પ્રજ્ઞામાર્ગે પ્રયાણ

(અનુષ્ટુપ)

વિદ્યાને મારગે આજે નવું પ્રસ્થાન આદરે

અમારો પુત્ર આ વ્હાલો લૈને દંડ ખભા પરે.

શાળાની મૂકીને સીમા પ્રજ્ઞામાર્ગે ચડે હવે,

જ્ઞાનનાં વિસ્તર્યાં ક્ષેત્રો અજાણ્યાં, ખૂંદવા ચહે.

ખભે જે ધારશે માળા, ત્રિધાગી એ ત્રિદેવની;

ત્રિપદા, દેવી ગાયત્રી માતા-મંત્ર-શી પાવની !

સંસારી ત્રિવિધા માર્ગો – જ્ઞાન, ભક્તિ, સુકર્મના –

પ્રથમે – જ્ઞાનને માર્ગે ચાલશે બાલ, ધર્મના.

ગાયત્રીમંત્રને કંઠે, ત્રિધાગીને ખભે, ધરી

ચાલશે રાખીને સામે શારદામાતની છવિ.

વિદ્યાની વાટ છે એની – શુભમાર્ગે પ્રયાણની,

આશિષો આપની થાશે એને રે બહુ કામની !

અમારે આંગણે રૂડો પ્રસંગ; આવજો તમે,

પધાર્યું આપનું થાતાં, ધન્ય – પ્રસંગ, ને અમે !!

જુગલકિશોર

જઠરાગ્નિ

(છંદ: મનહર)

વિસ્તારીને શેઠ એનું પેટ મોટું કરી બેઠા,

ભૂખ લાગે નહીં એવી તકલીફ આવી છે.

મ્હેલ જેવા બંગલામાં વેરી થઈ સગવડો;

અગવડો એક પછી એક અપનાવી છે.

બંગલાની સામે એક ઝૂંપડીમાં વસનારો

શ્રમજીવી રોટલીના ઢગને પચાવે છે –

જાણી એવું શેઠિયાને થયું અચરજ બહુ;

પચવાની વાત કેવી અમને નચાવે છે !

બતરીસ પકવાનો પચવાનું નામ ના લે –

એનો ઢગ રોટલાનો ઝટ પચી જાય છે.

સામસામા બેઉ જણા જીવે સાવ વિપરીત,

નવાઈની વાત એનો કોઈ શું ઉપાય છે ?

વિચારીને શેઠ એક સાંજ પડ્યે નવરાશ્યે

મજૂરને ખાનગીમાં વિનવે ધીરે રહી :

“વાત એક મારી જો તું માની જા તો પાડ મોટો;

જઠરાગ્નિ તારો મને આપે શું મને નહીં ?!”

વિચારીને છેક, ખુશ થઈ, શ્રમજીવી કહે,

“વાત શેઠ, આપની હું ટાળી કેમ શકું છેક ? 

આપ જેવા અમીરોની સેવા કરવાની તક

આવે ત્યારે પાછો પડી કરું શું અવિવેક ?!

તોય એક માગણી તો હુંય કરી લઉં, શેઠ –

‘માગવા’ની સાથે સાથે ‘આપવું’ ફરજ છે.

લેવા દેવા સામસામે, એ ન્યાયે માગી લઉં

જઠરાગ્નિ તણું માથે આપને કરજ છે !  

ખાધેલું પચાવવાને આપ્યો મેં જઠરાગ્નિને;

ખાવાના છે સાંસાં, આપો તમારા મંદાગ્નિને !! 

– જુગલકિશોર તા. ૨૩, ૦૫, ૧૯.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

મનહર છંદની વિશેષતાઓ :

૧) બે ભાગમાં વહેંચાયેલી એક પંક્તિમાં ૩૧ અક્ષરો – પ્રથમમાં ૧૬, દ્વિતીયે ૧૫. (લઘુગુરુ સ્થાન નક્કી નહીં)

૨) છેલ્લો એકત્રીસમો અક્ષર ગુરુ ગણવો

૩) બબ્બે પંક્તિઓ વચ્ચે અન્ત્યાનુપ્રાસ

૪) બન્ને પંક્તિમાં ચાર ચાર અક્ષરોનાં આવર્તનો આવે છે અને બીજી ૧૫ અક્ષરોની પંક્તિમાં છેલ્લાં બે આવર્તનો ૩–૪ અથવા ૪–૩નાં આવશે.

કાળ–ચાકડો (છ ઋતુઓનું ચક્ર)

કાળ–ચાકડે

(અનુષ્ટુપ)

 

ઝાલી   હેમંતનો  હાથ, શીશીરે  સાચવ્યો   રુડો

શીયાળો; મળતાં લાગ, વગાડ્યા દાંત–ડાકલાં.

ટાઢે  ધ્રુજવીયું    લોક,   રજૈયે   હુંફ     ઉજવી –

તન્મને   તગડાં   કીધાંવસાણાં  ખવડાવીને !

 

વસંતે  ચાર્જ  સંભાળ્યોકેસુડે પ્રગટ્યા દીવા,

ખર્ખર  ખરીયાં  જુનાં; રંગગંધે  સજ્યાં  નવાં.

ગ્રીષ્માડી આવતાં, એણે  કાળો કેર કરી દીધો;

નભે તાપ, વને ટ્હૌકોકેસરી સ્વાદયે પીધો !

 

વર્ષાબૈ વરસ્યાં ઝાઝું, ગ્રીષ્માની આગ ઓલવી,

પાથરી  ચાદરું  લીલીધરાપુત્રો  રીઝાવીયા.

શારદી  સુખી સૌ વાતે,  નવરાત્રી ઝળાંઝળાં,

ચાંદની  ભીંતડાં  ધૉળે,  છલક્યાં ખેતરે ખળાં !

 

પીતા વર્ષ;  ૠતુ  માતા ત્રણ, ને  બાર બાળકો,

રમતાંઝુમતાં  ઘુમેકાળને  ચાકડે  અહો !!

 

જુગલકીશોર.

‘પરત’ થયેલી કવિતા !

શેં ?!
–––––––––––––––––––––––––

શબ્દ છે
અર્થ છે
તોય આ કાવ્ય શું
વ્યર્થ છે ?

ભાવ છે
વિચાર છે
કાવ્ય-વ્યવહારને શોભતો
પ્રચાર છે.

જૂથનાં જૂથ છે
પ્રશંસા કાજ તત્પર સદા
Youth છે.

કવિસભા
કવિતસંમેલનો
રાજ-સહયોગ ને
જ્યોતિષોએ કહ્યો
કુંડળીયોગ છે.

પ્રેસ છે
પુસ્તકોને પ્રકાશિત થવા
‘ખાસજન’ની
નવાયેશ છે.

મૂલ્ય…
શું આજ મૂલ્યાંકનોનું
કશું મૂલ્ય છે….

વિવેચનો
પ્રવચનો
ક્યાંક રસદર્શનો કાજ
તો
‘નિજજનો’
સદા ઉપલબ્ધ છે —

શબ્દ છે
‘શબ્દને જોઈતો’
અર્થ છે —

તોય
શેં
કાવ્ય આ
વ્યર્થ છે ?

— જુગલકીશોર.
તા. ૨૬, ૧૧, ૧૮.

––––––––––––––––––––––––––––

 

જીવતાં જગતીયું : “ઘર વેચીને કાયટું કરજો”

પરમ મીત્ર ગોપાળભાઈ પારેખે મોકલેલી પ્રસાદીનું વીતરણ :

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ઘર વેચીને કાયટું કરજો

(જમભૂમિ પ્રવાસી, રવિવાર /28/10/2018/મધુવન પૂર્તિ/પાનું:4)

કાવ્યયાત્રા/ઉદયન ઠક્કર

દળણાં ના દાણા

ખરા બપોર ચઢ્યે દાણા રે કાઢવા

ઊંડી કોઠીમાં ડોશી પેઠાં રે લોલ

કોઠીમાં પેઠાં ને બૂંધે જઈ બેઠાં

ભૂંસી લૂછીને દાણા કાઢ્યા રે લોલ

સાઠ સાઠ વર્ષ લગી કોઠી રે ઠાલવી

પેટની કોઠી ના ભરાણી રે લોલ

સૂંડલી ભરીને આવ્યાં આંગણિયે

દળણાંના દાણા સૂકવ્યા રે લોલ

સૂકવીને ડોશી ચૂલામાં પેઠાં

થપાશે માંડ એક ઢેબરું રે લોલ

કરાને ટોડલે રમતાં કબૂતરાં

ચણવા તે ચૂપચાપ આવિયાં રે લોલ

ખાસી ખોબોક ચણ ખવાણી ત્યાં તો

મેંડી હરાઈ ગાય આવી રે લોલ

ડોશીનો દીકરો પોઢ્યો પલેગમાં

હરાઈ ગાય કોણ હાંકે રે લોલ

હાથમાંનો રોટલો કરતો ટપાકા

દાણા ખવાતા ન જાણ્યા રે લોલ

રામા રાવળનો ટીપૂડો કૂતરો

ઊભી પૂંછડીએ બાઉવાઉ બોલિયો

ડોશી ત્યાં દોડતી આવી રે લોલ

આગળિયો લઈ હાંફળી ને ફાંફળી

મેંડીને મારવા લાગી રે લોલ

ચૂલા કને તાકી રહી’તી મીનીબાઈ

રોટલો લઈને ચપ ચાલી રે લોલ

નજરે પડી ને ઝપ ટીપૂડો કૂદિયો

ડોશીની નોકરી ફળી રે લોલ

છેલ્લુંય ઢેબરું તાણી ગ્યો કૂતરો

દયણું પાશેર માંડ બાકી રે લોલ

એ રે પાશેર કણ પંખીડાં કાજે

મારી પછાડે નખાવજો રે લોલ

કોઠી ભાંગીને એના ચૂલા તે માંડજો

કરજો વેચીને કાયટું રે લોલ

–ઉમાશંકર જોશી