ગુજરાતી ભાષા પરીષદનું પ્રકાશન:કેટલીક હકીકતો !

                                           

” જોડણી વીચાર ” માંથી ક્રમશ:

(ગુજરાતી ભાષાપરીષદના ઉપક્રમે ઉંઝા જોડણી અંગેના કેટલાક વારંવાર પુછાતા સવાલોના જવાબો ગુજરાતીભાષાવીજ્ઞાનના પ્રાધ્યાપક  ડૉ.યોગેન્દ્ર વ્યાસે આપ્યા હતા.એ પુસ્તીકા અહીં ક્રમશ: રજુ કરીએ છીએ.)

** જોડણીમાં એક જ ઈ-ઉની હીમાયત તો હાલની સ્વીકૃત જોડણીના સમય પહેલાંથી ગોવર્ધનરામ ત્રીપાઠી જેવા સાક્ષરો દ્વારા થતી આવી છે.
** બે-બે ઈ-ઉની નીરર્થકતા વીષે પણ અનેક વાર ભાયાણી સાહેબ, પ્રબોધ પંડીત જેવા વીદ્વાનોએ અંગુલીનીર્દેશ  કર્યો જ છે.
** હાલનું ઉંઝાજોડણી અભીયાન પણ 15 વર્ષથી આ મુદ્દે સતત કાર્યરત છે.
** જાન્યુ. 2000ની સાલથી ‘ગુજરાતી ભાષા પરીષદ’ના નેજા નીચે સંગઠીત કામ થઈ રહ્યું છે.જેને સેંકડો ભાષા-કર્મીઓનો ટેકો છે.  ભાષાને લગતાં કામો માટે સંસ્થાની નોંધણી પણ કરાવાઈ રહી છે.)
** જાન્યુ. 1999માં ઉંઝા ખાતેની પહેલી જોડણીપરીષદમાં  250 જેટલા ભાષા-વીજ્ઞાનીઓ, ભાષાવીદો, લેખકો, શીક્ષકો ઉપરાંત અનેક સામાજીક ક્ષેત્રના ભાષાપ્રેમીઓએ બે દીવસની સઘન ચર્ચાને અંતે ‘એક જ ઈ-ઉ’નો ઠરાવ  કર્યો છે.    
** એ પછી અત્યાર સુધીમાં 60 ઉપરાંત લેખકોનાં 90 જેટલાં પુસ્તકો નવી જોડણીમાં છપાઈ ચુક્યાં છે.
** ગુજરાતી સાહીત્ય પરીષદે જયંત ગાડીત અને બળવંત પટેલનાં ઉંઝાજોડણીમાં છપાયેલ પુસ્તકોને પુરસ્કૃત કર્યાં છે.
** નયા માર્ગ, વીવેકપંથી,વૈશ્વીક માનવવાદ, સલામતી જેવાં સામયીકો અને મધ્યાંતર દૈનીક વર્ષોથી નવી જોડણીમાં છપાઈ રહ્યાં છે. ભુમીપુત્ર, લેખક અને લેખન જેવાં અનેક પ્રકાશનોએ તેનો આંશીક સ્વીકાર કરેલો છે.
** ગુજરાતી લેખક મંડળ 1996થી અભીયાનનું પુરસ્કર્તા રહ્યું છે. હાલમાં પણ તેના 50 જેટલા લેખક સભ્યો ભાષા પરીષદના સમર્થક અને એક જ ઈ-ઉના હીમાયતી છે.
** આ ઉપરાંત અનેક લેખકો વ્યક્તીગત રીતે આ સુધારાને વાજબી માને છે, પરંતુ વ્યાપક સ્વીકૃતીની રાહ જોવાનો મત ધરાવેછે.                

——————————————————————

 [પ્રકાશન સૌજન્ય : માનવ મીડીયા-કીરણ ત્રીવેદી-]

લેખકોને નીવેદન

સંપાદકીય
 

ભાષા સાથે કામ પાડનારાં મહત્વનાં બે જુથ છે. એક શીક્ષકો અને બીજા આપણે લેખકો. જોડણી સુધાર અને ખાસ કરીને એક જ ઈ-ઉના વીચારને શીક્ષકોએ વ્યાપક ટેકો કરેલો છે. જોડો ક્યાં ડંખે છે અને એનો શું ઉકેલ કાઢવો રહ્યો એ જાણે કે તેઓ સમજે છે. અનેક લેખકો-પત્રકારો પણ આ સુધારાની અનીવાર્યતા અને દુરગામી શક્યતાઓ સમજીને આ અભીયાનના સમર્થકો બન્યા છે. ગુજરાતી લેખક મંડળનો ફાળો તેમાં નોંધપાત્ર છે.

ભાષાના સર્જનાત્મક ઉપયોગ દ્વારા ગુજરાતી ભાષક સમાજ સાથે સીધો નાતો ધરાવનાર તરીકે આપના તરફથી પણ અપેક્ષા રહે છે. આજુબાજુ જોવાથી જ સમજાય છે કે આજે જ યુઅગ તો બદલાઈ ગયો છે, આવતીકાલે તો આપણી ગુજરાતી ભાષાડીજીટલ ટેકનોલોજીના કોમ્પ્યુટર કે મોબાઈલ જેવા પ્લેટફોર્મ પર ઉભી રહી શકશે કે કેમ, શહેર-ગામોમાં ફેલાતા જતા અંગ્રેજી જુવાળ સામે ટકી શકશે કે કેમ ? આજે હવે ભાષા, પંડીતો વચ્ચેના શાસ્ત્રાર્થ કે ખીત્તાઝબોળ કલમ-વૈભવની વસ્તુ રહી નથી. એ શીક્ષણ, જ્ઞાન કે મનોરંજનના પ્રસાર માટેનું અને સામાન્યમાં સામાન્ય માણસના રોજીંદા આદાન-પ્રદાન અને વહેવારનું અગત્યનું સાધન છે. જોડણી અને લીપીમાં આ યુગાનુરુપ સરળતા-સહજતા લાવવાનું ચુકીશું તો સમાજના એક પ્રતીનીધી એવા સર્જક તરીકેની ફરજ ચુક્યા ગણાઈશું.

આથી જોડણી સુધાર અન્વયે એક જ ઈ-ઉની આ રજુઆતમાં મન ખુલ્લું રાખી સામેલ થવા વીનંતી છે.માત્ર સરળતાને ખાતર સરળતાનો મુદ્દો નથી જ પરંતુ ભાષા-વૈજ્ઞાનીક દૃષ્ટીકોણથી, ઐતીહાસીક-સામાજીક સંદર્ભોથી કે ભાષાફરજ /ભાષાપ્રેમ જેવાં અનેક પાસાંઓથી ચકાસાઈને આ સુધારો છેલ્લા દાયકા દરમ્યાન વાજબી સાબીત થયેલો છે. એ બધું જ તો આટલી નાની પુસ્તીકામાં સમાવી ન શકાય,પરંતુ સામાન્ય રીતે ઉઠતા અનેક સવાલોના સીધાસાદા
જવાબો ( અને કેટલાક પ્રશ્નો પણ ) આપને અહીં જોવા મળશે. જે પણ લેખકમીત્રોને વધુ અભ્યાસની જરુર લાગે તેઓને અનેકવીધ સાહીત્ય ‘ભાષા પરીષદ’નો સંપર્ક કરવાથી મળી શકશે.

જોડણી, લીપી કે વ્યાકરણની સમસ્યાઓ સામાન્ય ભાષકના સામાન્ય જ્ઞાન-પરીઘની બહારના મુદ્દાઓ છે. છતાં આ સમસ્યાઓના પ્રતીભાવે જ તે ભાષાથી ( અને અંતે તેના ઉપયોગથી ) વીમુખ થતો હોય છે. તેવા સંજોગોમાં ભાષાની આ સમસ્યાઓ સમજવાની, તે અંગે વીચારવાની, કશુંક કરવાની જરુર નથી શું ?

                                                                                                         —-કીરણ ત્રીવેદી (સંપાદક)
                                                પરામર્શકો : ડૉ. યોગેન્દ્ર વ્યાસ, રામજીભાઈ પટેલ, ઈન્દુકુમાર જાની.

ઉંઝા જોડણી અંગે કેટલુંક ખાસ: 2

વીદ્યાગ્રહ : 2                                                                        –કનુભાઈ જાની.

કેટલીક સ્પષ્ટતાઓ કરવાની જરુરી છે : ( ગયા અંકનું ચાલુ.)

1 ]  ભાષા, લીપી, જોડણી, મુદ્રણ ચારેયમાં સુધારા કેટલાકને સુઝે, તે જરુર પ્રયોગે અને પ્રયોજે, માત્ર એને તે બધા પોતાના અંગત પ્રયોગો છે તેવી ઓળખ આપે.’ઉંઝા જોડાણી’ કે ‘ગુજરાતી ભાષા પરીષદ’નું નામ ન આપે. પ્રયોગો ઈષ્ટ. પણ તે સમજપુર્વકના હોવા જરુરી છે જેથી સુધારકો વીનાકારણ ન નીંદાય.

2 ]  કેટલીક બાબતમાં આપણી ખોટી ટીકા થાય છે. દા.ત. આપણે ‘સ’ અને ‘શ'(દન્ત્ય ને તાલવ્ય) વચ્ચેનો ભેદ જાણીએ ને માનીએ છીએ. ‘શ’ ને ‘ષ’ (તાલવ્ય ને મુર્ધન્ય) વચ્ચેનો ભેદ ગયો છે ને માત્ર તાલવ્ય-ઉચ્ચાર જ રહ્યો છે, તો શું કરવું એનો નીર્ણય લેવો બાકી છે.

3 ]  અનુનાસીક – અનુસ્વાર વચ્ચે ભેદ છે. ‘નીશાન્ત’ અને ‘નીરાંત’માંના ‘આં’ એક નથી. ‘નીશાન્ત’માં તો હકીકતે ‘શા’ની સાથે કશું જ ભળેલું નથી, છતાં એને માથે જ મીંડું કેમ ? ‘શાન્ત’, ‘કાન્ત’, ‘વાન?ગ્મય’, વગેરેમાં શા, કા, વા, એ ત્રણેય કોઈ વ્યંજન સાથે જોડાયા વગરના ઉચ્ચારો થાય છે. આપણે એને માથે જે ચીહ્ન ઠઠાડીએ છીએ તેની સાથે એને કોઈ લેવીદેવા નથી. કોઈ ગાંધીવાદી કવીમીત્રને આવું કહી શકાય : ” કવી કાન્ત કાંતતા નહોતા, પણ તું તો કાંત જ.” ” એકાન્ત છે, નીરાંત છે ?” –આમ ‘કાન્ત’ ને ‘કાંત’ એક નથી.વાન્ગ્મય, શાન્ત, કાન્ત, અગ્-જન, ક્રાન્તી જેવા શબ્દોમાં જે અનુનાસીક વ્યગ્-જન સંભળાતો હોય સ્પષ્ટ તે લખવો સારો. એ વૈકલ્પીક વ્યવસ્થા પણ હોય. પણ આ બાબતે હજી વીચાર અલગ થવો ઘટે. પછી સાથે નીર્ણય લેવાય તે ઈષ્ટ.

4 ]  કોઈ સુધારાપક્ષી સંસ્કૃતવીરોધી નથી.સંસ્કૃતને એનું પોતાનું આગવું સ્થાન ને મહત્વ છે જ. સંસ્કૃતનું ગૌરવ કરવા ગુજરાતીને કે ગુજરાતીનું ગૌરવ કરવા સંસ્કૃતને ઉતારી પાડવી એ હીનવૃત્તી છે.

સંસ્કૃત એ ભારતીય સંસ્કૃતીનો વારસો છે, તો અંગ્રેજી અર્વાચીન ઈતીહાસનો ઉપહાર છે.

સંસ્કૃતને મૃત કહેવી એ પણ ભાષાપ્રક્રીયાનું અજ્ઞાન છે.ભાષા પરીવર્તન પામે,મરે નહીં. એ વીલય થેયેલી હોય ત્યારેય પ્રગટ-અપ્રગટ સંસ્કારો મુકતી ગયેલી હોય. પ્રગટ-લીખીત વારસો તે વીદ્યા-અભ્યાસની સામગ્રી બને, અપ્રગટ તે પછીની ભાષામાં સમરસ થઈ ગયેલું રુપ હોય. કોઈ ભાષા મરતી નથી.

જેમ સંસ્કૃતને મૃત કહેવી એ ખોટું છે, તેમ એને ગુજરાતીની માતા કહેવી એ પણ ખોટું છે. ઉત્પત્તીઈતીહાસ જુઓ તો સંસ્કૃતની દીકરી નહીં; દીકરીની દીકરીની દીકરીની દીકરીની દીકરી છે. ક્રમ છે : સંસ્કૃત > પ્રાકૃત > અપભ્રંશ > શૌરસેની અપભ્રંશ. > મારુગુર્જર > ગુજરાતી ! દીકરી કહેવી એ વચમાંના વંશવાહકોને અવગણવા જેવું ગણાય. જોકે આનુવંશીકતાનું રુપક ભાષામાં ન ચાલે.

5 ]  શબ્દોના પણ કેવળ સંસ્કૃતાનુસારી ભેદ પાડવા એ અશાસ્ત્રીય, બીનતાર્કીક છે. ભાષા એ શબ્દોંની ખુલ્લી લોકશાહી છે. આવે, સ્વેચ્છાએ સ્વીકારાય, (અને પછી)ગુજરાતી જ થઈ જાય.શબ્દના ઈતીહાસમાં જેને રસ હોય તે જરુર રસ લે; વ્યવહારમાં ભાષાપ્રક્રીયા સૌને સમાન રીતે લાગુ પડે છે, સૌને સમાન ગણીને ચાલે છે. શબ્દો ક્યાંક્યાંના કેવા હળીમળી ગયા હોય છે : “ટાઈમસર છીએ, સર અમે !” હરેક ભાષામાં શબ્દો ચોપાસથી ઉભરાતા રહે છે. જુની ભાષામાંથી આવે કે નવીમાંથી, દેશમાંથી આવે કે વીદેશેથી, મુળને રુપે જ રહે કે જીભને અનુકુળ રુપ લે, પણ એકરસ થઈ જાય. શબ્દોને સરહદો નથી, ભાષાને છૉ હોય. ભાષકો,વર્ણો, જ્ઞાતીઓ, વાડા, વર્ગોમાં ભલે વહેંચાતા ને વહેરાતા હોય, શબ્દોને એમ વહેરવા નહીં :
                                   ” જે જે  વસે  છ  ગુર્જર-જીભે
                                     તે તે શબ્દ બધા ગુજરાતી !”
ને કેટલાક એટમ જેવા વૈશ્વીક હોય ને છતાં ગુજરાતી. એમાંય શો વાંધો ?

સંસ્કૃત-મુળનાને જુદા તારવવા, તત્સમ-તદ્ ભવ ભેદવવા એ ખેલ કંઈ ખેલદીલીનો નથી. છતાં અભ્યાસ જેને કરવો હોય તે એનો અલગ અભ્યાસ કરે. જોડણીમાં જુદાઈ નહીં.

જોડણીનો ખપ જોગો ઈતીહાસ :
——————————————————————-
( હવે આવશે જરુર પુરતો  જોડણીનો ઈતીહાસ !! આપણે  જો શ્રદ્ધા સાથે જોડણીના મુળસુધી પહોંચવા પ્રયત્ન કરીશું તો સાચ્ચે જ પામીશું આપણી ભાષાના અમુલ્ય રત્નરુપ જોડણીની ગંગોત્રી !! પણ તે હવે આવતે સોમવારે, રાહ જોશો ને ? )