શબ્દકોશમાં ક્ષ, જ્ઞ, દૃ, દ્ર વગેરે ક્યાં મળશે ?

GUJARATI–ગુજરાતી નામક સાઈટ પર “માતૃભાષા” નામનું મારું એક નવું ગ્રુપ શરુ કર્યું છે જેનો હેતુ ભાષા અંગેની જાણકારી મુકવાનો છે. તેના એક ભાગ રુપે આજે શબ્દકોશમાંના કેટલાક શબ્દોના સ્થાન બાબતે લેખ મુકવાનો છે તેને અહીં પણ પ્રગટ કરું છું. આશા છે કોઈને તો તે ઉપયોગી થશે જ.  – જુ. –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– શબ્દકોશમાં ડોકીયું                           – જુગલકીશોર. … વાંચન ચાલુ રાખો શબ્દકોશમાં ક્ષ, જ્ઞ, દૃ, દ્ર વગેરે ક્યાં મળશે ?

Advertisements

સુંઠ-ઝીંઝરના સ્વાદમુળ ક્યાં ?!

શબ્દનું પગેરું--2. સુંઠ સુકાયા પછી જ એ નામથી ઓળખાય. એના પુર્વાશ્રમમાં એ આદુ તરીકે ઓળખાય છે.( એના આયુર્વેદીય ગુણો તો એટલા બધા છે કે એકવાર જાણીએ એટલે એ ગુણો જ આપણી પાછળ આદુ ખાઈને પડી જાય !) અંગ્રેજીમાં ઝીંઝર તરીકે ઓળખાતાં આ ઔષધો આપણાં અમુલ્ય સાથીઓ છે. આદુ,અદરક,આલે( મરાઠી),ઈન્જી (તમીળ)નું મુળ સંસ્કૃતમાં 'આર્દ્રક'ને 'આર્દ્ર'માં છે. … વાંચન ચાલુ રાખો સુંઠ-ઝીંઝરના સ્વાદમુળ ક્યાં ?!

શબ્દનું પગેરું !!

જમણ--જમણું/ડાબું. દક્ષીણ એટલે જમણીબાજુનું અને વામ એટલે ડાબી બાજુનું એ તો જાણીતી વાત. પણ જમણ=જમવું, અને જે હાથે જમવાનું હોય તે હાથ જમણો ! 'જમણ  કરાવનાર. સંસ્કૃત 'જેમન' પરથી પ્રાકૃતમાં 'જેમણઅ' ને પછી 'જિમણઉ' ને એમ 'જમણું'.હેમચન્દ્રાચાર્યના સમયમાં 'જેમણય' શબ્દ કોઈપણ  જમણા અંગ માટે વપરાયો હતો. કેવું થયું, જે નામ હતું તે વીશેષણ બનીને પ્રચલીત … વાંચન ચાલુ રાખો શબ્દનું પગેરું !!

શબ્દો / પ્રયોગો : ‘ગરબો’

વચ્ચે ગરબો મુકીને તેની ફરતે બહેનો જે રાસમાં ગાતાં ગાતાં ઘુમે છે તેને ગરબો તરીકે આપણે ઓળખીએ છીએ.પહેલી નજરે ગરબો બહેનોના એક રાસનો પ્રકાર જણાય છે પરંતુ ગરબો એ એક પાત્ર-વાસણનું નામ ( ગરબાના કાર્યક્રમમાંના એક પાત્રનું નામ પણ)હતું. માટીના ઘડાને ગર્ભ (ઘડા) પરથી ગરબો કહેવાનું પ્રચલીત બન્યું.અને એને વચ્ચે મુકીને, મહત્વના સ્થાને મુકીને ગવાતા … વાંચન ચાલુ રાખો શબ્દો / પ્રયોગો : ‘ગરબો’

કેટલાક શબ્દો:

ઈન્દ્રીયવ્યત્યય મનુષ્યની પાંચેય જ્ઞાનેન્દ્રીઓને પોતપોતાનાં કાર્યો છે.કાન સાંભળવાનું ને આંખ જોવાનું કરે.એકબીજાના ક્ષેત્રમાં તેઓ માથું ન મારે.( યાદ છે ને સીતાસ્વયંવરની પહેલાં વાટીકામાં રામ અને સીતા એકબીજાનાં દર્શનથી એટલા બધા અભીભુત બને છે કે એનું વર્ણન કરી શકાતું નથી !આવી પરીસ્થીતીને તુલસીદાસ આ રીતે સમાજાવે છે : "ગીરા અનયન,નયન બીનુ બાની!" આંખોએ આ રુપ જોયું … વાંચન ચાલુ રાખો કેટલાક શબ્દો: