આપણા પહેલા અખબાર અંગેનો, પહેલો જાહેર લેખ વાંચશો?

વીદ્યાગ્રહ : 5.                                                                                  —કનુભાઈ જાની.

 

 

આરંભનું લેખન :

 

અર્વાચીનકાળે લખવા માટે પ્રથમ કલમ ઉપાડનાર માટે કામ તો બહુ કપરું જ હતું. કોઈ ભુમીકા વીના જ કામ કરવાનું હતું.એ કામ (કેટલાક વીદેશી પાદરી પ્રચારકોને બાદ કરતાં ) શુદ્ધ ભાવે સમાજ ખાતર જ જેણે ઉપાડ્યું અને લખાણને ટેક-ઑફ–ઉંચે ચડવા માટેનો ધક્કો આપ્યો–તે તો મોબેદ ફરદુનજી મર્ ઝબાનજી (1787-1847)જ. પોતે

‘શ્રી મુમબઈનાં શમાચાર’ અઠવાડીક કાઢવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે તેમાં શું શું આવશે અને કેવી ભાષા હશે તે વીષે જે તા.1-7-1822ને રોજ જાહેરાત છાપીને બહાર પાડી, એ કદાચ આપણું પહેલું જ સમાજોદ્દેશી લખાણ. એનો એક ટુકડો : (જોડણી મુળની. કૌંસ મારો. )

                 ” ગુજરાતી ભાશા મધે એક અઠવાડીઆનું નીઉજ પેપર (ન્યુઝપેપર) એટલે અઠવાડીઆનાં શમાચાર છાપવા ઠેડવેઉ ( ઠેરવ્યું) છે; તેમાં ‘ચોખુંણ પરથવીનાં દેશાવરોનાં શમાચારો તથા…હોણીઓ (બનાવો) તથા આપણા લોકોને કામ આવે તેટલી વારતાવો હશે તે ગુજરાતી ભાશામો છપાશે….તથા દોહરા ચોપાઈ તથા કવેતો (કવીતા)…તથા         વીદેઆનું (વીદ્યાનું) અભુશણા(આભુષણ)…વેપારીઓને કામ લાગે તેહવી વણજ વેપારની

બાબતો….હશે”…

કેવી ભાશામાં એ હશે ? કહે છે :

                   ” ગુજરાતી બોલી હેવી લેવા ધારીચ જે પારશી તથા વાણીઆં શરવેનાં  શમજમાં આવે…કદાપી ચાહીએ કે નીતરી ગુજરાતી ભાશા.” ( ‘મું.સ.;દો.વ.ત.’ ર.ઝ.,1972;

પૃ.15-10)

‘નીતરી ગુજરાતી ભાશા’ ‘સર્વેના સમજમાં આવે એવી’નો આદર્શ ! ને પદ્ય પણ એમનું કેવું સરળ, સૌને શીખ :

                            ” કોઈની ન થઈ એ જહાં, દોશતદાર !”

                                                *   *   *

                            ” કે દોલત બી છે, હાએ, નાપાએદાર

                              નથી આએ  દુનીઆથી  કોઈને  કરાર. ”

                                                 *   *   *   

                                   ” દયા માયા ને શતધરમ     

                                     એ છે મનુશનાં શુભકરમ “   ( ‘મું.સ. દો.વ.ત.’પૃ.34.)

ખાસ યાદ રહે : ફરદુનજી સુરતના ને દુર્ગારામ ( 1809-1876)પણ. દુર્ગારામની 22 વર્ષ પહેલાં ફ. જન્મ્યા. પહેલું અખબાર કાઢનાર સુરતના. એ નીકળ્યું ત્યારે દુર્ગારામ 16ના. એ નીકળ્યા પછી ત્રણ વર્ષે ( 1825માં) દુર્ગારામ મુંબઈ પહોંચી, ત્યાંની નવી કેળવણીમાં દીક્ષીત થાય છે.એટલે નવી કેળવણીનો જે લાભ દુર્ગારામ-નર્મદને મળ્યો છે તે ફરદુનજીને મળ્યો નથી.તો, સંસ્કૃતની ભરમાર પછી જે આવી તેનાથી પણ પારસીઓ ત્યારે કાંઈક બચી ગયા છે. અલબત્ત, દરીયાકાંઠાના ખારવાઓમાં, પોતાની પર્શીયન વગેરેની અસરવાળી બોલી (પારસી)નું વળગણ સહજ છે જ. પણ કેવળ કાળક્રમે લેતાં ગુજરાતી ગદ્યનું દીપપ્રાગટ્ય નીર્દોષ નરવા પારસીઓને હાથે થાય છે; પછી (એ દીવાની) શગ સંકોરે છે દુર્ગારામ અને એમાં સ્નેહ પુરી એને ઝળહળતી કરી મુકે છે નર્મદ. પણ જુઓ, એ બેય સુરત-મુંબઈના. આપણી ગદ્યની જન્મભુમી દક્ષીણ ગુજરાતનો છેડો, મુંબઈ-સુરત. હા, બેય. મહારાષ્ટ્રની છાયા-માયા ને નવી અંગ્રેજી કેળવણીની તાલીમ. પણ એ ગદ્ય દુર્ગારામથી સ્વતંત્ર, જાગરુક, શીષ્ટ, ને સમાજોન્મુખ થયેલું લાગે. 1843માં આરંભ કરતાં જ લખે છે : ( ફરદુનજીના આરંભ સાથે આ આરંભ સરખાવો :)

     ” પરોપકારાર્થે જે કાંઈ થાય તે સર્વ લખી રાખવું જોઈએ…હવડાં મનમાં એ મોટો વિચાર છે કે સર્વ લોકોના મનમાં પોતપોતાને વિષે જાતિનું અભિમાન ઘણું રહ્યું છે તેને તોડી નાંખવું…મનુષ્ય જાતિનું એક કુટુંબ છે એમ જાણી સર્વ મનુષ્ય સાથે ખાવાપીવા વગેરે વ્યવહાર કરવામાં કશી ધર્મની અડચણ ગણવી નહિ, તથા પોતાની રહેણી, કાયા,વાણી તથા મન એ સર્વેમાં ઘણી જ નિર્દોષતા રાખવી.” ( ‘દુર્ગારામ ચરીત્ર’, મહીપતરામ, 1879; પૃ.13.)

આ દુર્ગારામની સ્વકીય સભાનતા સાથેની અભીવ્યક્તી છે. બાકી એમને ભાગે જે પાઠ્યપુસ્તકો આવેલાં, ને જે વડે આરંભના શીક્ષકોને ને વીદ્યાર્થીઓને શીખવવામાં આવેલું, તેથી જે અતંત્રતા ઉભી થઈ ને લગભગ પછી એવી ચાલુ રહી કે હોપવાચનમાળાની જોડણી અંગે નવલરામને લાં…બી લેખમાળા લખવી પડી ને ગોવર્ધનરામને એના ઉગારના ઉપાય તરીકે એક ‘ઈ-ઉ’ ની ભલામણ આગ્રહસાથે કરવી પડી, તે પાઠ્યપુસ્તક વગેરે વીષે બે અભ્યાસી વીદ્વાનોનાં મંતવ્યોની વાનગી જોવા જેવી છે. આજે દેખાતી અતંત્રતાની એ ગંગોત્રી જરા જોઈએ.

————————————————-

એ ગંગોત્રી આજે નહીં, આવતા હપ્તે !

                                                

ગુજરાતી લીપી અને છપાઈનો રોમાંચક ઈતીહાસ : આ આપણે જાણતાં હતાં ?!

             –કનુભાઈ જાની.

16મી સદીના ‘વીમલપ્રબંધ’માં 18 લીપીઓ દર્શાવી છે, તેમાંનું એક નામ છે “ગુર્જર લીપી”. એ કેટલીક પ્રતોમાં પણ છે; પણ તે એક લાંબી સળંગ રેખા નીચે લટકતા અક્ષરો રુપે છે. છેક કવી દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ સુધી એના નમુના મળતા રહ્યા છે. [આ વાત આપણે ગયે સોમવારે વાંચી. ગુર્જર લીપી વગેરેની વાત હવે આગળ જાણીએ]:
સો વરસનો લાંબો ગાળો અંધારામાં ?

તો પછીનાં સો વરસ કોરાં કેમ ગયાં ? એ બીબાં વપરાયાં જ નહીં હોય ? કે કોઈ સંશોધકે મહેનત-શોધવાની-નથી કરી ? કેટલુંક હજી લંડનના કમ્પનીના જુના દફ્તરમાં હશે જ. સંશોધનો પણ ટાઈમસર ન થાય તો સામગ્રી પછી ન જ મળે. જે હોય તે. વર્ષ સો ખાલી !! છેક 1797માં ‘ધ બોમ્બે કુરીઅર’ નામે અંગ્રેજી છાપાના જાન્યુઆરી 27 ના અંકમાં માત્ર એક જાહેરખબરમાં ગુજરાતી બીબાં વપરાયેલાં જોવા મળે છે.

બીબાં છાપ્યાં વણીકે અને પારસીએ !!

ભીમજીભાઈ પછીનો આ બીજો ‘છાપગર’ (જુઓ, જરુર પડ્યે લોક આપસુઝથી કેવા શબ્દો બનાવી લેતું હોય છે ! ‘મુદ્રક’કે ‘બીબાંગર’નહીં, ‘છાપગર’ !!),તે સો વર્ષે થયો, બહેરામજી જીજીભાઈ ! પારસી ! બીબાંમાં કોઈ બ્રાહ્મણે રસ દાખવ્યો નથી ! એ તો તૈયાર ભાણે જમવા ટેવાયલ ! પહેલો બીબાંગર પારેખ-વણીક ! બીજો પારસી. સ્થળ મુંબઈ. 18મી સદીની વીદાય-વેળા; 18મી ઓગણીસમી વચ્ચેનો સાંધ્યકાળ. બીબાં છે પણ કોઈ આખું પુસ્તક હજી મળતું નથી. બસ્સો વરસનું બીયાબાં (રણ)!

1812માં પહેલો છાપખાનો !! પહેલું પુસ્તક 1814-15માં !

આ બહેરામજી ( આ પારસી નામમાંનું ‘રામજી’ કેવું મીઠું લાગે છે, નહીં ?)-એ તો 1804માં અવસાન પામ્યા. પણ તે પહેલાં તો એમનો પુત્ર જીજીભાઈ તૈયાર થઈ ગયો હતો. એની મદદથી ફરદુનજીએ જે મુંબઈમાં કોટ વીસ્તારમાં 1812માં ‘ગુજરાતી છાપખાનો’ કાઢ્યો એમાં (1814માં ગુજરાતી પંચાંગ, બાદ કરતાં)જે પહેલી ચોપડી છાપી તે ખોરદાહ અવેસ્તાની 1815માં; અને પછી, (1808માં અંગ્રેજીમાં બહાર પડેલ રૉબર્ટ ડ્રમંડ કૃત ‘ઈલસ્ટ્રેશન ઑફ ધ ગ્રામેટીકલ પાર્ટ્સ ઑફ ધ ગુજરાતી મહરષ્ટ ઍન્ડ ઈંગ્લીશ લેન્ગ્વેજીઝ’નું અરદેશર બહેરામજી લશ્કરી કૃત ભાષાન્તર) 1822માં બહાર પડ્યું.”અંગરેજી તથા ગુજરાતી વાકાબી ઉલારી” જે ‘ગુજરાતી લોકોને અંગરેજી શીખવા શારૂ બનાવી’.( રસીક ઝવેરી : ‘મું.સ.: દોઢસો વરસની તવારીખ’/ પૃ.13)માત્ર જાણ ખાતર : આ રૉબર્ટ ડ્રમન્ડ વ્યવસાયે દાક્તર હતા. 1793ના અરસામાં મુંબઈ આવ્યા.1797માં આસીસ્ટન્ટ સર્જન નીમાયા. M.D. થયા. 1803માં સર્જન-જનરલ તરીકેની બઢતી પામ્યા. એમણે અંગ્રેજો ગુજરાતી-મરાઠી જાણે શકે માટે, એમને માટે આ પુસ્તક અંગ્રેજીમાં લખેલું.1809માં વીલાયત જતાં રસ્તામાં આગબોટમાં જ અવસાન પામ્યા. અમદાવાદ વીદ્યાસભાના ગ્રંથાલયમાં આગલાં પાનાં ફાટેલી હાલતવાળી પ્રતમાં ગ્લૉસરી શબ્દવાળું પાનું વંચાયું, તેથી ગ્રંથકારે એ નામ નોંધ્યું, પછી એ નામે ઓળખાયું ! બીજું, એ મુળ ગુજરાતીમાં નથી; ત્રીજું એનો અનુવાદ 1822નો છે.)

લીપી, કેટલી બદલાઈ ? કયા કયા નામે ઓળખાઈ ?!

આમ આ લીપી મુળ બ્રાહ્મી (ઈ.સ.પુર્વે ત્રીજી-ચોથી સદી)માંથી નવમીના અરસાની નાગરીમાં થઈ, 16મી-17મી સદીમાં ‘ગુર્જર’ બની,એમાંથી ‘વાણીયાશાઈ’ થઈને, છપાઈ–‘શાળાઈને’ આપણને મળી. ફેરફારો ઘણા થયા છે. વચમાં વર્ષો સુધી “લખાણ અંતર્ગત ‘ઈ’ અને ‘ઉ’નો પ્રયોગ જોવા મળતો નથી” એમ પ્રવીણચંદ્ર પરીખ જેવા અભ્યાસી કહે છે. ( ગુજ.સા.કોશ’-3; પૃ.233) પણ હવે આરંભના લખાન પર એક ઉડતી નજર ભેગાભેગી ફેરવી લઈએ.
=============================================================
પણ એ તો હવે આવતે સોમવારે જ ! ત્યાં સુધી આ સૌ ભાષાપ્રેમીઓની સેવાને યાદ કરતાં રહીશું !

લીપી લેખકોએ નહીં, વેપારીએ તૈયાર કરાવી હતી !!

જોડણીનો ખપજોગો ઈતીહાસ              

–કનુભાઈ જાની.
આ જોડણીનો પ્રશ્ન સમજવા થોડીક ઈતીહાસની ભુમીકા હોય તો ઉપકારક બને. ચાર બાબતો આની સાથે સંકળાયેલી છે :
લેખન, મુદ્રણ, જોડણી અને લીપી.
ચારેયનો અલગ અલગ વીચાર કરી શકાય; પણ એ પરસ્પર અસર કરનારી બાબતો છે, તેથી ટુંકમાં પણ જાણી સારી.

[1] લીપી :
આજે લખવાનું આવતાં જ ફટાફટ અક્ષરો પાડવા માંડીએ છીએ તે લીપી મુળ બાળબોધ એ ખરું, ને લહીયા લખતા હશે એ પણ ખરું પણ સામાન્ય લોકમાં લીપી હસ્તપ્રતો દ્વારા પ્રસરે એ શક્ય નથી. એ તો વેપાર-વણજ કે અન્ય વહીવટ જેવા વહેવારોમાં જેને ઝાઝી જરુર પડી એણે લીપીને સરળ કરીને વાપરવા માંડી- મોટે ભાગે વેપારીઓએ. તેથી પારસી-અંગ્રેજો વગેરેએ એને ‘બનીઆ સ્ક્રીપ્ટ’ નામ આપ્યું !! આ લીપી ત્રણ રીતે સામાન્યજન સુધી પહોંચી :
–એક, પત્રવ્યવહાર ને વહીવટીતંત્ર દ્વારા;
–બે, રીતસરના શાળાશીક્ષણ દ્વારા; અને
–ત્રણ, મુદ્રણ દ્વારા.
સહુથી વીશેષ તો મુદ્રણ દ્વારા. એક નોંધવા જેવી વાત તો એ છે કે અર્વાચીન શીક્ષણ આરંભાયું 1825માં. સ્થળ ગુજરાત નહીં, મુંબઈ. આરંભ શીખવનારાના શીક્ષણથી થયો.જેમાં ગણીને માત્ર દસ જ જણ હતા (જેમાંના એક હતા દુર્ગારામ મહેતાજી.) પણ શીક્ષકો લીપી નક્કી કરીને શીખવે તે પહેલાં, કાળક્રમે મુદ્રકોએ લીપી પોતાની રીતે તૈયાર કરી લીધી, ને વાપરતા પણ થયા ! શાળાઓને એનો લાભ મળ્યો. જોકે પાઠ્યપુસ્તકોમાં વત્તુ-ઓછું બંનેનું ચલણ રાખ્યું(ત્યારના શીક્ષણતંત્રે).આપણા સૌથી પહેલા શીષ્ટમાન્ય વૈયાકરણી ટેલરે પણ ગુજરાતી લીપીને “બનીઆસ્ક્રીપ્ટ” કહી છે. બ્રાહ્મણોએ બાળબોધ પકડી રાખી, પણ વેપારી વગેરેએ એમાંથી વહેવારુ લીપી ઘડી લીધી, અનાયાસે અને અભાનપણે. પણ લીપીમાં મુદ્રણનો હીસ્સો ખરો… કેવી રીતે ? જોઈએ, ચાલો.

[2] મુદ્રણ :
જાણીતું છે કે ગટનબર્ગ (1410-1468)નામે જર્મને મુદ્રણકળાની શોધ પંદરમી સદીમાં કરી. પણ કામ ત્યારે કેટલું કઠીન હતું ! 637 પાનાંનું બાઈબલ છાપતાં પુરાં પાંચ વર્ષ લાગેલાં, 1450થી 1455 ! ધાતુનાં બીબાંથી છપાએલ એ પહેલું પુસ્તક. એ પછી 1475માં ઈંગ્લેન્ડમાં છાપખાનાની શરુઆત થઈ.

પણ ઈસ્ટ ઈન્ડીયા કમ્પની અહીં આવી ત્યારે અંગ્રેજો એથી માહીતગાર હતા. કમ્પનીના એક આડતીયા હતા ભીમજી પારેખ. એમને થયું કે આપણા ધર્મગ્રંથો દેવનાગરીમાં છપાવવા. તેથી એમણે કમ્પનીને કોઈ કારીગર ભારતમાં મોકલવા લખ્યું. કમ્પનીએ હેનરી હીલને મોકલ્યા. સાથે કાગળો, યંત્રો વગેરે સામગ્રી પણ એ લાવ્યા.

પણ ભીમજીભાઈને એ બધું ખર્ચ માથે પડ્યું. એ પોતે છાપી જાણે, પણ બીબાં પાડતાં ન આવડે ! એટલે બીજાને બોલાવ્યો. એણે શું કર્યું એની વીગત મળતી નથી. પણ ભીમજીભાઈએ પોતે જ સુરતમાં માણસો તૈયાર કરી, ગુજરાતી બીબાં પડાવ્યાં. ત્યારે બાળબોધ લીપી પરની મથાળાની રેખાઓ દુર કરીને લીપી તૈયાર કરી. એમાં જે છપાયું તેનો એક અહેવાલ કમ્પનીએ ઈસ્ટ ઈન્ડીયાની લંડન-ઓફીસને મોકલ્યો, એમાં જણાવ્યું કે ભીમજીભાઈએ તૈયાર કરાવેલાં બીબાંની “બનીઅન સ્ક્રીપ્ટ”-લીપી ઘણી સારી દેખાય છે. (રસીક ઝવેરીકૃત ‘મુંબઈ સમાચાર: દોઢસો વરસની તવારીખ’, 1972,પૃષ્ઠ 10)

આ વાત ઈ.સ. 1680ની આસપાસની.(હીલ આવ્યો 1674માં, બીજો અંગ્રેજ 1678માં. તે પછીની આ વાત.)આમ, લીપી છાપેલા રુપે સત્તરમી સદીમાં વપરાઈ. પણ એનો કોઈ નમુનો મળતો નથી. પણ પછીની છપાયલી સામગ્રી જોતાં અનુમાન તારવી શકાય કે ‘રુ’ નહીં હોય, ‘એ’-‘ઓ’ માટે કાંઈક જુદાં ચીહ્નો હશે. ‘ઐ’-‘ઔ’ને સ્થાને ‘અઈ’-‘અઉ’ હશે. હ્રસ્વ-દીર્ઘ ‘ઈ’-‘ઉ’નાં અલગ બીબાં નહીં હોય; આજનાં જેવાં વીરામચીહ્નો નહીં હોય, વગેરે. આ માટે કદાચ અલગ તરકીબો હોય. ખેર ! જે હોય-ન હોય તે ! ઈતીહાસમાં આગળ જઈએ. સત્તરમી સદીમાં પહેલાં બીબાં પડ્યાં. એની ‘બનીઅન સ્ક્રીપ્ટ’ વખણાઈ.

( એક રસીક આડકથા : 16મી સદીના ‘વીમલપ્રબંધ’માં 18 લીપીઓ દર્શાવી છે, તેમાંનું એક નામ છે “ગુર્જર લીપી”. એ કેટલીક પ્રતોમાં પણ છે; પણ તે એક લાંબી સળંગ રેખા નીચે લટકતા અક્ષરો રુપે છે. છેક કવી દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ સુધી એના નમુના સુલભ છે.)
============================================================
એ વખતનાં પુસ્તકો અને લીપી અને જોડણી વગેરેની વધુ રસપ્રદ વાતો આવતે સોમવારે ! ત્યાં સુધી આ ઐતીહાસીક વાતોને મમળાવતાં રહેવા સૌને અનુરોધ છે.

1000 વરસ પહેલાંનો ગુજરાતી વૈભવ !

—કનુભાઈ જાની ( માધવ ગોર )
 હેમચન્દ્રાચાર્ય એક પ્રખર પંડીત. પણ લોકવૅણનાય પારખુ ! વ્યાકરણ જેવા વીષયમાં દુહાઓ આપે !! પોતે વીરક્ત અને અહીંસાધારી સાધુ છતાં પ્રેમશૌર્યના દુહાઓ લોકસાહીત્યમાંથી વીણી વીણીને સમાજને  બતાવે ! પોતે જૈનાચાર્ય છતાં શીવસ્તોત્ર રચે ! હજી એક વધુ આશ્ચર્ય : વીતરાગીઓનાં ચરીત્રો આપતાં આપતાં, તત્કાલીન લગ્ન-રીવાજો ને લગ્નગીતો-ફટાણાં ચખાડે ! એમના ‘ત્રીશષ્ઠી-શલાકા-પુરુષ-ચરીત્ર’ નામે ત્રેસઠ વીતરાગોના મહાભારત જેવા મહાચરીત્રગ્રંથના એક પ્રખર અભ્યાસી, વડોદરાના ‘ઓરીએન્ટલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ’ના ભુતપુર્વ નીયામક પ્રો. જયન્ત પ્રે. ઠાકરે આ બાબતે ધ્યાન દોર્યું છે. એમને મતે ‘ત્રીષ્ટી…’ એ હેમાચાર્યની શ્રેષ્ઠ કૃતી. ( જુઓ ‘હેમચન્દ્રાચાર્ય’, પરીષદ પ્રકાશન, 1989; પૃ.41. ) એ કૃતીમાં તત્કાલીન સમાજનાં ઘણાં ચીત્રો, વર્ણનો, પ્રસંગો વ. છે. એમાં લગ્નવર્ણન-સંદર્ભે કેટલાંક ફટાણાં છે. મુળતો ત્યારની જુની ગુજરાતીમાં જ હશે, તે અહીં સંસ્કૃત પદ્યરુપે અપાયાં છે. એવા ચાર સંસ્કૃત શ્લોકો જે ઠાકર સાહેબે આપ્યા છે તે (એમના ઋણ સાથે )અહીં ઉતારું છું. એ ચારેય શ્લોકની છેલ્લી પંક્તી એકસમાન છે તેની નોંધ લેવી. મુળમાં એ ધ્રુવપંક્તી હશે. અહીં એ ધ્રુવપંક્તીમાં અણવરની ઠેકડી છે, કે તું ‘લ્યા, જાણે ખાલી ડોજરે-ભુખ્યે પેટે-આવ્યો હો એમ તારું મન તો ( સંસ્કૃત સુભાષીતમાં આવે છે ને ‘ઈતરે જના:’  એમ ) ભોજનમાં જ લાગેલું છે !

 

રુપક માણવા જેવું છે. હાલ ગવાતું એક ફટાણું યાદ આવે છે. એમાં પણ જાનૈયાંની એવી જ ઠેકડી છે : એની પેટની ‘ગાગરડી’  સાવ ‘કોરી’ કટ છે તોય ભાઈસા’બ ધરાયેલા હોવાનો ડોળ કરતા, વટ મારતા, મોંમાં સોપારીનો કટકો રાખે છે !( જાનમાં વૃદ્ધો સુડીથી ઝીણી કતરણ કરવે પાવરધા હતા; તો જુવાનો દાંતે મજબુત તેથી સોપારીના કટકાના કડુકા બોલાવતા ફરતા ! તેમાંય અણવર પાસે એક રુપાળો ખલતો હોય; એમાં લવીંગ-સોપારી-તજ વ. હોય. એની એ પણ મહત્તા ! ) હાલના ફટાણા  સાથે હેમાચાર્યે આપેલ શ્લોકો મ્હાણી શકાય એ ખાતર આજનું ફટાણું પહેલાં અહીં મુક્યું છે. પણ બંન્નેને સરખાવતાં આવાં ફટાણાંનો રીવાજ હજારેક વરસ જુનો તો છે જ, એની આ બોલતી સાબીતી. જુઓ, બે શબ્દોમાં એક ચીત્ર, ને પછીના બેમાં બીજું ચીત્ર. આમ માત્ર બે બે શબ્દલસરકે ધ્વન્યાત્મક વ્યંગચીત્ર આલેખવાની, કોઈ સીદ્ધહસ્ત આર.કે.લક્ષ્મણ કે ઉન્નીની જેમ, કળા દુહાકારમાં ને જુનાં લોકગીતોમાં હતી. ( અખા-માંડણ જેવામાંય તે !–યાદ કરો : ‘આંધળો સસરો ‘ એક ચીત્ર,  ‘શણગટ વહુ’  બીજું ચીત્ર પહેલાની બાજુમાં પડતાં જ એક મઝેદાર વ્યંગચીત્ર ખડું ! ) લોકકહેણીની આ ફાવટ. ક્યારેક ફટાણાંમાંયતે. જુઓ, આજે ગવાતું ફટાણું : ( અણવરને સ્થાને જાનની કોઈપણ વ્યક્તીનું નામ પણ મુકી શકાય ! આવી નામપુરકતા એ લગનગીતોની માત્ર મજા જ નહીં, લાગણીપુરકતા પણ હતી !)

                                                 કોરી ગાગરડીમાં સોપારીનો કટકો !

                                                 પારકે માંડવડે અણવર,

                                                                             આવડો શો મટકો !

                                                 વીવા વીતશે, કાઢી મેલશે,

                                                                            પછી ચડશે ચટકો ! 

આવું જ રુપક, પણ સહેજ ફેરે. હજારેક વર્ષમાં ફેર તો થાય જ ને ! ખાલી ‘ડોજર’ ભરવા તરફ એનો (જાનૈયાનો) ડોળો છે. ચારે શ્લોકમાં છેલ્લે પ્રશ્ન : ‘લ્યા, તારું મન શેમાં છે ? ને, અહીં પણ બેબ્બે શબ્દરેખે એક એક ચીત્ર ! પહેલાં હેમશ્લોકો, પછી થોડો મુક્ત પદ્યાનુવાદ : (અનુકુળતાખાતર લીપી ગુજરાતી રાખી છે, પણ મુળ સંસ્કૃત એ ભાષાની જ જોડણીમાં.)

            ” જ્વરી વા..બ્ધિં  શોષયિતું, મોદકાન્ પરિખાદિતુમ્

                શ્રદ્ધાલુર્    અનુવર    કો,    મનસા    કેન    નન્વસૌ.”

 

             [  જાણે કોઈ તાવવાળો આખો સાગર પી જવા તડપે,

               (કોઈ ખાઉધરો ) બધા લાડુ ચટ કરવા ચ્ હાય, એમ આ અણવર કયા                                           અભરખાવાળો છે ?! એને મનમાં શી છે મનછા ? ]

 

            ” મંડુક્યેભ્યો   ખંડદૃષ્ટિ:   કાન્દુકસ્યેવ કુક્કુર:
                 સ્પૃહ્યાલુર્  અનુવરો   મનસા  કેન   નંવસૌ.”
( અહીં પ્રથમ ચરણમાં કંઈક ગરબડ, મુદ્રણદોષે હશે, એમ લાગે છે.)

              [  દેડકાની દૃષ્ટી કુવા જેટલી-ખંડદૃષ્ટી; કુતરાની નજર કંદુકમાં ! એમ આ અણવર   અભરખાવાળો છે. એને મનમાં શી છે મનછા ? ]

               ” તોયાનાં ચાતક ઇવ, ધનાનાં ઇવ યાચક: ;
                  પૂગાનાં શ્રાદ્ધ્યો..નુવરો, મનસા કેન નન્વસૌ.” 

              [  પાણીમાં (જીવ) ચાતકનો, ધનમાં યાચકનો એમ
                  સોપારીમાં અણવરનો ! એને મનમાં શી છે મનછા ? ]

                ”  હૈયંગવીર્નપિંડસ્ય, બિડાલ ઇવ લમ્પટ: ;
                                                      શ્રાદ્ધશ્ચૂર્ણસ્યાનુવરો,મનસા કેન નન્વસૌ.”
                  [ માખણપીંડે બીલાડાની નજર ચોંટે, એમ આ અણવર શેમાં લમ્પટ છે ? ચુરમામાં ? એને મનમાં શી છે    મનસા ?]

હવે આ બધાના પદ્યાનુવાદો :
                                                       તાવલો તો અબ્ધી  પ્યાસે !
                                                       અણ્ વર્-જીવ   લાડુ-તાસે !
                                                       ભુખલ્યા     આ  અણવર્ ને
                                                                      મનમાં શો ખટકો !

                                                        કુવાખંડી     મેંઢક       દૃષ્ટી,
                                                        કન્દુક    ખંધી      કુતરદૃષ્ટી,
                                                        અભરખાળો     અણવરીઓ !
                                                                       મનમાં શો ખટકો ! 

                                                         જલે  વળગ્યું   ચાતકચીત્ત,
                                                         ધને   વળગ્યું  યાચકચીત્ત,
                                                         અણવર ચીત્તે એક જ વળગ્યો
                                                         સોપારીનો   કટ્ટકો !
                                                         મનમાં  શો ખટકો !

હેમચન્દ્રથી આપણી ભાષાનું મુખ અપભ્રંશ તરફથી બદલાઈને ‘ગુજરાતી’ તરફ ફેરવાયું. એ અગીયારમીથી ચૌદમી-પંદરમી સદી સુધીના, નરસીંહની પહેલાંના ચારસોક વરસ પર પણ એક ઝડપી નજર હવે નાંખી લઈશું.વીવેચન નહીં, કેવળ રસમય પ્રથમ પરીચય. એ ગાળાનો ઈતીહાસ તો શ્રેષ્ઠ રીતે આપ્યો છે પ્રા. અનંતરાય રાવળે એમના ‘ગુજરાતી સાહીત્ય [મધ્યકાલીન]’ નામના પુસ્તકમાં.આપણી તો છે આ માત્ર શબ્દસફર, કાલાનુસારી ખરી, પણ કેવળ આનંદવીહાર. બાંધવું નથી કશું, બંધાવું નથી કશામાં; આનંદથી આ ગુર્જર-સાહીત્ય-સ્ હેલ કરશું !!

1000 વર્ષ પહેલાનાં સુભાષીતો–બોધના દુહાઓ :

 

 

                                                                                                                                                                     —કનુભાઈ જાની.

 

સજ્જન કેવો હોય ? જેમ જેમ મોટાઈ મળતી જાય તેમ તેમ વધારે ને વધારે નમ્ર થતો જાય–કાંગની માફક. ને તેમાંય પોતે પોતાની વડાઈ તો જરાય દેખાવા ન દે;  દેખાડો તો ના જ કરે;  પણ બીજાના ગુણ જુએ કે તરત સૌને બતાવે; પોતાના છુપાવે, બીજાના પ્રગટ કરતા રહે.   જોકે એવા તો હોયે વીરલ, ને તેમાંય કળીયુગમાં તો દુર્લભ જ !  પણ એવા કોક જોવા મળે તો બસ,  વારી જવાય,  ફીદા થવાય !

 

                            ” સુપુરીસ કંગુહે અણુહરહીં;   ભણુ,   કજ્જે     કુવણોંણ;

                              જીવઁ જીવઁ વડ્ડત્તણુ લહહીં, તીવઁ તીવઁ નવહી સરેંણ.”

(અહીં ‘જીવઁ જીવઁ-તીવઁ તીવઁ ની જેમ ઘણા દુહામાં અતી કોમળ, જરાક જ, નાસીક્ય ઉચ્ચારો છે તે યાદ રહે.)

                             ( સુજન અનુસરે કાંગને; કહો જોઉં એ કેમ ?

                              જેમ જેમ મોટપ વધે મસ્તક નમતું  તેમ )..ક.જાની.

 

                             ” જે ગુણ ગોવઈ    અપ્પણા,   પયડા   કરઈ     પરસ્સુ,

                               તસુ હઉં કલીયુગ દુલ્લહહો બલી કીજ્જઉં સુઅણસ્સુ.”   

                                ( પોતાના ગુણ   ઢાંકી  જે  પરના  કરે પ્રકાશ,

                               કળી-દુર્લભ એવા મળે સુજન તો વારી જા’શ.)  ક.જાની.

 

–જે  પરાધીન હોય, પરોપજીવી, અન્યને જ આધારે જ ટકી રહેનાર, ઉંડા પાણીના ધરાને કાંઠે ઉગેલા મોટા દેખાતા ઘાસ જેવા હોય, લાગે સ્વતંત્ર પણ હોય પરતંત્ર, તેવાની બે જ ગતી : એનો આધાર લેનાર કાં તો ધરાની પાર જાય પણ ખરો, અથવા ધરા જ એને ( પેલા ઘાસનેય તે ) ડુબાડે;  ત્રીજી કોઈ ગતી જ ન હોય. પરોપજીવી કાં પાર થાય કાં ડુબે !

                                ” તણહ તઈજ્જી ભંગી નવી, તે અવડયડી વસંતી;

                                 અહ જણુ લગ્ગીવી ઉત્તરઈ, અહ સહ સઈં મજ્જંતી.”

 

                                 ( તૃણને  ત્રીજી  ગતી નથી,  જે   ઉગ્યું   અવડને તીર;

                                 વળગ્યે   ઉતરે   પાર  કો’ ,    કે       સહ       ડુબે  નીર.)  ક.જાની.

………………………………………………………..

આવતે અંકે લગ્ન-ગીતોનાં, કહો કે ફટાણાંના કેટલાંક  સેમ્પલ !!

1000 વરસ પહેલાનાં મોંઘાંમુલાં રત્નો : દુહાઓ !

‘ગાથા થોડી ગુર્જરીની’–5.  હેમગંગોત્રીને ઘાટેથી.    

                                                                                                          —કનુભાઈ જાની (માધવ ગોર)

દુહા શૌર્યના :

નોટા ભાગના હૈમ દુહા પ્રેમના ને શૌર્યના છે. ‘પ્રેમશૌર્ય અંકીત’. ગયે વખતે પ્રેમના જોયા.શૌર્યના બહુ જાણીતા છે.આમાંના કેટલાકને તો પાછા એ કાળે પંડીતોએ સંસ્કૃતમાં પણ ઢાળ્યા છે. લોકવાંગ્મયની શીષ્ટ સાહીત્ય પરની અસર વીષે અભ્યાસ થવો બાકી છે; ને બાકી રહે તે સ્વાભાવીક છે. કેટલી માથાકુટ પછી કહેવાનું તો આ જ થવાનું ને કે બન્ને વચ્ચે મુક્ત આદાન-પ્રદાન હતું ? પંડીતો લોક્વચાળે રહેતા. લખે ભલે જુદી ભાષામાં, જીવનાભીમુખ રહેતા; ને લખાતું તે બોલાવા કે સંભળાવવા માટે જ લખાતું. આજે જે લખાય તે એક ચોક્કસ વાંચનારા વર્ગ માટે ! આજે લેખન લોકાભીમુખ નથી.લેખકને મન ‘લોક’ એટલે એ નાનકડો અલગ વર્ગ જ ! ને લેખન તે એમને ‘વંચાવા’ માટે જ. આ ફેર મોટો. એક કાળે આમ નહોતું. ‘લખ્યું-વંચાય’ની બોલબાલામાં સાંભળવાય કોઈ શેનું નવરું હોય !

જોકે હવે તો જોવા આડ્યે લખ્યું વાંચવાની યે ફુરસદ ક્યાંથી ? સીધું ટી.વી.! એટલે Teach us What are WE=Tea-We !! એને પાચા ‘ડબ્બો'(બોક્સ) કહેવાના ને એને જ ‘ઈડીયટ’ પણ કહેવાના ! એ તો દેખાડે છે-કમાવા, પણ તમે એને પાછા ત્યાં ચોંટી રહો છો તેનું શું ? જોકે ઝબકારમાં જે ઝબકે તે જોવા જીવ જાય ! વાંચવું દોહ્યલું થતું જાય છે. ને બોલાતું સીધું વેણ તો ગયું ! ભાષાય કંઈક કૃત્રીમ થતી જાય છે ! તેમાંય અમારા જેવા પુસ્તક-પાને-પથરાયેલ જીવનથી ટેવાયેલની કલમમાંથી જીવાતા જીવનના સીધા ધબકાર ક્યાંથી આવવાના ! તેથી જ હેમાચાર્ય જેવાને વાંચવાની મજા છે. પંડીત ખરા, પણ જીવનોન્મુખ. ને સવ્યસાચી-બેયમાં પારંગત. વીતરાગચરીત્રો આલેખતાં સાચાં સમાજચીત્રો આલેખે !એ કાળનાં લગ્નગીતો ય ! સંસ્કૃતમાં લખે, તો એ સંસ્કૃતમાં મુકે ! બેય ભાષા સીદ્ધ એમને ! ત્યાં લગ્નગીતોનું સંસ્કૃત કર્યું છે, પણ દુહામાં શબ્દફેરેય નથી કર્યો.

એ સમયે શૌર્ય હશે ત્યારે જ શૌર્યના દુહા હોય ને ! આજે નથી એટલે આ દુહા કદાચ કૃત્રીમ લાગે. જ્યાં નેતૃત્વ જ સ્વાર્થી ને તેમાંય વંશીય થતું જાય છે ત્યાં કોણ કહેશે?–કે :
                    ” ( પુત્ર થયે શો ગણ બળ્યો ! કે મર્યે શો અવગણ હોય ?
                        જો બાપીકી ભોમ આ, બીજે  બથાવી  હોય ?—ક.જાની )
                        ‘પુત્તેં જાએં કવણ ગુણ ,અવગણ કવણ મુએંણ ?
                        જા બપ્પીક્કી ભુંહડી  ચમ્પીજ્જઈ  અવરેંણ ?!’

                        ‘ભલ્લા હુઆ જુ મારીઆ બહીણી મહારા કન્તુ;
                        લજ્જે જન્તુ વયંસીઅહુ જઈ ભગ્ગા ઘરુ એન્તુ.’
                      ( ભલે રે બેન ખપી ગયો રણમાં મારો કન્થ;       
                        સૈયરુંમાં લાજી મરત જો ભાગી ઘેર આવંત…ક.જાની)

                      ” હીઅડા,જઈ વેરીઅ ઘણા,તો કીં અબ્ ભી ચડાહું ?
                        અમ્હાહં  બે  હથ્થડા, જઈ પુણુ  મારી મરાહું ”
                       ( હૈઆ છે વેરી ઘણા; તો, શું આભે ભરૈશ ?
                        અમારે યે બે હાથ છે; મારીને જ મરીશ….ક.જાની )

( પ્રેમ-શૌર્યના દુહા ઉપરાંત મુક્તકો, સુભાષીતો ને બોધના દુહાઓ પણ ઘણાં છે! એનાથી તો ધરવ જ થાય નહીં.પણ  આપણે તો સમયનોય અભાવ ! એટલે કેટલીક વાનગીરુપે ચાખીશું….પણ આવતે અંકે જ !)

ગાથા થોડી ગુર્જરીની–4.

હૈમ-દુહાઓ   (ચાલુ)                                    —કનુભાઈ જાની (માધવ ગોર)

( ઉડાડતી’તી કાગ ત્યાં સહસા દીઠો કંથ !
અડધ વલય જેવું સર્યું કે અડધે તરડ પડંત !
 
હજાર વરસ પહેલાંના આપણા લોકસાહીત્યનાં કીમતી રત્નોમાંનું  આ એક રત્ન આપણે ગયે અંકે જોયું. એવી જ એક ‘ધણ'(નારી)ની વાત પણ જોઈ લઈએ.( ‘ધણ’ શબ્દ ‘ધન્યા’પરથી આવ્યો.! નારીને ધન્યા કહી છે. ધણ શબ્દ આજે પણ લોકગીતોમાં, રાંદલનાં ગીતોમાં ખાસ, જળવાયો છે.)
 
પતીની રાહમાં એ એવી દુબળી થઈ ગઈ કે રખેને હાથોથી બલોયાંની આખી હાર (વલયાવલી)નીચે પડી જાય, એ બીકથી બેય હાથ કાયમ ઉંચે ને ઉંચે રાખીને ચાલે છે ! એની એ ચુડીઓ એનું સર્વસ્વ, સૌભાગ્ય ! એ જ ઉંચે રાખવા જેવું ! ને એ વલ્લભ-વીરહના એવા ઉંડા મહાધરા(દહ)માં ડુબેલી (-બુડેલી ! )છે કે ધરાના ઉંડાણનો કોઈ તાગ (થાહ)લઈ શકે એમ નથી ! કૃષ્ણ-વીરહી ગોપીનું ય, એક લોકગીતમાં, આવું જ કહેવું છે :
                    “વાલે અંતરકુવામાં ઉતાર્યાં !
                     વાલે વળતાં વળીને મોટી છીપ ઢાળી !
                     ગરબે રમશે ગીરધારી !”

વ્હાલે હૃદયકુપે ઉતાર્યાં એટલું જ નહીં, ઉપરથી વધારામાં પાછી કુપના ઉપર મોટી છીપ(શીલા)ઢાંકી દીધી ! અંતરકુવો ! સરસ રુપક !!  પ્રેમની ગહરાઈ ને પ્રેમીની પરીસ્થીતી બંનેનું ચીત્ર ! લોકવાણીની સરળતા, ને જીવનના જ સીધા અનુભવસીદ્ધ (રુપક-ઉપમા-ઉત્પ્રેક્ષા વ.માંના) ઉપમાનો, એકદમ કુદરતી ને સાવ અનાયાસે આવી જતાં લાગે. એટલાં સહજ કે કોઈ ધ્યાન દોરે ત્યારે જ એની ખુબી પરખાય ! આ, નીચે અપાય છે તે હૈમ દુહોય તે, કાંઈક વૈચીત્ર્યથી તો કાંઈક એમાની અત્યુક્તીથી પણ, આકર્ષે છે. નાયીકા હાથ ઉંચા કરીને જ ચાલે છે ! કંકણ જાણે જીવ છે !
કંકણ જીવણ સમાન ! મ્હાણવા-જાણવા જેવો દુહો છે :
                     વલયાવલી-નીવડણ-ભએણ, ધણ ઉદ્ધભુઅ જાઈ;
                     વલ્લહ-વીરહ-મહાદહહો, થાહ  ગવેસઈ    નાઈ.   
                     ( પડે  બલોયાં  એ ભયે, ઉંચા કર  લૈ  જાય;
                      વલ્લભ-વીરહ-ઉંડોધરો, તાગ લીધો ના જાય…./ક.જાની)
 
–લોકસમાજમાં એકકાળે આવો પ્રેમ ને એનાં ગીતો-ઉક્તીઓ હતાં જ. ‘મેઘદુત’ની કલ્પના ને આવી લોકકલ્પના બે જુદાં નથી. યક્ષ કાલીદાસને સુઝે, એવું પાત્ર લોક્વાણીમાંય હતું-સહજ. ઢોલા-મારુના દુહામાં મારવણી આભે જતાં કુંજડાંને જોઈ કહે છે : 
                    ” કુંઝ્ઝાં, દ્યોને  પંખડી,થા-કું  વીનઉં  વહેસ;
                     સાયર લંઘી,પ્રીય મીલું,પ્રીય મીલી પાછી દેસ.”   
                     ( કુંજાં, દોને પંખડી, તે  બાન  ગણી હું  લેશ;
                     સાગર લંઘી, પીયુ મળ્યે,તરત પરત કરી દૈશ…../ક.જાની)
 
આ તો વીરહીણીના ઉદ્ગાર; તમે કહેશો : ‘પણ યક્ષ-ઉદ્ગાર ક્યાં ?’ તો, લો, આ :
                     હીઅઈ ખુડુક્કઈ ગોરડી, ગયણી  ધુડુક્કઈ  મેહુ;
                     વાસાસ્તી  પવાસુઅહઁ   વસમા    સંકડુ    એહુ.
                     (હૈયે  ખટુકે ગોરડી, (જ્યાં) આભ ધડુકે  મેહ;
                     વર્ષારક્ત   પ્રવાસીને    વસમું   સંકટ    એહ……/ક.જાની.
( અહીં ‘વર્ષારક્ત’- એક તો મેઘાલોક, મેઘનો કાળ, વર્ષાકાળ ; ને તેમાં પાછો ‘આરક્ત’ પ્રેમી !-એમાં અનાયાસે થયેલ શ્લેષ છે. બાકી તો, અર્થ સ્પષ્ટ છે. લોકવાંગ્મયમાં અર્થની માથાકુટ હોતી જ નથી ! હા, ક્યારેક લોકજીવન જ ન જાણતાં હોઈએ-એની કોઈ વાત પણ-,તો ન જ સમજાય. લોકજીવન સાથેનો ઘરોંબોં એ લોકવાંગ્મયને સાચી રીતે સમજવાની મુખ્ય શરત છે.)

આવતે અંકે જે દુહાઓ આવશે તે તો હશે શૌર્યના દુહાઓ ! રાહ જોઈશું ?