કાળ–ચાકડો (છ ઋતુઓનું ચક્ર)

કાળ–ચાકડે

(અનુષ્ટુપ)

 

ઝાલી   હેમંતનો  હાથ, શીશીરે  સાચવ્યો   રુડો

શીયાળો; મળતાં લાગ, વગાડ્યા દાંત–ડાકલાં.

ટાઢે  ધ્રુજવીયું    લોક,   રજૈયે   હુંફ     ઉજવી –

તન્મને   તગડાં   કીધાંવસાણાં  ખવડાવીને !

 

વસંતે  ચાર્જ  સંભાળ્યોકેસુડે પ્રગટ્યા દીવા,

ખર્ખર  ખરીયાં  જુનાં; રંગગંધે  સજ્યાં  નવાં.

ગ્રીષ્માડી આવતાં, એણે  કાળો કેર કરી દીધો;

નભે તાપ, વને ટ્હૌકોકેસરી સ્વાદયે પીધો !

 

વર્ષાબૈ વરસ્યાં ઝાઝું, ગ્રીષ્માની આગ ઓલવી,

પાથરી  ચાદરું  લીલીધરાપુત્રો  રીઝાવીયા.

શારદી  સુખી સૌ વાતે,  નવરાત્રી ઝળાંઝળાં,

ચાંદની  ભીંતડાં  ધૉળે,  છલક્યાં ખેતરે ખળાં !

 

પીતા વર્ષ;  ૠતુ  માતા ત્રણ, ને  બાર બાળકો,

રમતાંઝુમતાં  ઘુમેકાળને  ચાકડે  અહો !!

 

જુગલકીશોર.

Advertisements

‘પરત’ થયેલી કવિતા !

શેં ?!
–––––––––––––––––––––––––

શબ્દ છે
અર્થ છે
તોય આ કાવ્ય શું
વ્યર્થ છે ?

ભાવ છે
વિચાર છે
કાવ્ય-વ્યવહારને શોભતો
પ્રચાર છે.

જૂથનાં જૂથ છે
પ્રશંસા કાજ તત્પર સદા
Youth છે.

કવિસભા
કવિતસંમેલનો
રાજ-સહયોગ ને
જ્યોતિષોએ કહ્યો
કુંડળીયોગ છે.

પ્રેસ છે
પુસ્તકોને પ્રકાશિત થવા
‘ખાસજન’ની
નવાયેશ છે.

મૂલ્ય…
શું આજ મૂલ્યાંકનોનું
કશું મૂલ્ય છે….

વિવેચનો
પ્રવચનો
ક્યાંક રસદર્શનો કાજ
તો
‘નિજજનો’
સદા ઉપલબ્ધ છે —

શબ્દ છે
‘શબ્દને જોઈતો’
અર્થ છે —

તોય
શેં
કાવ્ય આ
વ્યર્થ છે ?

— જુગલકીશોર.
તા. ૨૬, ૧૧, ૧૮.

––––––––––––––––––––––––––––

 

જીવતાં જગતીયું : “ઘર વેચીને કાયટું કરજો”

પરમ મીત્ર ગોપાળભાઈ પારેખે મોકલેલી પ્રસાદીનું વીતરણ :

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ઘર વેચીને કાયટું કરજો

(જમભૂમિ પ્રવાસી, રવિવાર /28/10/2018/મધુવન પૂર્તિ/પાનું:4)

કાવ્યયાત્રા/ઉદયન ઠક્કર

દળણાં ના દાણા

ખરા બપોર ચઢ્યે દાણા રે કાઢવા

ઊંડી કોઠીમાં ડોશી પેઠાં રે લોલ

કોઠીમાં પેઠાં ને બૂંધે જઈ બેઠાં

ભૂંસી લૂછીને દાણા કાઢ્યા રે લોલ

સાઠ સાઠ વર્ષ લગી કોઠી રે ઠાલવી

પેટની કોઠી ના ભરાણી રે લોલ

સૂંડલી ભરીને આવ્યાં આંગણિયે

દળણાંના દાણા સૂકવ્યા રે લોલ

સૂકવીને ડોશી ચૂલામાં પેઠાં

થપાશે માંડ એક ઢેબરું રે લોલ

કરાને ટોડલે રમતાં કબૂતરાં

ચણવા તે ચૂપચાપ આવિયાં રે લોલ

ખાસી ખોબોક ચણ ખવાણી ત્યાં તો

મેંડી હરાઈ ગાય આવી રે લોલ

ડોશીનો દીકરો પોઢ્યો પલેગમાં

હરાઈ ગાય કોણ હાંકે રે લોલ

હાથમાંનો રોટલો કરતો ટપાકા

દાણા ખવાતા ન જાણ્યા રે લોલ

રામા રાવળનો ટીપૂડો કૂતરો

ઊભી પૂંછડીએ બાઉવાઉ બોલિયો

ડોશી ત્યાં દોડતી આવી રે લોલ

આગળિયો લઈ હાંફળી ને ફાંફળી

મેંડીને મારવા લાગી રે લોલ

ચૂલા કને તાકી રહી’તી મીનીબાઈ

રોટલો લઈને ચપ ચાલી રે લોલ

નજરે પડી ને ઝપ ટીપૂડો કૂદિયો

ડોશીની નોકરી ફળી રે લોલ

છેલ્લુંય ઢેબરું તાણી ગ્યો કૂતરો

દયણું પાશેર માંડ બાકી રે લોલ

એ રે પાશેર કણ પંખીડાં કાજે

મારી પછાડે નખાવજો રે લોલ

કોઠી ભાંગીને એના ચૂલા તે માંડજો

કરજો વેચીને કાયટું રે લોલ

–ઉમાશંકર જોશી

 

૯ સુરસુરીયાં !

એક શ્વાસે રચાયેલી પ્રતીપંક્તીઓ – મુળ સર્જકોની ક્ષમા–વંદના સાથે

નીરખને મગજમાં કોણ ઘુમી રહ્યું,

એક હું એક હું એમ બોલે !!

આપણો ચીંતવ્યો અર્થ કૈં નઈં સરે,
શાંતીથી ઉંઘ–આરામ કરવો !

એક ચતુરને એવી ટેવ,
પથ્થર થકી બનાવે દેવ !

વગર પાણીએ કરે સ્નાન,
મોંમાં પાંત્રીસ કેરું પાન !

‘તું નાનો હું મોટો’ એવો ખ્યાલ જરી ના ખોટો;
‘નાના’ને ‘મોટો’ કરવાનો ધંધો સદાય ખોટો !!

અન્યનું તો એક વાંકું,
આપણાં અઢાર છે !!

“ઈશ્વરને ગમ્યું તે ખરું !”
(વડીલ પાછા ફર્યા !)

તું મહાકવિ કહી જાત વખાણી રહ્યો, કવિતડું તારું સૌ કોઈ જાણે !

કવિપદે બેસવું એક બાજુ રહ્યું; કવિપગે પડ, પછી બેસ ભાણે !

હું લખું હું લખું એ જ અજ્ઞાનતા
વિવેચના–ભાર જ્યમ લહિયું તાણે !

 

– જુ.

જાગીને જોઉં તો………..!

અવઢવ

(છંદઃ પરંપરીત ઝુલણાં)

 

જાગીને જોઉં તો

જગત ઝાંખું દીસે;

ઝાંખુંઝાંખું બધું સપન ભીંસે……

 

ઉંઘમાં

ભોગવ્યા ભોગનું જે વધ્યું

અટપટું ચટપટું ખટમીઠું તે બધું

જાગતી આંખનાં દ્વાર ભીડે………

 

જાગવું –

ઉંઘના ભોગને ઝાંખવા;

ઉંઘવું –

‘જગતી’* રે વાસના પાંખમાં.

ઉંઘવું–જાગવું બેઉ પીડે !………..

 

ઉંઘવું દોહ્યલું –

“જાગશું, જાગી જાશું

પછી માંહ્યલુ સાવ મીથ્યા જશે;”

જાગવું દોહ્યલું –

“ઉંઘ આવી જશે,

‘રાચરચીલું’ બધું બાહ્યલું કામ ના’વે !”……

 

માંહ્યલું–બાહ્યલું બેઉ બળીયાં

પછી

બાથમાં વળગીયાં –

કેમ રીઝે ?

 

– જુગલકીશોર.

——————————————-

 

* જગતી = જગતની, દુન્યવી.

 

 

 

ભવીષ્યનો વાચક કોઈ જાગશે –

જાતને સવાલ

(ઉપજાતી)

 

લખી, લખી પુસ્તક–પોથીઓ ઘણી,

મોટા રચ્યા મેં દળદાર ગ્રંથ હા;

મઢ્યા અલંકાર, કર્યાં સુશોભનો,

ઉડાડિયા કલ્પનના ફુવારા !

 

લેખો, કવીતા, ગઝલોય, વારતા

ને હાઈકુ, મુક્તક, જોક્સ, નાટકો –

નાખ્યાં લખી; વ્હેંચી દીધાં નીશુલ્ક !

શો NETનો લાભ બધો લીધો મેં !

પરંતુ રે, ક્વોન્ટીટી–મોહમાં મેં

ક્વૉલીટીને છેહ દીધો  હશે તો ?

ને માતૃભાષા અવ્યવસ્થીતા વડે

ટુંપો દઈ મુંઝવી મારી શું હશે ?

 

ભવીષ્યનો વાચક કોઈ જાગશે –

સ્વચ્છંદતાનો ન હીસાબ માગશે ?!

જુગલકીશોર.

 

(ઉમાશંકરભાઈના ‘જઠરાગ્નિ’ કાવ્ય પરથી સ્ફુરિત)

 

 

મારાં ગાંધીકાવ્યો !!

ગાંધીવંદ્…….ના !

(છંદ : શીખરીણી)

 

હણ્યો એને તોયે

ધરવ ન થયો આ જગતને;

દઈ આદેશોને ફગવી સઘળા

 તર્પણ કર્યું.

મઢ્યો એને ફ્રેમે,

સરજી કંઈ શીલ્પો, સ્થીર કર્યો;

ગલી, રસ્તે, ખુણે,

લખી લખી દીધાં નામ, સરજ્યા

નવા ગાંધી–માર્ગે

વીવીધ ‘વ્યવસાયો’ શરુ કર્યા !

હતો દીધેલો જે સરળતમ

તે મારગ ભુલી –

તને ભુલાવાને

નીત નીત તમાશા સહુ કર્યા;

ભુલાવીને જંપ્યાં !

બસ બસ હવે, તારું ન કશું રહ્યું;

જા તું ગાંધી !

અવ અમ રચ્યા મારગ પરે

તને સંભારીશું ફકત બસ

બે વાર વરસે !

કર્યે જાશું તારું રટણ

બીજી ઓક્ટોબર,

અને

જનેવારી કેરી ત્રીસમી દર તારીખ પર હા !

૨૯/૧/૧૪.

—————————————————-

કોઈ ‘મોહન’ લ્યો !!

(પરંપરિત)

યમુનાને તીર

આજ મથુરાની ગલીઓમાં

સંભળાતો નથી હવે ગોપીઓનો સ્વર :

“કોઈ મોહન લ્યો…..!”

યમુનાને તીર આજ,

દિલ્હીની શેરીઓમાં

અવ તો સંભળાય જરા ધીમું જો સાંભળો તો,

ખાદીલા રાજવીઓનો સ્વર :

“કોઈ લઈ લ્યો,

મફતમાં લઈ લ્યો…..,

‘મોહનદાસ’ લઈ લ્યો….!!

–––––––––––––––––––––––––––

સોયે વરસ પૂરાં !

(મિશ્ર)

પૂરી થઈ જન્મશતાબ્દી આપની.

છૂટ્યા તમે – હાશ – અમેય છૂટ્યા !

વક્તાતણા ભાષણ–શબ્દ ખૂટ્યા,

શ્રોતાતણા સાંભળી કાન ફૂટ્યા;

પૂજા કરી ખૂબ જ ‘ગાંધી–છાપની –

ત્યારે ગઈ માં….ડ શતાબ્દી આપની !

તા. ૨૪, ૦૨, ૭૦.

——————————————————

મહાત્માની રૅર ચીજોનું લીલામ !

રાજઘાટની
માંડી બેઠા હાટ
સેવકો;

સેવકો
ભેળાં થઈને વેચે;

વેચે ભાતભાતની ચીજો
પાણી-મુલે :

[1]

“ગાંધીએ
જેના સુતર-તાંતણે
લીધું હતું સ્વરાજ
એ આ ચરખો –
કાંતશે હવે
સુંવાળાં ગલગલીયાંળાં રેશમી સુત્રો.”

[2]
“શુદ્ધ અને અહીંસક
આ ચંપલ-
રાજમાર્ગ પરના
‘કાંટા-કાંકરા‘થી બચાવતાં
આપને લઈ જશે
છેક
રાજભવનમાં.”

[3]
“આ
ગરીબ બીચારી
બકરી.
તમારા ગગનચુંબી વૈભવમાં
બદામનો મામુલી ચારો ચરીને
તમારો
જનતા સાથેનો
ભ્રમ દુઝતી રહેશે.”

[4]
“ને
આ તકલી.
ચકલી ખોલો
ને
વહે જેમ ધારા પાણીની,
એમ  ફેરવતાં જ એને
વહે ધારા, વીચારની.
કેન્દ્ર પર ફરતી
આ તકલીની સાથે
ફરતી રહે ધારા પણ
વીચારની,
સીદ્ધાંતની –
આત્માના હાથવગા અવાજનો
ગુંજે
પ્રધાનસ્વર
શો મીઠો !”

[5]
“બાપુએ
હાથે કાંતેલું,
ને વણેલું ને સીવેલું
આ પહેરણ.
એની જાદુઈ શક્તીની
નથી આપને ખબર –
એ પહેર્યું નથી,
ને
આપની સામેના
ગમે તેવા પુરવાર થઈ ચુકેલા
આક્ષેપોમાંથી
આપ છુટ્યા નથી !”

[6]
“સમાધીનો
પથરોય ન દેખાય
એટલાં બધાં ખડકાતાં
ગુલાબોનો સદુપયોગ –
તે આ
ગુલકંદ.
આપની શારીરીક
અને ખાસ તો
બૌદ્ધીક તંદુરસ્તી માટે  !”

******

રાજઘાટથી
‘ઘાટ ઘડી’ને
રાજ લઈ લ્યો-
પાણી-મુલે.

============================

કેવાં રે અમે કેવાં !!

 [શીખરીણી]

‘તમોને  વીંધી ગૈ સનન’, અવ  આ  આમજનને
વીંધી ર્ હૈ છે બાપુ ! સતત વરસોથી,પજવતી
રહેતી, નીષ્ઠાનાં  શીથીલ  કરતી   પોત;  તમને
હણ્યા એનો ના ર્ હે  કંઈ વસવસો  એટલી હદે !

વછુટેલી  હીંસા  સનન,  ગણતી  જે   ત્રણ,   તમે
ભરી રાખી  હૈયે ! રુધીર  વહ્યું   તેને   પણ  અહો
ઝીલી લીધું  સાદા, શુચી વસન માંહી;  થયું હશે
તમોને  કે  હીંસા તણી   કશી   નીશાની  નવ  રહે
ભુમીમાં – જે  મોંઘું  ઉજવી રહી સ્વાતંત્ર્ય નવલું !

તમે તો  ઉચ્ચારી દઈ ફકત   ‘હે રામ !’,  ઉજવ્યું
અહીંસાનું મોંઘું  પરવ; પણ  આ   ખાસ જન    ના
શક્યું    ઝીલી  એને.  કળણ   બહુ   ઉંડાં   શબદનાં !

તમે  ઝીલ્યા  હૈયે   ક્ષણ ક્ષણ  પ્રહારો – ત્રણ  નહીં !
અમે એવાં એવાં,  નહીં ગમ  કશો,  કો’ ગણ   નહીં !

––––––––––––––––––––––––––––––––

લટકતી છબીમાંના બાપુને.

(પરંપરિત)

આ દેશને
પરતંત્રતાની ચૂડથી છોડાવનારા
હિન્દના બાપુ !
તમે આ ફ્રેમમાં
(કાચ જેમાં ના મળે ! )
રે, કેમ છો લટકી રહ્યા ?

સ્વતંત્રતાના હે પુજારી,
છેદવા ‘બંધન’  છબીમય
કાચનો આપે જ કરિયો ‘ભંગ-સવિનય’ ?

કે
લોકહૈયે પહોંચવા
પટ પારદર્શી યે નડ્યો શું,
જે તમે તોડી જ એને દૂર કરિયો ?

કે પછી–
પ્રેમીજને કો’ આપના
આઝાદ (ના આબાદ) ભારતની હવાને માણવા દેવા…
છે આપને લટકાવિયા
ખુલ્લી હવામાં ?!

તા. ૧૪, ૨, ૬૬.

================================

બાપુ !

આટલા સુકલકડી શરીરે

ને

આટલી ઓછી

સંપત્તીએ –

(નહીં પહેર્યું પુરું કપડું

નહીં લીધો એવો કોઈ ખોરાક

નહીં કશું બેન્ક બેલેન્સ)

તમે

એટલી ઉંચાઈએ જઈ પહોંચ્યા કે

તમારું પર્યાપ્ત દર્શન પણ

‘આ આંખો”થી શક્ય નથી.

તમને ‘પામવા’નું તો ક્યાં

‘માપવા’નુંય

જ્યાં શક્ય નથી;

એવે વખતે

આપનો જન્મદીવસ શું કે

શું નીર્વાણદીન –

આવતો રહેશે…ને

જતોય રહેશે !

હું તો અહીં,

ફક્ત (હા, ફક્ત)

તમને સ્મરીને

ભરી રહું કંઈક જો

ખાલીપોય…

ગનીમત.

 (તા. ૨, ગાંધી–માસ, ૨૦૧૧)

========================================

ગોડસે નહીં – GOD છે !

ગાંધી તારા દેશમાં ગાંધી શબ્દ વગોવાય,

GOD બની જાય ગોડસે, મંદીર એનાં ચણાય.

સાદી તારી જીવની, સાદી તારી વાત,

તોય શકે ના જીરવી,  કેવી માનવજાત !

પગલું તારું એવડું માપ્યું નહીં મપાય,

પણ એ ચરણે ચાલવું અઘરું નહીં જરાય.

ચરણ-આચરણ સાથમાં, બે સંયોગે જાય,

નહીંતર એવું ચાલવું નકરું નીષ્ફળ થાય !

ત્રણ વીસુ દસકો જતાં પગલાં રહ્યાં ભુંસાઇ,

પણ પથ તેં દોરી દીધો એમ ભુંસાશે કાંઈ ?!

તું કણકણ, જનમન વસ્યો, ખસ્યો ખસે નહીં એમ,

શબ્દ “ગોડસે” એક દી’ બને “ગોડ-છે” તેમ !!

(૩૦,૦૧,૧૮)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––