સ્વતંત્રતા દે વરદાન !

સ્વતંત્રતા, દે વરદાન એટલું :
ન હીન સંકલ્પ હજો કદી મન;
હૈયું કદીયે ન હજો હતાશ;
ને ઊર્ધ્વજ્વાલે અમ સર્વ કર્મ
રહો સદા પ્રજ્વલી, ના અધોમુખ;


વાણી ન નિષ્કારણ હો કઠોર;
રૂંધાય દૃષ્ટિ નહિ મોહધુમ્મસે;
ને આંખમાંના અમી ના સૂકાય;
ન ભોમકા ગાય વસૂકી શી હો !
વાણિજ્યમાં વાસ વસંત લક્ષ્મી,
તે ના નિમંત્રે નિજ નાશ સ્વાર્થથી.

સ્ત્રીઓ વટાવે નિજ સ્ત્રીત્વ ના કદી,
બને યુવાનો ન અકાલ વૃદ્ધ,
વિલાય ના શૈશવનાં શુચિ સ્મિતો;
ધુરા વહે જે જનતાની અગ્રીણો,
તે પંગતે હો સહુથી ય છેલ્લા;
ને બ્રાહ્મણો- સૌમ્ય વિચારકો, તે
સત્તા તણા રે ન પુરોહિતો બને.

અને થઈને કવિ, માગું એટલું
ના તું અમારા કવિવૃંદને કદી
ઝૂલંત તારે કર પીંજરાના
બનાવજે પોપટ- ચાટુ બોલતા.
સ્વતંત્રતા, દે વરદાન આટલું.

ઉમાશંકર જોશી  

સાર્થ શબ્દ : શબદ–અક્ષરનાં રહસ્યો

વાચક !!

(મીશ્ર છંદ)

કાળું ડીબાંગ ત્યહીં આભનું પાટીયું, મહીં

તેજે ભર્યા અકળ તારકઅક્ષરો ઘણા;

પેખું, પરંતુ નહીં એનું રહસ્ય ઉકલે

ઉભો અવાચક બની રહું રે નીરક્ષર !

કોઈ અચાનક જરી પીઠ હાથ ફેરવે

અગમ્ય એ તારકઅક્ષરો તણી

રહસ્ય–ભાષા સમજાવવા મથે.

ઉંચા સ્વરે દસદીશેથી સુણાય શબ્દ

શબ્દાર્થ તોય સમજાય નહીં કશોય;

ઉંડાણથી ક્યહીંક કોઈ ધ્વની અચીંતો

સુણાય, ને પ્રગટ તુર્ત જ અર્થ શબ્દનો !

પામી રહું શબદ–અક્ષરનાં રહસ્યો !!

અનંત, ઉંડાણભર્યાં અ–શબ્દનું

રહસ્ય પામી શકું ના; ની:શબ્દ હું !

જુગલકીશોર

ઝાઝું આકાશમાર્ગે …

સાર્થ શબ્દ – ૯  (ન. પ્ર. બુચનું એક સમશ્લોકી મુક્તક)

નોંધ : પુરેપુરું તો યાદ નથી પણ કાલીદાસના મહાકાવ્ય શાકુંતલમાં વનમાં દોડાદોડી કરતાં હરણાંનું વર્ણન આવે છે. હરણ જ્યારે દોડતું હોય ત્યારે સમયની દૃષ્ટીએ જમીન પર એક ક્ષણ પુરતું અડકીને પછી હવામાં થોડો વધુ સમય રહેતાં હોય તેવું લાગે…..કાલીદાસની પંક્તીઓમાં આ વર્ણન બહુ સુંદર છે.જયારે શીકારી પક્ષીઓ તો વધુ વખત આકાશમાં જ હોય છે…..

પ્રતીકાવ્યો માટે જાણીતા આપણા પ્રસીદ્ધ હાસ્યલેખક ન.પ્ર.બુચ દ્વારા રાજકારણના નેતાઓ માટે દાયકાઓ પહેલાં લખાયેલું એક મુક્તક મને એમના તા. ૧૬, ૯, ૧૯૬૯ના રોજ એમણે લખેલા પત્રમાં મળેલું. હવાઈ મુસાફરી વગર ચાલી જ ન શકે એવા આ સમયના રાજકીય પક્ષીઓને માટે લખાયલા આ મુક્તકનો આસ્વાદ (કોઈ પણ રાજકારણ વચ્ચે લાવ્યા વીના)  લઈશું ?  †

 

મહાન સર્જક દ્વારા રચાયેલા કોઈ મુક્તકને આધુનીક સમય સાથે જોડી આપનારી આ શબ્દરચના કેટલી સાર્થ છે !

– જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– –––––

ભારતીય રાજપક્ષીઓ

પ્હોંચે ઉદ્ ઘાટનાર્થે નિત નિત સઘળે દેશને કોણકોણે,

માસે માસે ઊડન્તા મિષ લવ મળતાં પ્લેનપંથે વિદેશે;

રાજ્યે પ્રાધાન્યધારી કદીય ન નવરા ભારતી રાજપક્ષી

ઝાઝું આકાશમાર્ગે, ક્વચિત ન છૂટકે ભૂમિમાર્ગે ફરન્તા.

સાર્થ શબ્દ – ૭

ફેસબુકીયમ્ !

નોંધ : ફેસબક પર અવારનવાર એકબેઠકે લખાઈ જતાં કેટલાંક જોડકણાંની પોસ્ટ બનાવીને તેને કેટેગરીવાઇઝ સંઘરી દેવા માટેની આ એક રસમ ગણીને વાંચવા ભલામણ છે.

સૌની માલીકી તણો એ શબ્દકોશી શબ્દ
આવી મારા કાવ્યમાં, મારો બની રહ્યો ! 
=========

અક્ષરો ભેળા થઈને શબ્દમાં,
અર્થ દઈ સાર્થક કરે છે શબ્દને;
માનવી ભેળા થઈને દેશમાં;
દેશને વહેંચે છ ભાષાવેષમાં !!

=============

શબ્દને અર્થો મળે કૈં કેટલા !

અર્થને માટે શબદ પણ કેટલા !!

=============

માનવીને અર્થજીવનઅર્થ છે;

નાણુંએક જ માત્ર એનો અર્થ છે !!


=============================

શબ્દ તો આકાશ ઉડતું પંખીડું,
અર્થનું આકાશ એને સાંપડે;
કાવ્યમાં એને મઢી, હું આપણી
ગુર્જરી વાણી અલંકારીત કરું !

=============

અર્થના વાઘા પહેરી શોભતો
શબ્દ રુડો લાગતો શો કાનજી !
કાનજીને, મારી રચનામાં લઉં,
વિશ્વભરમાં ગુર્જરી દૌં માન જી !!

===========

શેં ?!

શબ્દ છે                                                                                                                               અર્થ છે
તોય આ કાવ્ય શું
વ્યર્થ છે ?

ભાવ છે
વિચાર છે
કાવ્ય-વ્યવહારને શોભતો
પ્રચાર છે.

જૂથનાં જૂથ છે
પ્રશંસા કાજ તત્પર સદા
Youth છે.

કવિસભા
કવિતસંમેલનો
રાજ-સહયોગ ને
જ્યોતિષોએ કહ્યો
કુંડળીયોગ છે.

પ્રેસ છે
પુસ્તકોને પ્રકાશિત થવા
‘ખાસજન’ની
નવાયેશ છે.

મૂલ્ય…
શું આજ મૂલ્યાંકનોનું
કશું મૂલ્ય છે….

વિવેચનો
પ્રવચનો
ક્યાંક રસદર્શનો કાજ
તો
‘નિજજનો’
સદા ઉપલબ્ધ છે —

શબ્દ છે
‘શબ્દને જોઈતો’
અર્થ છે —

તોય
શેં
કાવ્ય આ
વ્યર્થ છે ?

— જુગલકીશોર.
તા. ૨૬, ૧૧, ૧૮.

================