.

મકાનો દીવાલો વીનાનાં ?!  :

સંસ્થાને તો મકાનો હોય છે. અમારે એ મકાનો નહોતાં પણ જાણે આંગણાં જ હતાં. ફળીયાં હતાં. બારીઓએ ક્યારેય અમને ઓરડાની અંદર પુરી રાખ્યાં નથી. છાત્રાલયોને દીવાલો હતી, સામાન મુકવાનાં કબાટો પુરતી. કબાટોને તાળાં નહોતાં એટલે એને કબાટ કહેતાંય જીવ ચાલે નહીં. એ ખાનાંને બારણાં હતાં તે તો અમારી અસ્તવ્યસ્તતાની સરખામણી બાજુવાળાની અસ્તવ્યસ્તતાની સાથે ન થઈ જાય એટલા માટે ! ને અસ્તવ્યસ્તતાનો પનારોય પડતો કોની સાથે ? ફક્ત બે-ત્રણ જોડી કપડાં; ઈસ્ત્રી જેણે જોઈ નથી ને ગળીનો વૈભવ જેણે ભોગવ્યો નથી એવાં કપડાં…!!

એ કબાટમાં પુસ્તકો ને નોટોય જગ્યા રોકતાં. બીજું કેટલુંક પરચુરણ, ને એવું બધું મળીને અમારાં કબાટ-ખાનાંઓમાં સાંકડમોકડ બધું રહેતું.

રહેવું-ભણવું-જમવું એક જ સ્થળે !  :

‘છાત્રાલય’થી સંબોધાતું એટલા પુરતું એ ‘મકાન’ હતું; બાકી સુવા-બેસવાની જેમ ભણવાનુંય એ જ સ્થાન હતું. વર્ગખંડો અલગ નહોતા. અલગ હોય તો એને ‘ક્લાસ રુમ’ કહેવા પડેને પાછા ! રહેવાનું ને ભણવાનું એ બે કાંઈ અલગ કંપાર્ટમેન્ટ થોડાં હતાં ?! રહેવું અને ભણવું એ ક્રીયાપદોમાં ‘જમવું’ પણ ભળી જતું. છાત્રાલયોમાં રસોડાનો પણ સમાવેશ હતો ! રહેવું, ભણવું, જમવું ને ઉંઘવું; સ્વપ્નાં સેવવાં ને સતત વીકસતાં રહેવું એ બધું જ આ ક્રીયાપદો ભેગાં મળીને અમારી પદાવલી – જીવનની સાર્થક વાક્યરચના – ગોઠવી આપતાં….

વીશ્વકક્ષાના શીક્ષકો માટેનો વર્ગખંડ  !  :

ભણવાનું ક્યારેય રહેવા-કારવવાથી જુદું નહોતું. સુવાના બીસ્ત્રા વાળીને, સહેજ-સાજ સંજવારી કાઢી લેતાં, શીક્ષકને બેસવાનું ટેબલ (ખુરશી નહીં) આઘુંપાછું થઈ ગયું હોય તો તેને ત્યાંથી બ્લેક-બોર્ડ પાસે લાવી મુકતાં જ એ ઓરડો ક્લાસરુમ બની જતો ! અમારે ટીચર્સ કે પ્રોફેસરો નહોતા. અમારે તો ભણવા માટે મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ હતા; બુચભાઈ-મુળશંકરભાઈ હતા; રતીભાઈ અંધારીયા હતા ને શુક્લભાઈ હતા. બધા ‘ભાઈ’ હતા. સર કે સાહેબ તો કોઈ જ નહોતું.

અમેય પહેલો ક્રમ લાવવા માટેની પુર્વ તૈયારી કરતા, પરંતુ એ બધું રોજીંદા ક્રમનો ભાગ માત્ર હતું. પરીક્ષાના દીવસોમાં ઉજાગરા કર્યાનું યાદ નથી. પાઠ્યપુસ્તકોની સાથે કવીતાનું વાચન પણ ચાલતું રહેતું. પ્રવાસ વર્ણનો ને જીવન-ચરીત્રો, વાર્તાઓય વંચાતાં રહેતાં.

છાત્રાલય ? કે ઘર ?!  :

અમને વહેલું ઉઠવાનું આકરું લાગતું. ગૃહપતીને એ બાબતે ક્યારેય માફી મળતી નહીં ! સવારે સાડા પાંચે કડકડતી ઠંડીમાં કે વરસતા વરસાદમાં એમનું આવવું અમારી ઉંઘને ક્યારેય ભાવતું કે ફાવતું નહીં, પણ અમારી ઉંઘની પુરેપુરી વીદાય પછી જ એમની વીદાય થતી હોઈ ગૃહપતી સામેના રોષનું હથીયાર ઉંઘને ભગાડવાના સંઘર્ષમાં વપરાઈ જતું.

પ્રકૃતી વચ્ચે પાંચેય જ્ઞાનેન્દ્રીઓનો ઉત્સવ !!  :

એક વાર જાગી ગયા પછી પંચેન્દ્રીયાનંદ વ્યાપી વળતો ! લોકભારતીના આકાશમાં આછા આછા અંધારાને દુર કરવા પુર્વ તરફનું ઉઘડી રહેલું અજવાળું જોવાની મઝા પડી જતી. ને ક્યારેક વળી ઉતાવળે દાતણ ગોતી લેવા ભાગદોડ કરતો, ઉંધું બાંડીયું પહેરેલો સાથીદાર એ વહેલી સવારને મરકાવી મુકતો !

જીભને બાવળનો તુરો વૈભવ વળગી રહેતો ને ઝટ છુટવાનું નામ લે નહીં ! ને નાકને તો વળી આજુબાજુની કંઈ કેટલીય સુગંધો સાથે પનારો પડતો રહેતો. વહેલી સવારે ગૃહકાર્યો કરતાં કરતાં મહેંદીનાં ફુલોની મહેંક વાડેથી લગભગ ડસી જતી. પારીજાતની નમણી ને નાજુક ગંધ જો મહેંદીની પહેલાં પધારી શકી ન હોય તો મહેંદીની ગંધના આક્રમાણ સામે એનું કાંઈ ગજું જ નહીંને ! આમ વહેલી સવારની હવાનો સ્પર્શ, ગૃહકાર્યોમાં લીધેલી મહેનતના પારીશ્રમીક જેવી સ્વેદનામાં ભળી જઈને અલૌકીક અનુભવ કરાવી રહેતો.

નાનાભાઈ ભટ્ટનાં ત્રણ વીરાટ પગલાં :

‘લોકભારતી’ને  સરકારી મદદ મળી રહેતી, પણ મદદ લેવા માટે કોઈ જ પ્રકારની સૈદ્ધાંતીક બાંધછોડ કરવાની ન હતી. મદદ કરનારને મદદ કરવા જેવું લાગે તો કરે, નહીંતર મદદ વીના જ ચાલી જતું. અભ્યાસક્રમ એમની રીતનો સ્વીકારવાની શરતોનો અસ્વીકાર કરીને નાનાભાઈ ભટ્ટે કેન્દ્ર સરકારનું લાખ રુપીયા (એ જમાના)નું અનુદાન સાવ સહજતાથી પાછું મોકલી આપ્યું હતું. એ નાનાભાઈનાં ત્રણ વીરાટ પગલાંનું ત્રીજું પગલું ‘લોકભારતી’ હતી. ભાવનગરની ‘દક્ષીણામુર્તી’નું પ્રથમ પગલું ભર્યું ત્યારે ભાવનગરના મહારાજાએ તદ્દન બીનશરતી મદદ હોંશે હોંશે ને પુરા વીશ્વાસથી કરી હતી. બીજું પગલું આંબલામાં ‘ગ્રામદક્ષીણામુર્તી’ રુપે ભર્યું  ત્યારે આજુબાજુનાં ગામડાં સહીતની આંબલા ગામની પ્રજાએ એને ઉપાડીને પુજ્યું હતું. આ ત્રીજું પગલું ‘લોકભારતી’ સાવ નોંધારી લાગતી’તી તોય અનેક જગ્યાએથી એને મદદ મળતી જ રહી. જમીનમાં થતા પાકો, બાગાયત, ગૌશાળા ઠીક ઠીક ઉત્પાદનો આપી રહેતાં. દરેક વીદ્યાર્થી પણ દરરોજના ચારેક કલાક શારીરીક શ્રમ આપે જ. એ શ્રમનું વળતર એને મળે તે એની શીક્ષણ ફી ગણી લેવાતી. મા-બાપને એના ભણતરનો બોજ એટલો ઓછો રહેતો.

શીક્ષણ, શ્રમ, સ્વાવલંબન અને સસ્કારો !!  :

અન્ય કોલેજોમાં જતા યુવાનો ખીસામાં પૈસા રાખે, કેટલાકનાં ખીસામાં વ્યસનોનાં મારણોય ભર્યાં હોય, જેથી સમય મળ્યે ધુમાડા કઢીને પ્રદુષણ વહેંચી શકાય. ખીસામાંનો દાંતીયો એ એનું સૌંદર્યપ્રસાધન ! લોકભારતીની અમારી ‘કોલેજ’માં અમારે કોદાળી-પાવડો-દાતરડાં રહેતાં ! એમાંથી અમારો શીક્ષણખર્ચ નીકળી જતો. અમે ધુમાડાને બદલે પરસેવો કાઢતા ! એ પાછો આંબા-ચીકુ-નાળીયેરનાં ખામણાંમાં સીંચાતો. એન.સી.સી.નાં વીદ્યાર્થીની છાતીનું માપ કાઢવામાં આવે એ રીતે મનુભાઈ-દર્શક- અમારી હથેળીયુંમાં પડેલાં આંટણને તપાસતા, ને ધન્યવાદ એ આંટણને આધારે આપતા; કુમળી હથેળીયું ગેરલાયકાત ગણાઈ જવાની દહેશત રહેતી !

છાત્રાલયોની આજુબાજુમાં નહાવા-ધોવાનાં નળ અને ઓરડીઓ હોય. ઉનાળામાં પાણીની તંગીને કારણે અને શીયાળામાં જરુરી ગરમાવાની તંગીને કારણે નહાવાનું કષ્ટદાયક રહેતું ! છતાં ઉનાળે નહાવામાં ઉત્સાહ રહેતો. શીયાળાની ઠંડીના બહાને ઓરડીમાં નહાવાનું ગોઠવી લીધું હોય એટલે પછી કોણ કેટલું નહાયું ( કે પછી ન નહાયું)એનો હીસાબ આપવો પડતો નહીં. માથું ભીનું દેખાય એટલે ચાલી જતું ! શીયાળામાં જેની તંગી નહોતી રહેતી એ પાણીને ઉનાળા માટે બચાવી લીધાનું ગૌરવ અમે જાતે લઈ લેતા.

શરીરશ્રમ અને સ્નાન પછીનો તરતનો કાર્યક્રમ પેટને ઠાંસીને સજા કરવાનો રહેતો. સાંજે પણ જમવાનું હોય છે એનો ખ્યાલ ન રહે એટલી હદે જમવામાં તલ્લીન થઈ જવાતું. અર્જુનને દેખાતી પક્ષીની આંખ જેવી જ અમને અમારી થાળી દેખાતી !

લોકભારતીનાં રસોડાં કાંઈ કોલેજોની કેન્ટીનો, ક્લબો કે મેસ નહોતાં; દરેક છાત્રાલયમાં જ એનું રસોડું હતું. સગવડ ગણો તો સગવડ ને તકલીફ ગણો તો એ, પણ એ રસોડાને રસોઈ માટે મહારાજો નહોતા. મહારાજને નામે એક ભાઈ અને મદદનાં-સફાઈનાં કામો માટે એક બહેન એમ બે જ વ્યક્તી. મહારાજને અમારું નાનકડું લશ્કર મદદ માટે આપવામાં આવતું, જે દર અઠવાડીયે બદલાતું રહેતું. શાક સમારણ કાર્ય, ભાખરી-રોટલીનું વણાટ કાર્ય ને બાજરીના રોટલાનું ઘડતર અમારા હાથે થતું, (બદલામાં એ અમને ઘડતો રહેતો અને એમ ભવીષ્ય માટે બહુ ઉપયોગી-બહુ આયામી તાલીમ પણ મળી રહેતી !)તેથી દર અઠવાડીયે એમાં આકાર-વૈવીધ્યને મોકળાશ રહેતી ! રસોઈમાં ફરીયાદો નહીવત્ રહેતી એમાં અમારી તીવ્ર ભુખ ઉપરાંત રસોઈકામમાંની અમારી સક્રીય ભાગીદારી પણ કારણભુત રહેતી !

જમવા અને ભણવા વચ્ચે થોડો સમયાવકાશ રાખવામાં આવતો. ચીક્કાર ભરેલા પેટે આ ખાલી સમયનો સદુપયોગ અમે ભરપેટ કરતા. કેટલાક વામકુક્ષીમાં વ્યસ્ત રહેતા તો કેટલાક આવનારા જ્ઞાનપ્રાપ્તીના સમયની તૈયારીઓ પણ કરતા. આ સીવાયની પણ કેટલીક પ્રવૃત્તીઓ નવરાશના આ સમયમાં થતી. ક્યાંક કોઈ બુશર્ટ-બાંડીયાને બટન ટાંકતું હોય તો કોઈ લેંઘાને ઝડકો ભરતું જોવા મળે. કોઈ ઘરે ટપાલ લખતું હોય  તો કોઈ વળી રાષ્ટ્રીય હીતની ચીંતા કરતું ને અન્યને કરાવતું જોવા મળે ! કેટલાકને આ સમય જ નહાવાનો હોય-આગામી વર્ગોમાં આવનારી ઉંઘના નીવારણાર્થે સ્તો !

વર્ગ અને વર્ગની બહારનું શીક્ષણ :

લોકભારતીની બપોર આખી ભણવા માટેની. ઋતુ ઋતુની હવા, એ હવા મુજબ હોંકારો ભણતાં વૃક્ષો અને ટહુકતાં પક્ષીઓ; ક્યાંક દુર દુરથી આવતો કુવા ઉપરનાં યંત્રોનો અવાજ, કશા જ કારણ વીના કે પછી કાંઈ કામ નથી એટલેય, હવામાં એકાદ વડચકું ભરી લેતાં કુતરાં, બાજુના જ વર્ગોમાંના કોઈ એકાદ આખા વર્ગનું ઓચીંતાનું ફુટી નીકળતું ને સંભળાઈ જતું સામુહીક અટ્ટહાસ્ય….વગેરેને જો ખલેલ કહેવી હોય તો તે આ ભણતરના સમયની ખલેલ હતી. બાકી તો ફક્ત પીત્તળનો ઘંટ એની ફરજના ભાગ રુપે નીયત સમયે દખલ રણકાવતો રહે. આ બધી કહેવાતી દખલો વચ્ચે પાઠ્યપુસ્તકોને ઉકેલતાં રહેવાની મજા લોકભારતીનાં ભણતરને ભાર વીનાનું કરી દેતી.

ભણતરની સાવ નોખી જ વ્યાખ્યા !  : 

અહીં પાઠ્યપુસ્તકો હતાં પણ અમારા અભ્યાસક્રમો પાઠ્યપુસ્તકોમાં પુરાઈ રહેતા નહીં. અમારું ભણવાનું આગળ કહ્યું તેમ, રહેવા-કારવવાની વચ્ચે જ હતું. જે જીવાતું હતું (છાત્રાલયજીવન) તેનેય ભણતરનો ભાગ બનાવી દેવાયો હતો.એનાથીય વળી બીજી બાબત એ પણ હતી કે પાઠ્યપુસ્તકોમાં હતું તેને શીખીને જીવનમાં કસોટીએ ચડાવી જોવાનું હતું. “વીદ્યાવીસ્તાર” (EXTENTION) એ અમારે એક સો ગુણનો પ્રાયોગીક કક્ષાનો વીષય હતો. જે ભણ્યા હોઈએ એને આજુબાજુનાં ગામડાંઓમાં કસી બતાવવાનું હતું ! અમારું શીક્ષણ ગામડાંના જીવન વચ્ચે સ્થાન ધરાવતું હતું. જીવતરના પાઠો ભણવાના હતા, તો ભણતરમાંના છપાએલા પાઠોને ગામડે ઉપયોગમાં લઈ જવાના ને લઈ જોવાના હતા ! પાઠ્યપુસ્તકની કવીતા અને ગામડાંમાં ગવાતાં પરભાતીયાંનો મેળ ત્યાં જઈને અને જરુર પડે રાત-દીવસ ત્યાં રહીનેય બેસાડવાનો હતો. ખેતીવાડીના પાકોની ફેરબદલી, મીશ્રપાકોનાં પરીણામો, નવાં ખાતર-બીયારણોની ચકાસણી વગેરે અનેક બાબતોને ખેતરોમાં જઈને બતાવવા-ચકાસવાની હતી.

લોકભારતીના વીદ્યાર્થીને તો વહેલી સવારથી રાત સુધીમાં જીવનમાં કામ લાગે એવું કેટકેટલું શીખવા મળી રહેતું ! મોટાભાગની પ્રવૃત્તીઓનું સંચાલન વીદ્યાર્થીમંડળ દ્વારા જ થાય. ગૃહકાર્ય અને શ્રમકાર્યનાં આયોજનો, ભોજનની સમગ્ર વ્યવસ્થા અને તેના હીસાબો, રસોઈ કરવી, પીરસવું, સફાઈકામ, વર્ગોની વ્યવસ્થા, સમયપત્રક, પ્રાર્થના અને તેની પછીનાં રોજ રોજનાં નવાં નવાં વ્યાખ્યાનો, મનોરંજન કાર્યક્રમો, પ્રવાસ વગેરેમાં વીદ્યાર્થીઓ જ આગળ હોય; અધ્યાપકો, કાર્યકરો તો જાણે મદદમાં હોય તેમ પાછળ રહીને જરુર પુરતું માર્ગદર્શન આપે !

અમારે પરીક્ષાઓ હતી પણ સાવ બોજ વીનાની જાણે. પરીક્ષામાં નીરીક્ષણ (સુપરવીઝન) લગભગ જોવા ન મળે ! નીરીક્ષક ઉત્તરવહીઓનો ઢગલો લઈને એક બાજુ બેસે. વીદ્યાર્થીઓ જાતે આવીને લઈ જાય. પ્રશ્નપત્રો પણ ક્યારેક એ રીતે જ વહેંચી દેવામાં આવે ! પરીક્ષા આપવા માટેની બેઠક દરેકની નીશ્ચીત ન પણ હોય ! મનગમતી જગ્યાએ બેસી શકાય. છુટાછવાયા બેસીને ટાઢેકોઠે ઉત્તરવહીઓ લખવાની !બેઠાં બેઠાં કંટાળીને નીરીક્ષક (સુપરવાઈઝર) ક્યારેક ક્યારેક ચક્કર લગાવે. ચોરી ન જ થાય એવું કાંઈ નહીં. થાય પણ ખરી. પણ અધ્યાપકને દરેક વીદ્યાર્થી સાથે એટલો બધો જીવંત સંપર્ક હોય કે એકંદરે ‘બ’ (બી ક્લાસ) લાવતો વીદ્યાર્થી ઓચીંતાનો ‘અ’ કક્ષા લાવે ત્યારે એની સાથે મળીને સ્પષ્ટતાઓ થાય. નાનીમોટી પરીક્ષામાં તો વીંછીનો આંકડો (ડંખ)જ કાઢી નાખ્યો હોય તેવું નીર્ભય વાતાવરણ રહે એટલે ચોરીની શક્યતા જ નહીંવત્ હોય.

હકીકતે ‘લોકભારતી’ની પરીક્ષાઓ વીદ્યાર્થીને શું નથી આવડતું તેની ફોજદારી તપાસ માટેની નહીં પરંતુ તેને જે આવડે છે તેનું મુલ્યાંકન કરનારી બાબત ગણાતી. નીરીક્ષકો વીદ્યાર્થીને કાંઈ ન સમજાયું હોય તો સ્પષ્ટ કરી આપનારા હોય. જુદા જુદા વીષયોમાં અન્ય સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તીઓ પણ વીદ્યાર્થીઓની કક્ષા સમજવા માટે અને જે તે કક્ષાથી ઉપર ઉઠવા માટે થતી, જેમાં ચર્ચાસભાઓ, નીબંધ-સ્પર્ધાઓ, જેમાં માર્ક્સ નહીં પણ ગુણવત્તા મુજબની કક્ષા નક્કી થતી તે, કેટલાંક તો નાટ્યરુપાંતરો ને એની ભજવણી સુધ્ધાં, દળદાર હસ્તલીખીત અંકોનાં સંપાદનો, તહેવારોની ઉજવણીમાં વણી લેવાતા અનેક વીષયો વગેરે બાબતો એવી હતી જે પરીક્ષા સીવાય પણ જ્ઞાનને ચકાસતી રહે ને વધારતી પણ રહે.

ત્વમેવ માતા ચ…….!!  :

અધ્યાપકો અમારું સર્વસ્વ હતા. એ શીક્ષકોય હતા અને ગૃહપતીઓય હતા. તેઓ જ પરીક્ષકો હતા ને તેઓ જ માવતર હતા. મુળશંકરભાઈ (મુ.મો.ભટ્ટ)ને સૌ ‘ભાઈ’ કહે પણ એ વીદ્યાર્થીઓની માતા હતા. નાનાદાદા (નાનાભાઈ ભટ્ટ)ને ફક્ત તસ્વીરમાં જોયા હતા.પણ સદા તેઓ અમારી આંખ સામે જ રહ્યા. કંઈ પણ ખોટું કરવાનો વખત આવે ત્યારે આ નાનાદાદા, ભાઈ અને બુચદાદા નજર સમક્ષ આવીને ઉભા જ હોય !! ‘લોકભારતી’ છોડ્યા પછીય આટલાં વર્ષો દરમીયાન આ બધા ગુરુજનોએ અમારી કંઈ કેટલીય નબળાઈઓને તણખલાની જેમ એક બાજુ કરી દેવાની તાકાત આપ્યાં કરી છે !

નાનાદાદા અને બુચદાદાની નીયમીતતા એક અચરજહતું !  40 વર્ષથીય વધુ અધ્યાપનકાર્ય કરનાર બુચદાદા(ન.પ્ર.બુચ)લખે છે કે તેઓ 40 વર્ષમાં એક પણ દીવસ એક મીનીટ પણ મોડા વર્ગમાં આવ્યા નથી !! મનુદાદા (દર્શક)ડોલતા ડોલતા આવે.મોડાય પડી જાય. પણ એવી તો મઝા પડેકે એમના વર્ગમાં વર્ગ પુરો થવાનો ડંકો ઘણી વાર ન સંભળાય !પછીના વર્ગના અધ્યાપક વર્ગ લેવા આવી ગયા હોય ને મનુભાઈ એકાગ્ર ચીત્તે ભણાવતા હોય તો તેઓ શાંતીથી પાછલી હરોળમાં બેસી જાય !

અમારા સમયના અધ્યાપકો જીવનશીક્ષકો હતા. પોતે જેવું ભણાવતા તેવું જ તેઓ જીવતા. અમે તેમની જીવનશૈલીએ ઘડાયા. એમની જ તાકાતે અમે ક્યારેય, ક્યાંય પાછા પડ્યા નહીં. અમારા ગૃહપતી ને અમારા અધ્યાપકનાં કાર્યો જુદાં હોવા છતાંબંનેનાં કાર્યો એકમેકમાં ભળી જતાં. જેઓ જીવનના પાઠો શીખવતા તેઓ જ પાઠમાંથી જીવન શોધી આપતા. લોકભારતીની પ્રાર્થના પછીનાં વ્યાખ્યાનો અને સવાર અને બપોરની પ્રાસંગીક વ્યાખ્યાનસભાઓમાં દેશ-વીદેશના વ્યાખ્યાતાઓ આવતાં એ બધું અમારે માટે ધન્યતાના પર્વ સમું હતું.આ ત્રણેય તત્ત્વોએ અમને સૌને લોકભારતીની બહારની દુનીયા (ભૌતીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ અને આધ્યાત્મીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ પણ)નો અવીસ્મરણીય અનુભવ કરાવ્યા કર્યો છે.

ધન્ય ધન્ય !!  :

નાનાદાદાએ ક્યાંક સાચું જ નોંધ્યું છે : “કેળવણીના કેન્દ્રમાં નથી અભ્યાસક્રમ કે નથી અધ્યાપક; નથી મકાન કે નથી ઉપસ્કર; નથી પરીક્ષા, નથી માર્ક, નથી નંબર, નથી પાઠ્યપુસ્તકો; જીવતો-જાગતો વંશ-પરંપરાના સંસ્કારો લઈને આવેલો, અમુક સંજોગોમાંથી પસાર થયેલો એવો વીદ્યાર્થી કેળવણીના કેન્દ્રમાં છે અને હોવો જોઈએ.”

અમારું એ ગૌરવ છે કે અમે પણ એક તબક્કે ‘લોકભારતી’ના વીદ્યાર્થી હતા.લગભગ સાડાચાર દાયકા બાદ આજે પણ એ જ પદ પર હોવાનો અહેસાસ એ અમારી ધન્યતા છે !!