અનુવાદ એ દ્વીજકર્મ છે ? (પુર્ણ)

– જુગલકીશોર.

        ‘અનુવાદ એ દ્વીજ-કર્મ છે’ એ વીચાર અનુવાદની સૂક્ષ્મ પ્રક્રીયાને સમજાવનારો છે. અનુવાદની કસોટીઓને, અનુવાદની સમસ્યાઓને તથા અનુવાદની ખુબીઓને એકી સાથે આ વીચારથી સમજી શકાય છે. અર્થાત્ દ્વીજ-કર્મના રુપકથી અનુવાદની કસોટી થઈ શકે છે; અનુવાદની સમસ્યાઓ પણ સમજી શકાય છે અને અનુવાદની ખુબીઓ પણ પામી શકાય છે.

        ઉપરના વાક્યમાં બે શબ્દો પરસ્પર સંકળાયેલા છે : ‘અનુવાદ’ અને ‘દ્વીજ’ આ બંને શબ્દોના અર્થોને જોઈને પછી એ બંનેના વીશીષ્ટ અર્થો તથા એ બંનેની સમાનતા જોઈને એ બંનેનો પરસ્પરનો સુંદર સંબંધ જાણી શકાશે.

        આખા વાક્યનો અર્થ તો સરળ છે; ‘અનુવાદ એ એક પુનર્જન્મ છે.’ પણ આપણને અભીપ્રેત એવા ‘અનુવાદ’ના તથા ‘દ્વીજ’ના અર્થો તથા એ બંનેના બીજા અર્થો વચ્ચે ઘણું અંતર છે. એ આ પ્રમાણે સ્પષ્ટ કરીએ :

        અનુવાદકનો એક અર્થ ‘કહેલી વસ્તુ ફરી કહેવી તે’ એવો થાય છે. (મુળ તત્સમ્ અર્થમાં) બીજો અર્થ ‘મુળને અનુસરીને ચાલવું’ તેમ થાય છે.

        ત્રીજો અર્થ ‘એક વાતનું સમર્થન કરવા, સમજાવવા માટે સ્પષ્ટતા સહીત કહેવું તે.’ આમ આ ત્રણેય જૂના (સંસ્કૃતમાંના) અર્થો આપણને અભીપ્રેત નથી. કારણ કે અપણે અનુવાદને ‘દ્વીજ’ કહ્યો છે. ઉપરના ત્રણેય અર્થો આજના ‘અનુવાદ’ શબ્દની સાથે સંબંધીત ન રહેવાથી તથા ‘અનુવાદ’નો ‘ભાષાન્તર’ એવો અર્થ થતો હોવાથી જ પહેલાં ત્રણેય અર્થો ‘અનુવાદ’ શબ્દ માટે ટકી શક્યા નથી. આથી જ દ્વીજ શબ્દને ‘અનુવાદ’ની કસોટી કહેવામાં સાર્થકતા રહેલી છે. ‘અનુવાદ’ના દ્વીજત્વ ને જ લીધે એનો આજનો અર્થ ટકી શક્યો છે. આમ દ્વીજત્વ એ અનુવાદની એક વીશીષ્ટ અને સાર્થક કસોટી બની રહે છે.

        ‘દ્વીજ’ શબ્દના ઘણા અર્થ થાય છે. જેમાં મુખ્ય અર્થો – ‘બ્રાહ્મણ’, ‘પક્ષી’ અને ‘દાંત’ને જોઈએ.

        બ્રાહ્મણના યજ્ઞોપવીત સંસ્કારોથી એનો દ્વીજન્મ મનાય છે. પણ ખરું જોતાં યજ્ઞોપવીત સંસ્કારોથી બ્રાહ્મણનું બાહ્ય કશું જ બદલાતું નથી. ફક્ત એનું આંતર બદલાવાયું મનાય છે. આ તો અનુવાદથી તદ્દન ઉલટી જ ક્રીયા થઈ ! અનુવાદમાં તો કૃતીનું બાહ્યાવરણ જ બદલાય છે; આંતરતત્વ તો ‘યતાતથ’ જ રહે છે. એવી જ રીતે પક્ષીના પ્રથમ ઈંડા સ્વરુપે અને પછી પક્ષી સ્વરુપે થતા જન્મમાં પણ દ્વીજત્વ સાથે થોડો વીરોધાભાસ છે. પ્રાણ અલબત્ત એકનો એક જ છે. પરંતુ એ પ્રાણ સાથે જ વણાઈ રહેલું બાહ્યતત્વ તો તદ્દન ભીન્ન અને નવું જ હોય છે ! અનુવાદમાં આપણે જાણીએ છીએ કે આંતર તત્વ તો બદલવું ન જ જોઈએ પણ એની શૈલી, એનું પોત, એનું સ્વ-રુપ પણ જેવું ને તેવું બીજી ભાષામાં રહેવું જોઈએ. (અથવા એનો પ્રયત્ન થવો જોઈએ) જ્યારે ઈંડામાંથી પક્ષી થતાં જ પ્રાણ સીવાયનું બધું જ બદલાઈ જાય છે. દાંતની બાબતમાં તો જુદી જ પરીસ્થીતી છે, કે પહેલો દાંત પડી ગયા પછીનો દાંત તદ્દન ભીન્ન (કોમળ ને બદલે કઠોર) હોય છે. અને પ્રથમ દાંત તો સાવ નીકળી જ ગયો હોય છે – એનું જરાય અસ્તીત્વ નથી હોતું !

        ‘દ્વીજ’ શબ્દના આટલા અર્થ બતાવવામાં લંબાણ કરવાનો આશય એ જ છે કે ‘દ્વીજ’ શબ્દ ઉપરના ત્રણેય સાથે જેટલો બંધ બેસતો થાય છે. એના કરતાં પણ વીશીષ્ટ અને બધા કરતાં શ્રેષ્ઠ અર્થ ‘અનુવાદ’ સાથે બંધ બેસતો થાય છે. દ્વીજને પુનર્જન્મના અર્થમાં લઈએ તો અનુવાદની પ્રક્રીયાને ખુબ જ સચોટ રીતે ઓળખી શકાશે. પુનર્જન્મ એટલે એક જ આત્માનો બીજા દેહમાં અવતાર. આત્માની સાથે જ આપણું સૂક્ષ્મ-શરીર રહેલું હોય છે એમ તત્ત્વજ્ઞાનીઓ કહે છે. અર્થાત્ મન, બુદ્ધી, અહંકાર વગેરેનું બનેલું સુક્ષ્મશરીર આત્મા સાથે જ રહે છે અને નવા ખોળીયામાં પણ સાથે આવે છે. આ દૃષ્ટીએ જોઈએ તો મુળ કૃતીનો આત્મા એનું કથીત છે; શૈલી, પોત, વગેરે સુક્ષ્મ શરીરો છે. (જે અવીનાભાવી સંબંધે કથીત સાથે જોડાયાં છે) આ બધાંનું બનેલું એક સુંદર ગઠીત રૂપ બીજી ભાષાના ખોળીયામાં લાવવાની આપણી શરત છે. એટલે આ દૃષ્ટીએ દ્વીજ-પુનર્જન્મ શબ્દ વડે અનુવાદ ઓળખી શકાય છે; અને અનુવાદ વીષેની આપણી કલ્પનાથી ‘દ્વીજ’ શબ્દને જેટલો સાચી રીતે ઓળખાવી શકાય છે એટલી ચસોટ રીતે ‘પક્ષી’, ‘ઈંડુ’, કે ‘બ્રાહ્મણ’ વગેરે સચોટ શબ્દોથી ઓળખાવી શકાતો નથી.

        આનાથી અનુવાદની સમસ્યાઓ પણ જાણી શકાય છે. એક તત્ત્વ પોતાના સ્થાનથી બીજા સ્થાને જાય તે વાતની કલ્પનાથી જ સમજાઈ જાય છે કે એ ક્રીયા કેટલી કઠણ (મુશ્કેલ પરીસ્થીતીવાળી) છે. એ સ્વરુપમાંથી એકના એક તત્ત્વને બીજા (જુદા જ મીજાજના) સ્વરુપમાં લઈ જવું એ કાર્ય એક ગર્ભને બીજા ગર્ભાશયમાં લઈ જવા જેટલું જ અઘરું અને ‘સફળતા’ની અશક્યતાની નજીકનું છે. (૧૯૬૮માં લખાયેલા આમાં હવે ફેરફાર શક્ય છે – જુ.)

        ઘણા અનુવાદને ‘અક જમીનમાંથી બીજી જમીનમાં ઝાડને લઈ જવા’ની પ્રક્રીયા ગણે છે. પણ એમાં ઘણી અપુર્ણતા છે. એ ઝાડનો નવો જન્મ નથી. ઝાડનું કશું જ બદલાતું નથી. છતાં સંભવ છે કે જમીનમાં વધારે તફાવતથી ફળના સ્વાદમાં પણ ફેર થાય. (બે જુદી જુદી જમીનોમાંનાં ફળોમાં સ્વાદ-ભીન્નતા હોય છે) અને તો તો પછી આપણી ‘અનુવાદ’ની અપેક્ષા સચવાતી નથી. ફળનો સ્વાદ જ બદલાય (કથીતનો મર્મ જ બદલાય) તો કશો અર્થ નથી.

        અનુવાદની પ્રક્રીયાને સૌથી સુંદર અને સચોટ રીતે સમજાવવા માટે સાપની કાંચળીનો દાખલો નજર સામે રાખવો જોઈએ. એ ક્રીયા એટલી સહજ, સ્વાભાવીક છે કે ‘આદર્શ અનુવાદ’ની કસોટી માટેનો માપદંડ એને બનાવી શકાય. કાંચળી એ બાહ્ય તત્ત્વ હોવા છતાં – એ દૂર થઈ શકતી હોવા છતાં – એનું સર્જન, એનો જન્મ અંદરથી જ થાય છે. આમ સાપ અને કાંચળીનો સંબંધ અલગતાનો હોવા છતાં અભીન્નતાનો, અવીનાભાવી સંબંધ પણ છે. અને સૌથી વીશીષ્ટ તત્ત્વ આ રુપકનું એ છે કે સાપની ‘નવી’ કાંચળી પણ સાપને ‘પુર્ણ રુપે’ બંધબેસતી આવે છે. આ બંધબેસતાપણું એ મને લાગે છે કે અનુવાદની પ્રક્રીયાનું સૌથી મહત્ત્વનું તત્ત્વ છે. એનાથી અનુવાદને માપી શકાય છે; એની કસોટી કરી શકાય છે. આથી અનુવાદને દ્વીજ-કર્મ ગણાવવા માટેનું સાર્થ રુપક સાપ-કાંચળીનું છે. એનાથી આપણને ‘આદર્શ અનુવાદ’નું એક ‘લક્ષ્ય’ સાંપડે છે અને પરીણામે એ ધયાનમાં રાખીએ તો ઉત્તમ અનુવાદની નજીક જવાની શક્યતાઓ સાંપડે છે.

        અનુવાદને દ્વીજ-પુનર્જન્મ કહીએ એટલે આપોઆપ જ જન્મ સમયની પરીસ્થીતી આપણી સામે ખડી થાય છે. અનુવાદ એ પુનર્જન્મ હોય, તો પછી એ નવજન્મ સમયની પ્રક્રીયા એ અનુવાદકનું ‘કાર્ય’, ‘ફ્રરજ’ બની રહે છે. અનુવાદક કેવો હોવો જોઈએ એની કસોટી પણ ‘અનુવાદ’ના દ્વીજત્વથી મળી રહે છે. ગર્ભને સફળતાથી બહાર લાવીને જીવાડવો એ જેમ સુયાણીની કુશળતા પર આધાર રાખે છે તેવી જ રીતે એક ભાષાથી ઉતરડીને બીજી ભાષામાં કથીતને જીવતું કરી આપવું – રાખવું – એ પણ અનુવાદની કુશળતા પર આધાર રાખે છે. સુયાણીને બાળક પ્રત્યે જેટલું માન હોય (એ બાળક પોતાનું ન હોવાથી એના પ્રત્યે ‘મમત્વ’ સુયાણીમાં નથી હોતું જે અનુવાદને તો નુકસાનકર્તા છે.) એટલું માન અનુવાદકને મુળ કૃતી પ્રત્યે હોય એટલું જ જરુરી છે. માતા જેવી મમતા, અનુવાદકને અસફળ બનાવી મુકે છે.

        આમ અનેક દૃષ્ટીએ દ્વીજત્વ એ અનુવાદ માટેનું સુંદર ઉપમાન બની રહે છે.

        આ દૃષ્ટીએ સાહીત્યેતર કૃતીઓના અનુવાદો વધુ સરળ રહે છે. કારણ કે એમાં આંતરતત્ત્વ અને બાહ્યતત્ત્વ (ભાષા) વચ્ચે અવીનાભાવી સંબંધ નથી. જ્યારે સાહીત્યીક કૃતિઓમાં અનુવાદ વખતે મુશ્કેલી રહે છે. કારણ કે ભાષા અને કથીત, શૈલી અને કથીત બહુ નજીકના સંબંધે જોડાયેલાં છે. જુદી જુદી ભાષાનો જુદો જુદો મીજાજ અનુવાદને મુશ્કેલ બનાવી મુકે છે. કવીતામાં સૌથી વધુ મુશ્કેલી રહે છે.

        અનુવાદને પ્રતીસર્જન કે પ્રતીનીર્માણ જેવા શબ્દોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. પણ એ શબ્દો અનુવાદના આપણને અભીપ્રેત અર્થ સાથે બંધબેસતા નથી. ગુરુદેવનાં કાવ્યોનું મેઘાણીએ કરેલું રુપાંતર એક આસ્વાદકની દૃષ્ટીએ સુંદર હોવા છતાં એક અનુવાદકની દૃષ્ટીએ સફળ નથી. એને પુનર્જન્મ કે દ્વીજના નામે નહિ ઓળખાવી શકાય. એને પ્રતીનીર્માણ જ કહીશું. એવું જ ‘ધી હાર્ટ ઓફ એ ગોપી’નું શ્રી બ.ક.ઠાકોરે કરેલું ભાષાન્તર એ રુપાંતર જ છે. એના મુળ સ્વરુપનોં જ બદલો થયો છે.

        આ બધી રીતે વીચારતાં લાગે છે કે અનુવાદની ક્રીયા દ્વીજ-કર્મની ક્રીયા છે. એટલું જ નહીં પણ આપણા અનુવાદના ખ્યાલને સ્પષ્ટ કરનાર છે. એનાથી ‘અનુવાદ’ને વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે. અનુવાદની પ્રક્રીયા, અનુવાદની સમસ્યાઓ, એની કસોટીઓ અને ખુબીઓ પામી શકાય છે. સાથે સાથે અનુવાદકની ક્ષમતાનો આદર્શ પણ સ્થાપી શકાય છે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

*(મારા એમ.એ.ના સ્વાધ્યાયમાં રજુ કરેલું લખાણ – સંપુર્ણ )

Advertisements

અનુવાદ એ કૃતીનો પુનર્જન્મ છે ? (૨)

અનુવાદના કેટલાક સીદ્ધાંતો*  (આગળના અનુસંધાને)

– જુગલકીશોર.

        અનુવાદ એ કૃતીના પુનર્જન્મની પ્રવૃત્તી છે. બીજી રીતે કહીએ તો અનુવાદ એ કૃતીનો ભાષા-બદલો છે જેને લીધે મુળ કૃતી એક ભાષા-માધ્યમમાંથી બીજા ભાષા-માધ્યમમાં સાંગોપાંગ ઉતરે છે.

        આનો અર્થ એ થયો કે કૃતીનો નવજન્મ થાય છે જરુર પણ એનો પ્રાણ બદલતો નથી – ઉપરનું ખોળીયું જ બદલે છે. માણસ દરેક ભવમાં જેમ નવું શરીર લઈ આવે છે પણ આત્મા બદલાતો નથી તેવું જ કંઈક અનુવાદનું કહી શકાય. એનો પ્રાણ તે મુળકૃતીનું કથીત અને એનું ભાવજગત. આ વસ્તુ જેમની તેમ રહીને નવા ભાષા-શરીરમાં પ્રવેશીને નવજન્મ પામી ગણાય.

        આ દૃષ્ટીએ જોઈએ તો નીચેના કેટલાક સીદ્ધાંતો સમજવામાં અનુકુળતા રહેશે :

1)   A translation should read as contemporary of the original.

આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે જોઈએ તો મુળકૃતી (અથવા મુળ લેખક પણ ગણાવી શકાય)નો કાળ, એ કૃતીનું વાતાવરણ લક્ષકૃતીમાં ઉતરવાં જોઈએ. મુળ કૃતીનું કથીત જે સમયનું છે એ દેશકાળ (અર્થાત્ મુળલેખકનો દેશકાળ) એ બંનેને લક્ષકૃતીમાં ઉતારી શકાય એ જરુરનું છે.

મુળ કૃતીનું કથીત જે દેશકાળનું હોય તેને તો બરાબર ન્યાય મળવો જોઈએ. દાત. મુનશીના ‘ભગવાન પરશુરામ’નો દેશકાળ (પૌરાણીક) અંગ્રેજી અનુવાદ થવા છતાં સમોસુતરો ઉતરવો જ જોઈએ. અર્થાત્ અંગ્રેજી ‘ભગવાન પરશુરામ’ વાંચતી વખતે એ ભાષામાં પણ પૌરાણીક રીતરસમો, વ્યક્તીઓ, સામાજીક, ધાર્મીક પ્રવૃત્તીઓ-વ્યવસ્થાઓ વગેરે અંગ્રેજીમાં પણ ઉતરવાં જોઈએ.

વળી મુનશીના સમયની જે જે અસરો (ખાસ કરીને ભાષાકીય) કૃતી પર હોય તો તે અસરો પણ લક્ષભાષામાં આવવી જોઈએ. મુનશીના સમયનું ગુજરાતી અને અત્યારનું ગુજરાતી પણ થોડું બદલ્યું છે એટલે એક જ ભાષામાં થતા ફેરફારો પણ ઝડપી હોય છે તો તેની પણ બદલાતી ખાસીયતો લક્ષભાષામાં બને તેટલી સાચવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. એટલે કે મુનશીની ‘શૈલી’ પણ એમાં ઉતરવી જોઈએ.

આ ઉપરાંત મુનશીએ પોતે જ જો ‘ભગવાન પરશુરામ’માંનાં પાત્રોને ‘આધુનીક’ બનાવી દીધાં હોય તો તેનો ફક્ત મુનશીની મર્યાદા ગણીને લક્ષકૃતીમાં સુધારી ન લેતાં જેમની તેમ રાખવી જોઈએ અને તો જ મુનશીની ‘શૈલી’ને સાચવી ગણાય. આ રીતે કૃતીનો કાળ (બંને રીતે) લક્ષભાષામાં સચવાવો જોઈએ.

2)   A translation should read as a contemporary of the translation.

આ સીદ્ધાંત ઉપરના સીદ્ધાંતથી અલગ છે. આમાં અનુવાદકનો દેશકાળ મહત્ત્વનો ગણ્યો છે.

જાણેઅજાણે પણ આપોઆપ જ અનુવાદકનો દેશકાળ લક્ષકૃતીમાં આવી જતો હોય છે. એ મુળ કૃતીના કથીતને અને મુળ લેખકના દેશકાળને વફાદાર રહેવા ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરે પણ તેમાં તે ચૂકી જાય છે. શ્રી મનસુખલાલ ઝવેરીએ પોતે કહ્યું છે તે પ્રમાણે એક અંગ્રેજી કૃતીના જૂના સમય પ્રમાણે તેમાં આવતા સ્ત્રીના પોષાકનું અજાણતાં જ પરિવર્તન (ગુજરાતીમાં) સાડીમાં કરી નાંખ્યું હતું ! આમ મુળ કૃતીના દેશકાળને સાચવવો અઘરો છે એટલે એમાં અનુવાદકનો સમય આવી જ જવાનો. આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે જે કહેવાનું છે તે તો એવું છે કે અનુવાદકનો ‘સમય’ લક્ષકૃતી પર આવવો જોઈએ. પરીણામે લક્ષકૃતી વધુમાં વધુ આધુનીક રહી શકે અને વધુમાં વધુ રીતે એ ચાલુ સમયના વાચકોને જચી શકે. પરંતુ આપણે જાણીએ છીએ કે ભાષા એક પ્રવાહ છે. એમાં ફેરફારો બહુ ઝડપથી આવી શકે છે. એટલે આજની ભાષા આવતાં ૫૦ વર્ષમાં બદલવાની. આથી આજનો અનુવાદ પણ ૫૦ વર્ષ પછી તાજો રહી શકવાનો નથી. અનુવાદકની ભાષા (લક્ષભાષા) પણ ‘આઉટ ઓફ ડેટ’ થતાં જ અનુવાદની કીંમત ઓછી થશે. ભાલણનો ‘કાદંબરી’નો અનુવાદ ગુજરાતીમાં જ હોવા છતાં આપણને જાણે ‘પરાયો’ લાગે છે.

3)   A translation may add to or omit from the original.

મુળ કૃતીમાંથી, અનુવાદ થતી વખતે, ઘણી ‘ભેળસેળ’ થતી જ હોય છે. એમાં ગમે તેટલું ધ્યાન રાખીએ તો પણ એ અટકાવી શકાય નહીં. (અને એટલે તો આપણે અનુવાદને સો ટકા શુદ્ધ કલ્પતા નથી.)

આનું મુળ કારણ એ છે કે દરેક ભાષાને પોતાનું વ્યક્તીત્વ હોય છે. ઉપરાંત દરેક ભાષા પોતાના સમાજનું પ્રતીક હોય છે. એટલે દરેક સમાજની અન્યથી ભીન્ન દરેક સમાજની આગવી વીશીષ્ટતા તે તે ભાષામાં વ્યક્ત થતી હોય છે. એટલે એક ભાષાની કૃતી બીજી ભાષામાં બદલાવાની સાથે જ એક સમાજની વીશીષ્ટતાને બીજા સમાજમાં ઉતારવી અઘરી છે. ‘Good morning’ શબ્દ પશ્ચીમના સમાજ માટે જ યોગ્ય અને સાર્થક છે. પશ્ચીમી રીતરીવાજો હીન્દમાં આવી શકે પણ ‘ગુડ મોર્નીગ’ શબ્દ શી રીતે આવી શકવાનો ?! કારણ કે ભૌગોલીક પરીસ્થીતી કાંઈ હીન્દમાં આવી શકશે નહીં.

આ રીતે સામાજીક રીતરીવાજો, ભૌગોલીક પરીસ્થીતિ વગેરેની ભાષા પર ખુબ જ અસર હોવાથી તે તે ભાષાની કૃતી અન્ય ભાષામાં ઉતરે ત્યારે આવી આગવી વીશીષ્ટતાઓ લક્ષભાષામાં સાચવી શકાતી નથી – પરીણામે ‘કાંઈક’ (અને ક્યારેક તો ‘ઘણું’) ‘બાદબાકી’ કરવી જ પડે છે. અને એની જગ્યાએ કાંઈક એવું ‘ઉમેરણ’ કરવું પડે છે કે જેથી મુળ ભાષાની કૃતી લક્ષભાષાના સમાજમાં ‘સમજી’ શકાય.

4)   A translation may never add to or omit from the original.

આ સીદ્ધાંતને સાચવવા જઈએ તો ઉપર ગણાવેલી બધી મુશ્કેલીઓનો જુદે જ માર્ગે ઉપાય કરવો રહ્યો. હીન્દી સમાજનો સહજ ગણાતો ‘શીયળ’ શબ્દ પશ્ચીમી સમાજમાં અજાણ્યો જ રહેવાનો. એ શબ્દનો અનુવાદ કરવામાં પુરી મુશ્કેલી છે. છતાં શબ્દશ: અનુવાદ એ પણ એક સીદ્ધાંત સ્વીકારવો છે જ. એનો આધાર લઈને દરેક શબ્દને કોષગત અર્થ આપીને અનુવાદ કરી શકાય ખરો. પરંતુ એમાં ભાષાન્તર તરજુમીયું જ બની જવાનું. મુળની કૃતીના કથીતમાં ફેરફાર ન કરીએ પણ મુળ કૃતીની ભાષાની વીશીષ્ટતાઓ છે તેને અન્ય ભાષામાં કઈ રીતે ઉતારવી ? છતાં એ પ્રમાણે થતું આવ્યું છે. ‘કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટે..’ નું ભાષાન્તર ગુજરાતીમાં ‘આશા અને ધીરજ’ નામે થયું છે. પણ એમાંની વાક્ય રચનાઓ, બોલચાલની ભાષા, એની લઢણો વગેરેને પણ જેમનાં તેમ રાખવામાં આવ્યાં છે. પરીણામે એ પુસ્તક ગુજરાતી લાગતું નથી. જાણે મોરના વેષમાં કાગડો પેસી ગયો ન હોય !

5)   A translation of verse should be in prose.

6)   A translation of verse should be in verse.

આ બંને સીદ્ધાંતોને સાથે જ લઈને જોઈએ –

આ બંને ઉક્તીઓ ખરી રીતે સીદ્ધાંત નથી. પદ્યનો અનુવાદ ગદ્યમાં હોવો જોઈએ – કે પદ્યમાં એ સવાલ જ નથી. અનુવાદકની પ્રતીભા તેને વધુમાં વધુ યશ કયા માર્ગે અપાવશે તે અનુવાદક જાણતો હોય તો તે પોતે જે માર્ગ પસંદ કરે તે યોગ્ય જ ગણાય.

આપણે એવી ઇચ્છા (ફક્ત ઇચ્છા જ) વ્યક્ત કરી શકીએ ખરા કે પદ્યનો અનુવાદ પદ્યમાં થાય. કારણ કે મુળ કૃતી જો પદ્યમાં જ રચાઈ છે તો તેમાં કંઈક એવું તત્ત્વ જરુર હોવાનું કે ગદ્યમાં ન આવી શક્યું હોત. મુળ લેખકની ગદ્યને બદલે પદ્યની પસંદગી એ જ બતાવી આપે છે કે પદ્યમા કહેવામાં જ એ તત્ત્વને ન્યાય મળશે. અને આપણે જાણીએ છે કે ગદ્યમાં જે તત્ત્વ રહેલું છે તે પદ્યમાં અને પદ્યમાં જે વૈશીઠ્ય રહેલું છે તે ગદ્યમાં નથી જ નથી. આમ બંને માર્ગો ભીન્ન છે. એટલે મુળ લેખકને જે આપવું છે તે આપવા માટે એણે પસંદ કરેલું પદ્યનું વાહન કાંઈ હેતુપુર્વકનું જ હોઈ શકે. (કારણ કે નહીં તો એ ગદ્યમાં જ આપી શકતો હતો.) એ હેતુ પદ્યના વાહનમાં જ બીજી ભાષામાં પણ સચવાઈ શકે. એટલે પદ્યનું ભાષાન્તર પદ્યમાં જ થાય એ આવશ્યક ગણાય. પરંતુ એ કેટલું શક્ય છે તે બીજો સવાલ થાય ! કારણ કે ભાષાનાં ભીન્ન ભીન્ન કાઠાં (પોત)ને પદ્ય જેવા (ગદ્ય કરતાં) જરા અટપટા વાહનમાં ફેરબદલ કરવાં એ અતી મુશ્કેલ કાર્ય છે. સમશ્લોકી ભાષાન્તરની મુશ્કેલી ભાષામાં પણ જ્યાં નડતી હોય ત્યાં અન્ય કુળની ભાષામાં તો તે કેટલું દુર્ગમ થાય ? ઉપરાંત છંદ, લીટીઓની સંખ્યા, પ્રાસ, (અલગ અલગ ભાષાના અલગઅલગ) અલંકારો વગેરેને સાચવવાં બહુ જ કપરાં છે.

અને તો પછી પદ્યનું ભાષાન્તર ગદ્યમાં જ કરવું ? બંને વસ્તુ શક્ય તો છે જ. બધી મુશ્કેલીઓને પદ્યમાં જ બને તેટલી દૂર કરીને અનુવાદ કરવો આદર્શ છે પણ ગદ્યમાં પણ એને સારી રીતે ઉતારી શકાય છે. ખરેખર તો કૃતીના આંતરતત્ત્વને જ સાચવવું છે ને ? અને જો ગદ્યમાં પણ, એના મુળ વ્યક્તીત્વ, મુળ લય, મુળ તેજ સાથે ઉતારી શકાય તો તેને પણ આવકારવું જોઈએ.               (હવે પછી “અનુવાદ એ દ્વીજકર્મ છે !”)

*(મારા એમ. એ.ના સ્વાધ્યાયમાંથી)

સર્જનાત્મક સાહીત્યનો અનુવાદ – ૧

અનુવાદના કેટલાક સીદ્ધાંતો*

–    જુગલકીશોર

કાવ્ય અને ઈશ્વરની માફક અનુવાદ પણ એક એવો વીષય છે કે જેને વ્યાખ્યામાં બાંધવો એ ખુબ કપરું કાર્ય છે. એનું સ્વરુપ સમજાવવા માટે અનુવાદ વીષે ઘણું કહી શકાય ખરું પણ જ્યાં એને વ્યાખ્યામાં બાંધવા જઈએ છીએ ત્યાં મુંઝવણ ઉભી થાય એવું એનું સ્વરુપ છે.

અનુવાદને અંગ્રેજી શબ્દ ‘ Translation’ ના અર્થમાં જ આપણે લઈએ છીએ. એટલે, એ અનુવાદ કેવો હોવો જોઈએ ? એમ સવાલ પુછીએ ત્યારે મુળ કૃતીના થયેલા  ભાષા બદલાની સાથે નવી કૃતી (અનુદીત કૃતી)નું માપ આપણે કાઢવા માંગતા હોઈએ છીએ. મુળ કૃતી કરતાં આ અનુદીત કૃતી કેવી છે ? એ તપાસવા માટે પણ અનુવાદના સીદ્ધાંતો આપણી સમક્ષ હોવા જોઈએ.

        જોકે ઉપર કહ્યું તેમ કાવ્યની માફક અનુવાદના પણ સીદ્ધાંતો બાંધવા એ પાણીને મુઠીમાં પકડી રાખવા જેવું કાર્ય છે….  પરંતુ સગવડ ખાતર આપણે કેટલાક સીદ્ધાંતો તારવી શકીએ તેમ છીએ; અને એ સીદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લઈને અનુવાદને કાંઈક વધુ સફળતાથી ઓળખી શકીએ તેમ છીએ.

        આ રીતે અનુવાદના કેટલાક સીદ્ધાંતો આ પ્રમાણે આપી શકાય :

1)      A translation must give the words of the original.

આ પ્રથમ સીદ્ધાંત શબ્દશ: અનુવાદની તરફેણ કરે છે. પણ શબ્દશ: અનુવાદનો અર્થ ‘શબ્દનો કોષગત અર્થ’ એવો થતો દેખાય છે. એમાં શબ્દના અર્થને વળગી રહેવાનું છે. પરીણામે મુળ કૃતીના શબ્દને વફાદાર રહેવાથી કૃતીનો વીચાર-કથ્ય-પાછળ રહી જાય છે અને એને ન્યાય મળતો નથી. જોકે અનુવાદ – શુદ્ધ અનુવાદનો એક મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે અનુવાદ ‘અર્થ’નો હોવો જોઈએ. આ અર્થ શબ્દનો, વાક્યનો અને સમગ્ર કૃતીનો ‘ટોટલ’ અર્થ હોય. આ દૃષ્ટીએ શબ્દશ: અનુવાદમાં દરેક શબ્દને ન્યાય મળે છે. પરંતુ આ સીદ્ધાંતને જડતાથી વળગી શકાય નહીં. કૃતીના મુળ વીચારને વફાદાર રહ્યા પછી જ શબ્દના અર્થને લઈ શકાય. નહી તો આવો અનુવાદ કૃત્રીમ બની જવાનો પુરો સંભવ છે.

2)   A translation must give the ideas of the original.

ઉપરના સીદ્ધાંતની બીજી બાજુનો આ સીદ્ધાંત પ્રથમ સીદ્ધાંતની એક શક્ય મર્યાદાને સુધારી આપે છે. શબ્દશ: અનુવાદની ખાત્રીમાંથી આ સીદ્ધાંત દૂર રહે છે અને મુળ કૃતીના વીચાર – કથ્ય –ને ન્યાય આપે છે.

પરંતુ આ સીદ્ધાંતની પણ એક મર્યાદા છે. એમાં કથ્ય તરફ લક્ષ આપવા જતાં બીજી ઘણી મુશ્કેલીઓ ઉભી થવાનો સંભવ છે. કથ્યને ન્યાય આપવા જતાં શબ્દના અર્થને, વાક્યરચનાને, શૈલીને અને પરીણામે લક્ષભાષાના સ્ટ્રક્ચરને પણ અન્યાય થવાનો સંભવ રહે છે. ઘણા લોકો ‘મુક્ત અનુવાદ’, ‘ભાવાનુવાદ’ વગેરે જેવાં નામો આપીને તથા મુળ કૃતીના વીચારતત્વને મહત્ત્વ અપાતું હોવાથી સંતોષ માનીને આવા અનુવાદને આવકારે છે. પરંતુ ઉપરકહ્યા ભયને ધયાનમાં રાખીએ તો આ સીદ્ધાંતની પણ મર્યાદા સમજાય છે.

3)   A translation should read like the original work.

આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે અનુવાદ પાસેથી એવી અપેક્ષા રખાય છે કે અનુવાદ મુળ કૃતીને પુરી રીતે વફાદાર રહે. આગળ જોયું તે પ્રમાણે અનુવાદ ત્રણેય અર્થોનો હોય : શબ્દના અર્થનો, વાક્યના અર્થનો અને સમગ્ર કૃતીના ટોટલ અર્થનો. હવે આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે મુળ કૃતીનું યથાતથ દર્શન લક્ષકૃતીમાં થવું જોઈએ. મુળ કૃતીના શબ્દાર્થ, વાક્યાર્થ, કથ્યાર્થ, એની વાક્યરચના, શૈલી વગેરે બધું જ લક્ષકૃતીમાં દર્શાવવું જોઈએ. આવો ધ્વની જો એમાંથી નીકળતો હોય તો એનો અર્થ એવો થયો કે આ જાતનો અનુવાદ એ તરજુમીયો અનુવાદ કહેવાય. મુળ કૃતીની શૈલી, એ ભાષાની ખુબીઓનો આપણને પરીચય થાય એ ખરું પણ એમાં લક્ષભાષા વંચાતી હોય એવું લાગે નહીં. ‘‘The man who has done this work is a very good man.’’નો અનુવાદ ‘‘એ માણસ કે જેણે આ કામ કર્યુ છે, તે ઘણો સારો માણસ છે.’’ એ રીતે કરીએ તો એમાં મુળ ભાષાનો આપણને પરીચય થાય છે એ ખરું પરંતુ એમાં લક્ષભાષાને અન્યાય થાય છે. મુળ લક્ષભાષાની બાની એમાં જોવા મળતી નથી. છતાં જરૂર કહી શકાય કે અનુવાદ તો થયો જ છે.

4)   A translation should read like a translation.

ત્રીજા સીદ્ધાંતની ખામી આ સીદ્ધાંતથી ટાળી શકાય છે. આ સીદ્ધાંત એક રીતે વ્યાપક અર્થ બતાવે છે. અનુવાદની મહત્તા એમાં જ છે કે એનાથી મુળ કૃતી તથા મુળ ભાષાના જેટલું જ મહત્ત્વ લક્ષકૃતીને અને લક્ષભાષાને મળે છે. બધી ભાષાનું સ્થાન બરાબર રીતે આ સીદ્ધાંત પ્રમાણેના અનુવાદમાં જળવાઈ રહે છે અને મહત્ત્વનું બને છે. ઉપરના ઉદાહરણને જ જોઈએ તો ‘‘The man who has done this work, is a very good man.’’નો અનુવાદ ગુજરાતી ભાષામાં આ પ્રમાણે કરી શકાય – ‘‘જેણે આ કામ કર્યું છે તે માણસ ઘણો સારો છે.’’ આ અનુવાદમાં વાક્યરચનાને બદલવી પડી છે પણ લક્ષભાષાનું સ્થાન જળવાયું છે. લક્ષભાષાની લઢણ સચવાઈ શકી છે. પરીણામે એ અનુવાદીયું ન બની રહેતાં વધુ સરળ અને સબળ બની શક્યું છે.

5)   The translation should retreat the style of the original.

આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે જોઈએ તો મુળ કૃતીની છાયા અનુવાદમાં વરતાતી હોવી જોઈએ. આ છાયાને શૈલીની છાયા કહી છે. મુળ કૃતીની રીત – શૈલી – લક્ષકૃતીમાં ઉતરવી જોઈએ. શૈલીના વીશાળ અર્થમાં જોઈએ તો શૈલી એ પકડી ન શકાય, કૃતીથી અલગ પાડી ન શકાય તેવી વસ્તુ છે. એ દૃષ્ટીએ જોતાં મુળ કૃતીનાં વ્યક્તિત્વમાં જ એ વણાયેલી હોવાથી આપોઆપ લક્ષકૃતીમાં પણ એ થોડાઘણા અંશે ઉતરવાની જ. પરંતુ શૈલીને પુરેપુરી ઉતારવી કઠણ તો ખરી જ. અનુવાદની શક્તીની એ કસોટી છે. મુળ કૃતીનું વ્યક્તીત્વ લક્ષકૃતીમાં કેટલા પ્રમાણમાં સચવાયું છે તેનો આધાર શૈલીને વફાદાર રહેવા પર છે.

પરંતુ આ શૈલી, તે કૃતીની ભાષાગત (વાક્યરચના આદી) શૈલી નહીં. એ તો આપોઆપ થોડાઘણા અંશે લક્ષકૃતીમાં ઉતરશે. પરંતુ ભાષાગત – વ્યાકરણગત ‘રીત’ (style) તો બદલવી જ જશે.

6)   The translation should possess the style of the translation.

મુળલેખકની વ્યક્તીતા કૃતીમાં એકરૂપ (ઓતપ્રોત) હોય છે. મુળલેખકની style લક્ષકૃતીમાં, આ દૃષ્ટીએ, જરૂર ઊતરી આવે. પરંતુ મુળ લેખકની વાક્યરચનાની રીત, એની વીચાર રજુ કરવાની આગવી મૌલીકતા વગેરે લક્ષકૃતીમાં પણ ઉતારવાં એ અનુવાદકની કક્ષા ઉપર આધાર રાખે છે. મુળ લેખકનાં એ બધાં વીશેષ તત્વો અનુવાદમાં પણ હોય (અથવા અનુવાદક એને પામી શકે) તો મુળ લેખકની શૈલી એ ઉતારી શકે પણ ઘણી વાર એવું બને છે કે અનુવાદકની ‘રીત’ જ્યારે જુદી પડે છે ત્યારે અજાણતાં જ એની પોતાની style એ અનુવાદમાં ઉમેરી બેસે છે. ગાંધીજીનાં લખાણોમાં જોવા મળતી સાદાઈ, સચોટતા, સંક્ષેપ વગેરે તત્વોને જુદા જુદા અનુવાદકો જુદી જુદી રીતે રજુ કરશે. અનુવાદક એને પામી નહીં શક્યો હોય તો એ તત્વો ઉતરી નહીં શકે.

આ સીદ્ધાંત પ્રમાણે તો એ તત્વો અનુવાદમાં પણ (અનુદીતકૃતી) આવવાં જોઈએ અને મુળલેખકનું વ્યક્તીત્વ બરાબર સચવાવું જોઈએ.

આમ સમગ્ર રીતે જોતાં અનુવાદના સીદ્ધાંતોને સીદ્ધાંત તરીકે ગણીએ છતાં દરેકમાં મર્યાદા જોવા મળે છે. અને છતાં દરેક સીદ્ધાંતની એક વીશીષ્ટતા પણ છે.

આમાનાં કોઈ એક સીદ્ધાંતને પકડીને અનુવાદ થઈ જ ન શકે – બધા સીદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લઈને વધુમાં વધુ મુળ કૃતીને ન્યાય આપનારો અનુવાદ જ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે.            (અપુર્ણ)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

(મારા એમ. એ.ના સ્વાધ્યાયમાંથી)

અંગ્રેજીની જેમ જ ગુજરાતીની ભુલોથી શરમાઈશું ક્યારે ?!

ઈન્ટરનેટ પર ગુજરાતી : 1

–જુગલકીશોર=======================================

અહીં, ઉપરના શીર્ષકમાં  ‘ગુજરાતી’ શબ્દ બન્ને અર્થમાં લેવાનો ઉપક્રમ છે : ‘ગુજરાતીઓ’ અને એની ‘ભાષા-ગુજરાતી’. નેટ ઉપર આપણે બધાં ગુજરાતીઓ તરીકે અને ગુજરાતી ભાષા માટે અથવા કહો ને કે ગુજરાતી-માધ્યમથી વીશ્વભરમાં એકતા અનુભવી રહ્યાં છીએ.

આ જ સંબંધે કેટલીક બહુ જ મહત્વની વાતો કરવા ઘણા સમયથી મન હતું પરંતુ કોઈને કોઈ કારણસર આ વાતને આરંભ મળતો ન હતો.

આજે આ વાતનો આરંભ કરવા માટે ગુડી પડવા જેવો પવીત્ર દીવસ મળી જતાં એને સ્પર્શી લીધો છે. આશા છે આ નવા કાર્યને પણ સહયોગ સાંપડશે જ.

ગુજરાતી ફોન્ટ્સની ઉપલબ્ધી :

હજી હમણાં સુધી આપણી પાસે ઈન્ટરનેટ પર ગુજરાતીમાં લખવું શક્ય નહતું. ઈન્ટરનેટ આવ્યાંને ઘણો સમય થયો ત્યાં સુધી આપણી પાસે અંગ્રેજોએ વળગાડેલી ભાષા જ હતી. ઈ-મેઈલ પર એ આંગ્લભાષા વગર આપણે અપંગ અને પાંગળાં હતાં. એક અક્ષર પણ આપણે આપણી માતૃભાષામાં લખી કે વાંચી શકતાં ન હતાં ! ( આજે પણ આપણામાંનાં ઘણાંય હજી એ ઓબ્લીગેટરી ભાષાની જ લીપીમાં ગુજરાતી વ્યવહારો કરીને એને વળગી રહ્યાં છે !)

આપણી પાસે ગુજરાતી ફોન્ટ્સ આવ્યા એ વાતનું મહત્વ જેટલું આંકીએ એટલું ઓછું જ છે. એ ન મળ્યા હોત તો આજે પણ આપણે અંગ્રેજી/રોમન લીપીમાં જ લખી રહ્યાં હોત ! પરંતુ ભલું થજો એ શ્રેષ્ઠીઓનું જેમણે સમય-શક્તી-શ્રીને છુટ્ટે હાથે વાપરીને આપણને અનેકાનેક આકારોમાં ગુજરાતી ફોન્ટ્સ ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યા. આ ક્ષેત્રના સૌ કોઈ કુશળ કાર્યકરો – ટેકનોક્રેટ્સ -નાં પણ આપણે સૌ ઋણી છીએ અને રહેવાનાં !!

કોમ્પ્યુટરો હવે લગભગ હાથવેંતની વસ્તુ બની ગઈ છે ત્યારે અને એના દ્વારા બધા જ પ્રકારનો ભાષાકીય વ્યવહાર શક્ય અને સહજ બની ચુક્યો છે ત્યારે આપણે આપણી માતૃભાષાની સેવા એના દ્વારા કરવા માટે તૈયાર (તો છીએ જ પરંતુ એનો વધુમાં વધુ યોગ્ય રીતે વીનીયોગ કરવા પણ તૈયાર) થઈએ.

આજે આપણાંમાંનાં જે કોઈ ગુજરાતીમાં વ્યવહાર કરે છે તે સૌને પુછવા જેવા પ્રશ્નો મનમાં ઉગે છે કે આપણે પ્રયોજીએ છીએ તે ગુજરાતીભાષાને આપણે પુરેપુરા વફાદાર છીએ ખરાં ?

આપણે જે પ્રયોજી રહ્યાં છીએ તે લીપી જ નહીં પરંતુ લીપી દ્વારા વ્યક્ત થતી સામગ્રીને પુરી રીતે ન્યાય આપી રહ્યાં છીએ કે કેમ ?

અંગ્રેજીમાં થતી ભુલો બદલ આપણે તે વીદેશી ભાષા કે અન્યની ભાષા હોવાથી જ શું શરમાઈએ છીએ ? અંગ્રેજીમાં થતી ભુલો નીવારવાના બધા જ પ્રયત્નો કરવામાં આપણે ક્યારેય કચાશ દાખવતા નથી કે આળસ કરતાં નથી તે જ રીતે ગુજરાતીમાં આપણે કરીએ છીએ – કરવાનાં છીએ ?

ભાષાક્ષેત્રના માણસ ન હોય તેવા સૌ કોઈ પણ અંગ્રેજીભાષા માટે હંમેશાં જે દાનત / કાળજી રાખે છે તેવી આપણી માતૃભાષા માટે પણ રાખે છે ખરા – રાખવા ઈચ્છે છે ખરા ? 

આ બધા જ પ્રશ્નો આજના સપરમા દીવસે સૌની સમક્ષ મુકીને હું કોઈ ગીરીપ્રવચન આપવા માંગતો નથી !! કે નથી કોઈ છુપી હીલચાલ કરીને સૌને ભળતા માર્ગે લઈ જવા મથી રહ્યો !!! હું જે કાંઈ આપણી માતૃભાષા અંગે કહી રહ્યો છું તે આજે હયાત અને પ્રવર્તમાન જે ભાષા છે, તેની જે લીપી અને તેની જે ચાલુ જોડણી  છે તેને જ વશ વર્તીને કે એની જ વફાદારી રાખીને સૌને સંબોધી રહ્યો છું અને ઢંઢોળી રહ્યો છું…

ઘણાંને સવાલ થશે કે હું પ્રચલીત જોડણીને કોરાણે મુકીને, તો પછી, આ નવીને કેમ વશ વર્તી રહ્યો છું ?! સવાલ મહત્વનો હોવાથી એનોય ઉલ્લેખ કરીને જ આ સમગ્ર લેખમાળાને ન્યાય આપી શકીશ, તેથી જવાબ પણ અહીં જ આપી દઈશ.

ભાષાવીજ્ઞાનનો માણસ છું અને ભાષાકીય ઘણી હકીકતો જાણું છું તેથી (અને તે છતાંય)એની તરફેણમાં એકપણ દલીલ કર્યા વીના હું એટલું જ કહીશ કે ‘શુદ્ધભાષા’ના 100માંથી જોડણીના ભાગે આવતા 15-20 %ના ફક્ત ને ફક્ત 1/30 અંશમાં જ હું અલગ પડું છું !!! જોડણીના 15-20 %ને બાજુએ રાખીએ તો બાકીના બધા જ – 75-80 % – બાબતે તો હું આજના નેટ પર વ્યવહારો કરનારાં ઘણાઓ કરતાં  આગળ જ નહીં, ચુસ્ત પણ છું ! વળી જોડણીમાં પણ એક ઈ-ઉને બાદ કરતાં બાકીના બધા જ, (હા લગભગ બધા જ !)  જોડણીનીયમો (કે જે કુલ ભાષાશુદ્ધી માટેના નીયમોનો નાનકડો ભાગ છે !) પાળી બતાવું જ છું !! એટલે ભાષાની શુદ્ધીને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી આટલી ક્ષુલ્લક વાતને મહત્વ આપ્યા વીના આપણે સૌ આપણી ભાષાની લગભગ 90 % વાતે એકમત થઈને અંગ્રેજીને આપીએ એટલું જ મહત્વ આને આપીને કંઈક પ્રયત્નશીલ થઈએ.
============================================================
(શુદ્ધભાષા માટેની લાહ્ય લઈને લખવા મથતા મારા જેવા એક નાના ગુજરાતી કાર્યકરની હવે પછી હપ્તા વાર આવનારી ઘણી જ ઉપયોગી વાતોને સ્વીકારવા મથીશું ?)
.

માતૃભાષા અને માતૃભુમી : બન્નેને માતા કહેવાય ખરી ?

                                                                         —જુગલકીશોર.

ધરતીને માતા કહી છે. માનવીની જન્મથી માંડીને મૃત્યુ સુધીની બદ્ધી જ બધી જરુરીયાતો ધરતી પુરી પાડે છે. બ્રહ્માંડમાં ક્યાંય હજી સુધી જીવન હોવાનું જણાયું નથી. એક માત્ર પૃથ્વી જ આપણને જ્ઞાત છે. સુર્યને પીતા કહ્યો, કારણ કે એ ધરતી સુદ્ધાંને ટકાવે છે.

અર્થાત્ મનુષ્યને સમગ્ર જીવન ધવડાવનારી પૃથ્વી શત પ્રતીશત માતા થઈ.  જોકે પૃથ્વીના ખંડો, દેશો, પ્રદેશો મુજબ એના ભાગ પડતા રહ્યા તેમ તેમ માતા જાણે સીમીત થતી રહી, નાની થતી ગઈ. એટલે સુધી કે ગામ-તાલુકો ય વતન-માતૃભુમી તરીકે ઓળખાતો થયો. આમ પૃથ્વી ય માતા અને વતનની ભુમી પણ માતા ગણાઈ. ( બધું જ પુરું પાડનારી ધરતી તો એ ખરી જ ને વળી !)

પરંતુ ભાષા માટે આવું કહી શકાશે ખરું ? ઘણા લોકો પોતાની માતૃભાષાને “માતા” ગણાવે છે.પરંતુ માતૃભાષા અને માતૃભુમી બંને શબ્દો સાવ અલગ છે. કારણ કે બંનેના સમાસ અલગ છે. ‘માતૃભુમી’માં ભુમીમાતા એવો અર્થ અભીપ્રેત છે. જ્યારે માતૃભાષા શબ્દ સુચવે છે કે “માતા જે ભાષા બોલે તે – માતાની ભાષા તે – માતૃભાષા.”  અહીં ભાષા પોતે માતા નથી.

બાળક જન્મ પછી સમજણો થાય એટલે એના કાન જે કંઈ સાંભળે તેમાં સૌથી વધુ ફાળો એની માતાની બોલીનો હોય છે. આમેય તે માતા જે બોલે તેને નાનું બાળક સૌથી મહત્વનું અને સાચું ગણે.એટલે માતાની ભાષાને તે પહેલાં શીખે છે. આ ભાષા એને ગળથુથીમાં મળી છે. અને એટલે જ એ ભાષાને માતાની ભાષા કહેવામાં કોઈ હાની ન હોય. વર્ષોથી ‘પરદેશ’માં રહેતી માતા તે જ પ્રદેશ-દેશની બોલી-ભાષામાં વ્યવહાર કરતી હોઈ બાળક પણ ‘પરદેશ’ની એ ભાષા બોલતો થાય છે.

બાળકનો જન્મ જ ‘પરદેશ’માં થયો હોય અને ત્યાંની ભાષાને જ એ વધુ સહજતાથી શીખે, અને માતાના વતનની ભાષા બરાબર અવગત ન કરી શકે  તો માતાના ‘પરદેશ’ની ભાષા બાળકના ‘દેશ’ની બની રહે છે. અને એ નવા દેશની ભાષાને બાળક ધારે તો “પોતાની માતૃભાષા” ગણી શકે ! (ભલેને “માતાની ભાષા” અલગ હોય !) આવા સમયે “માતૃભુમીની ભાષા એ માતૃભાષા” એવો અર્થ લઈ શકાય !!

પરંતુ આ ચર્ચાનો મુળ હેતુ તો માતૃભાષા શબ્દને સમજવાનો હતો તેથી એટલું કહી શકાય કે :

1- માતૃભાષા ‘માતાના દેશ’ની હોય કે માતાના ‘પરદેશ’ની હોય એ ભાષા “માતાની” ગણાતી હોઈ ભાષાને માતા કહેવાનું વલણ યોગ્ય નથી.

2- અન્યથા જોઈએ તો પણ ભાષાને આપણે સરસ્વતીનું સાધન માનીએ છીએ. સરસ્વતી દેવી પાસે પહોંચવાનું એ માધ્યમ છે. સરસ્વતીને ખુદને આપણે માતા કહી છે. એટલે પણ ભાષાને માતાનો દરજ્જો મળી શકે નહીં.

3- અન્ય એક દૃષ્ટીએ જોઈએ તો ઉચ્ચકક્ષાના સાહીત્યકારોને આપણે સાહીત્યસ્વામી, ભાષાસ્વામી કહીએ છીએ. એક જ ભાષાના મનુષ્યોમાંનો જ એક જણ ભાષા-સ્વામી બને તો એ ભાષાની કોઈપણ વ્યક્તી એ ભાષાને માતા કહેવા શક્તીમાન રહી શકે નહીં.

4- આ બધું જોતાં ભાષાને સરસ્વતીની ઉપાસનાનું માધ્યમ જ નહીં, જીવનના ‘પ્રત્યાયન-વ્યવહારો’ ( કોમ્યુનીકેશન)નું એકમાત્ર, હાથવગું, “સાધન” ગણીએ એ જ બહેતર ગણાય. તેથી ભાષાને માતાનો દરજ્જો મળી શકે નહીં. એનું માન, એનો દરજ્જો જે છે તે “માતાની ભાષા તરીકે”નો જ છે અને તે જ રહેવો જોઈએ.

“માતાની ભાષા”નો દરજ્જો પણ કાંઈ નાનોસુનો કે ઓછો મહત્વનો તો નથી જ નથી. એ પણ બહુ મોટા ગૌરવની જ બાબત છે.