“અમારી લોકભારતી” : નજરે જુઓ ને સાંભળો…

આજે ફક્ત એક વીડિયો – મારી લોકભારતીના આછા પરિચયનો.

જુઓ અને જણાવો, કેવું લાગ્યું ?

 

મારી લોકભારતીનો આછેરો પરિચયઃ
https://youtu.be/T6SDNwJ0Z1I. ચાલો આજે આપણી માતૃ સંસથા લોક ભારતીને વાગોળીએ.

YOUTUBE.COM
This is the society which is belongs to Shree Nanabhai Bhatt’s thoughts.

 

Advertisements

“આજની પોઝિટિવ સ્ટોરી”માં રામજીભાઈ પટેલ

૫૩ વર્ષથી ગુજરાતી ભાષાની શુદ્ધિ માટે અનેક પડકારોનો સામનો કરીને આજે પણ મક્કમતાથી લડત આપતા ૮૧ વર્ષના રામજીભાઈ પટેલ.

     આમ તો અંગ્રેજી ભાષાના પ્રચંડ વાવાઝોડા સામે બીજી ભાષાઓની જેમ ગુજરાતી ભાષા પણ હાંફી રહી છે. અલબત્ત, ગુજરાતી ભાષાની કેટલીક અશુદ્ધિઓ અને વિસંગતતા દૂર કરવા માટે એક માણસ છેલ્લાં ૫૩ વર્ષથી અથાક પ્રયાસો કરી રહ્યો છે. એ માણસ એટલે રામજીભાઈ પટેલ.

રામજીભાઈ પટેલે ગુજરાતી ભાષા શુદ્ધિ અભિયાનનો પ્રારંભ શા માટે અને કેવા સંજોગોમાં કર્યો તેની કથા રસપ્રદ છે. વાત છે ૧૯૬૪ની. તે વખતે રામજીભાઈ પટેલ લોકભારતી સણોસરામાં અધ્યાપક હતા. તે વખતે મહેમાન તરીકે આવેલા ગિરિરાજ કિશોરે કહ્યું કે આપણા વિદ્યાર્થીઓની અભિવ્યક્તિમાં ભાષાશુદ્ધિ તો હોવી જ જોઈએ. તેમના આ સૂચનને પગલે લોકભારતી સણોસરામાં તમામ પ્રવાહના વિદ્યાર્થીઓને ગુજરાતી ભાષા શીખવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું. તેની જવાબદારી રામજીભાઈ પટેલને સોંપાઈ. તેઓ ગુજરાતી ભાષાના વિષયમાં ઊંડા ઊતર્યાં. સાર્થ જોડણીકોશમાં રહેલી ભૂલોએ તેમને હચમચાવી નાખ્યા. એ પછી તો તેમણે એક ક્રાંતિકારી અને ઐતિહાસિક લેખ લખ્યો : નિયમો તેત્રીસ, ભૂલો ચોત્રીસ. આ લેખમાં સાર્થ જોડણીકોશમાં રહેલી ભૂલો, વિસંગતતાઓ, અશુદ્ધિઓ વગેરે તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હતું.

એ પછી તો રામજીભાઈએ ગુજરાતી ભાષાશુદ્ધિ અભિયાનને જાણે કે પોતાનું જીવન કર્મ જ બનાવી દીધું. રમણ પાઠક, જયંત કોઠારી સહિત અનેક લોકો તેમની પાસે જોડાતા ગયા. ૧૯૯૯માં ઊંઝા ખાતે ઊમિયા માતાજીના સત્સંગ હોલમાં અખિલ ગુજરાત જોડણી પરિષદ ભરાઈ. એ પરિષદમાં ગુજરાતીમાં એક જ ઈ અને એક જ ઉ નો ઉપયોગ કરવાનો ઠરાવ થયો.

એ પછી તો જુદી જુદી રીતે આ આંદોલન ચાલતું જ રહ્યું છે.

રામજીભાઈ પટેલની ભાષા માટેની જે પ્રતિબદ્ધતા અને નિસબત છે તે ખરેખર સલામ મારવાનું મન થાય તેવી છે. તેઓ પોતાની વાતને મક્કમતાથી વર્તી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે આ વાત જુદી જુદી રીતે કાકા સાહેબ કાલેલકર, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી સહિત અનેક લોકોએ કરેલી છે. જો ગાંધીજીનું ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હોત તો તેમણે પણ આ વાત સ્વીકારી હોત.

ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વલણથી તેઓ નારાજ પણ છે અને દુઃખી પણ છે. તેઓ પોતે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના પારંગત (માસ્ટર) છે. તેઓ કહે છે કે મને મારી માતૃસંસ્થા માટે આદર અને પ્રેમ છે. જો કે વિચારભેદ હોઈ શકે છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠે સાર્થ જોડણીકોશ અને ગુજરાતી ભાષા અંગે ગંભીરતાથી વિચાર્યું નથી અને તે દિશામાં કામ પણ કર્યું નથી.

૮૧ વર્ષના રામજીભાઈ પટેલ આજે પોઝિટિવ મિડિયા પરિવારમાં આવ્યા. કનુભાઈ જાનીએ લખેલા પુસ્તક વિદ્યાગ્રહની બે પ્રત આપી. તેમના અભિયાનને બળ આપતો પ્રવિણ ક. લહેરીનો પત્ર ઉત્સાહ અને આનંદથી બતાવ્યો.

રામજીભાઈની ગુજરાતી ભાષા માટેની જે ઝૂઝારું લડત છે તે ખરેખર ઐતિહાસિક અને અદ્વિતીય છે. ૫૩ વર્ષથી આ માણસ થાક્યા વિના લડી રહ્યો છે. તેમની આ ગુજરાતી ભાષા માટેની કર્મપ્રીતિને ધ્યાનમાં લઈ ખરેખર તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક આપવો જોઈએ એવું કોઈને લાગે તો પણ તે અપ્રસ્તુત વાત નથી.

રામજીભાઈને તેમનાં જીવનસાથી સરોજબહેન ખભે ખભો મિલાવીને મદદ કરી રહ્યાં છે. તેમનો મોટો દીકરો નિરજ ગ્રાફિક ડિઝાઈનર છે અને અમદાવાદમાં પોતાનો સ્વતંત્ર વ્યવસાય કરે છે. દીકરી નૂપુર પરણીને પૂણેમાં સ્થાયી થયાં છે. નાનો દીકરો ફાલ્ગુન પરિવાર સાથે આજે જ સ્થાયી થવા માટે કેનેડા ગયો છે.

રામજીભાઈને ભગવાન નિરામય દીર્ઘાયુ આપે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

      (આજે ૭૫ વર્ષના થયેલા અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મ દિવસ છે. સવારથી તેમના વિશે લખવાનું વિચારતો હતો, પરંતુ રામજીભાઈ પટેલ મળવા આવ્યા એટલે ૮૧ વર્ષના રામજીભાઈ વિશે, તેમની ૫૩ વર્ષની માતૃભાષા સેવાના સંદર્ભમાં લખવાનું વધારે ઉચિત લાગ્યું. અમિતાભ બચ્ચનને પણ જન્મ દિવસની શુભકામનાઓ તો આપીએ જ છીએ.)

સૌજન્ય : શ્રી રમેશભાઈ તન્ના; તેમની કૉલમ  “આજની પોઝિટિવ સ્ટોરી”

ભાવનગરના કાવ્યસર્જકો : નાથાલાલ દવે (૧)

– સરયૂ પરીખ

(નોંધ : આજે અહીં માતૃભાષાનાં પાનાં પર શ્રી કનક રાવળે આવકારેલા એક લેખને રજુ કરું છું. ભાવનગરના જાણીતા ત્રણ કાવ્યસર્જકોમાંના એક કે જેઓ પ્રસ્તુત લેખનાં લેખિકા સરયૂબહેનના મામા થાય, તેમના વીશે કેટલીક કૌટુંબીક બાબતોને સાંકળી લેતી મજાની વાતો મુકાઈ છે. ભાવનગરના અન્ય લેખકોનો પરીચય પણ હવે પછી થશે જ એવી આશા સાથે – જુ.)

––––––––––––––––––

ગુજરાતી સાહિત્યના ગાંધીયુગ (૧૯૧૫-૧૯૪૫) દરમિયાન અનેક કવિઓ ગાંધીજીની અસર તળે આવ્યાં અને તેની સીધી અસર તેમના જીવન-કવન

પર પડી. તે સમૂદાયમાં ચાર ભાવનગરી કવિજનો –ક્રિષ્નલાલ શ્રીધરાણી, પ્રેમશંકર ભટ્ટ, પ્રહલાદપારેખ અને નાથાલાલ દવેનો સમાવેશ થાય. ચારેયનો જન્મ૧૯૧૧-૧૯૧૨ના અરસામાં એટલે તે સૌ સમવયસ્ક. આ વર્ષના સપ્ટેંબર માસમાં કવિશ્રીની ૧૦૦મી સંવત્સરી ઊજવાશે.

નાથાભાઈના કવયિત્રી ભાણી સરયૂ મહેતા-પરીખ, એક કવિજન તેમજ આત્મજન તરીકે કવિશ્રી નું અહીં નીજ જીવનદર્શન રજૂ કરે છે.

– ડૉ. કનક રાવળ.

*******************

ભાવનગરની પ્રતિભાઓ : નાથાલાલ દવે
– શ્રીમતી સરયૂ મહેતાપરીખ

જન્મ: જૂન 3,૧૯૧૨ : મૃત્યુઃ  ડિસેમ્બર, ૧૯૯૩.  જન્મ સ્થળઃ ભુવા
પિતાઃ   વૈદ્ય ભાણજી કાનજી દવે : માતાઃ કસ્તુરબહેન : પત્નીઃ નર્મદાબહેન. : અભ્યાસ: ૧૯૩૪-બી.એ.; ૧૯૩૬-એમ.એ.; ૧૯૪૩– બી. ટી.

વ્યવસાય: શિક્ષણ; ૧૯૫૬-૧૯૭૦ ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણાધિકારી : નિવૃત્તિ બાદ ભાવનગરમાં.

મુખ્યરચનાઓ:
* કવિતા –  કાલિંદી, જાહ્નવી, અનુરાગ, પિયાબિન, ઉપદ્રવ,
મહેનતનાં ગીત, ભૂદાનયજ્ઞ, સોનાવરણી સીમ, હાલો ભેરૂ ગામડે,
મુખવાસ.
* વાર્તા –  ઊડતો માનવી, મીઠી છે જિંદગી.
* સંવાદપ્રધાન રચનાઓ અને અનુવાદો : ૨૦ કાવ્યસંગ્રહો – ૫ વાર્તાસંગ્રહો, ૧૧ સંપાદનો = ૩૬ પુસ્તકો  ૧૯૮૨ સુધીમાં.

************

અમારું બાળપણ નાનાજી વૈદ્ય ભાણજી કાનજી અને મામાના વીરભદ્ર અખાડા સામેના ઘરમાં પાંગરેલું. નિર્દોષ ભોળી આંખો પૂજ્ય મામાને અહોભાવથી નિહાળતી. એ સમયે ભાવનગરની બહાર હોવાથી જ્યારે પણ અમારે ત્યાં આવતા. એ સમયે હું આઠેક વર્ષની હતી અને મેં ઊભો સોમવાર કરેલો. મામાને લોકોની સમજ્યા વગર અંધશ્રદ્ધાથી વ્રતો કરવાની રીત સામે સખત અણગમો હતો. મારો હાથ ખેંચીને નીચે બેસાડી દેવાની રમત-રકજકની યાદ આવતાં હજી પણ મારા ચહેરા પર હાસ્ય ફરકે છે.

ખાદીનાં સફેદવસ્ત્રો, ગોરો વાન અને સુંદર ચહેરાવાળા મારા મામા નવલકથાના નાયક જેવા દેખાતા. ઘણી વખત કવિસંમેલન, શિબિરમાં કે અમારી શાળામાં કવિતાની સુંદર રજૂઆત પછી શ્રોતાગણની પ્રશંસા સાંભળીને મામા માટે ગર્વનો અનુભવ થતો. પાઠ્યપુસ્તકમાં “પિંજરનાપંખીની વાત” એમની સહજ ઓળખાણ માટે પૂરતું હતું. વિનોબાજીની ભાવનગરની મુલાકાત વખતે મામાનાં લખેલાં ગીતો ગવાયેલાં અને વિરાણી સ્પર્ધા હોય કે અન્ય કોઈ પ્રસંગ, હું મામાની રચનાઓ, “અષાઢના તારા રે, આભ ભરીને ઊગિયા શા?” કે “આજ આભમાં આનંદ ના સમાય રે, ઢળે રૂપેરી ચાંદની”, ઉમંગ અને સૌને ગમશે એ વિશ્વાસ સાથે ગાતી. મારા પતિ દિલીપના કુટુંબમાં મામા ઘણી વખત કાવ્યરસ વહેંચતા અને અમે હજી પણ સાથે ગાઈ ઊઠીએ “હવામાં આજ વહે છે ધરતી કેવી ખુશખુશાલ.”

મારાં બા, ભાગીરથી, એક બાલિકા-બહુ, ચાર ચોપડી પણ પૂરી નહીં કરેલ અને ગામડામાં ગૃહસંસારમાં મુંજાતાં હતા ત્યારે તેમના ભાઈ કવિ નાથાલાલ દવે એમને સ્વામિ વિવેકાનંદનાં પુસ્તકો વાંચવા મોકલતા જે પછી એમને આત્મશ્રદ્ધા અને જાગૃતિના રસ્તે દોરી ગયા અને અઢાર વર્ષની ઉંમરે તેમણે ફરી ભાવનગરની શાળામાં ભણવાનું શરૂ કરી કૉલેજ સુધી અભ્યાસ કરી, હાઈસ્કૂલમાં મુખ્ય-શિક્ષિકા બન્યાં. નાનાજી અને ઘરના લગભગ બધા સભ્યોના વિરોધ સામે ટકી રહેવા એમને અમારા મામાનો સતત સહારો હતો. એક પ્રસંગ બા કહેતાં કે એમના ગુરુ શ્રી વજુભાઈશાહના જન્મ દિવસે બધા એકઠાં થવાનાં હતાં અને મારા નાનાજીએ બાને જવાની મનાઈ કરી, ત્યારે મામાએ સિર્ફ એટલું જ કહેલું, “બહેન જશે, એને જવાનુ છે.” ઘરના વડીલની સામે આ રીતનો વિરોધ કરવો એ પ્રેમાળ ભાઈ જ કરી શકે.

આવા અનેક પ્રસંગોએ અમારા મામા હિંમત આપતા અચૂક આવીને ઊભા રહેતા. કવયિત્રી ભાગીરથીના સન્માનમાં “જાહ્નવી સ્મૃતિ” કવયિત્રી સંમેલન ભાવનગરમાં વર્ષોથી યોજાય છે.

એક પ્રસંગે હું હતાશ થયેલી ત્યારે મારા સામે સ્થિર નજર કરી મામાએ કહેલું, “Be brave.” એ બે શબ્દો મને ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં આવીને મનમાં ગૂંજતા અને હિંમત આપતા રહ્યા છે.

મામા ક્યારેક બગીચામાંથી ફૂલ લઈ આવી મામીને આપતા કે એમની લગ્નતિથિને દિવસે કંકુની ડબ્બી અને લાલ સાડી આપતા હોય એવી રસિક પળો જોઈ છે. તેમજ મામી બપોરે રસોઈમાંથી પરવારીને આવે ત્યારે મામાએ એમને માટે પાથરણું, ઓશિકું, છાપું અને ચશ્મા તૈયાર કરીને રાખ્યા હોય કે અરવિંદને વાર્તા કહેતા હોય, એવી કાળજીની પળો પણ અનેક જોઈ છે.

એક સફળ અને સહાનુભૂતિભર્યા કવિહ્રદયની સુવાસ મારા અને મુનિભાઈના અંતરમાં સદાય મીઠી યાદ બનીને રહી છે. અમારા જીવનનાઘડતરમાં અમારા મામાની પ્રેમાળ ઓથને ઈશ્વરકૃપા સમજી આભાર.

**********************

ચાકડો

કાચી  રે  માટીના  ઘૂમે  ઘડુલિયા
ધણી ઘડે જૂજવા રે ઘાટ,
વાગે  રે અણદીઠા એના હાથની
અવળી સવળી થપાટ—કાચી.

વ્હાલા! શીદને ચડાવ્યાં અમને ચાકડે?
કરમે  લખિયા  કાં  કેર?
નિંભાડે  અનગળ  અગનિ  ધગધગે,
ઝાળું  સળગે  ચોમેર—કાચી.

વેળા  એવી  વીતી  રે વેદન તણી
ઊકલ્યાં અગનનાં અસ્નાન,
મારીને   ટકોરા  ત્રિકમ   ત્રેવડે
પાકાં  પંડ રે  પરમાણ—કાચી.

હરિએ  હળવેથી  લીધા  હાથમાં,
રીજ્યા  નીરખીને   ઘાટ,
જીવને  ટાઢક  વળી તળિયા  લગી
કીધા  તેં અમથા  ઉચાટ—કાચી.

 

– નાથાલાલ દવે

 

દર્શક : અમારા મનુભાઈ

– જુગલકીશોર.

 

દરીયાના રંગની, ઉંડું તાકતી, નીલી આંખો; અણીદાર – પોપટની ચાંચ જેવું જ કહી શકો – નાક; ઝીણો પણ તીણો અવાજ ને આઈન્સ્ટાઇનની યાદ અપાવે તેવાં ઝુલ્ફાં – પેટ જરા વધુ મોટું એટલે શરીરની ઉંચાઈ ઓછી બતાવે પણ લગરીક પણ એમને જેમણે અનુભવ્યા હોય તેઓ એમની આંબી ન શકાય તેવી ઉંચાઈ જાણીને અંજાઈ જ જાય –

સાવ સાદાં, ગળી નાખ્યાં વિનાનાં ધોતીઝભ્ભો; મોટે ભાગે ઓળ્યા વિનાના વાળ (ક્યારેક ઘસીને ઓળ્યું જોઈએ એટલે અમે મીત્રો કહીએ, ‘આજ બાપા ક્યાંક મોટી મીટીંગમાં જાવાના લાગે છે !’) – આટલી સાદગી વચ્ચે પણ એમનાં વિચારો–લખાણો ને કાર્યોનો શો વૈભવ !!

અમારા મનુભાઈનો આ બાહ્ય પરિચય.

સમુહરસોડે શાક સમારતા મનુભાઈ.

સાહીત્ય, ઈતીહાસદર્શન અને રાજકારણના ક્ષેત્રનાં ચીંતનો–લખાણોએ કરીને વૈશ્વીક કક્ષાએ બીરાજતા મનુભાઈ કેળવણીક્ષેત્રે ક્રાંતદર્શી ! પણ સૌથી વધુ તો ગામડાંનો જીવ…..વીદ્યા અને વીદ્યાર્થીઓમાં રમમાણ…..ભણાવવા બેસે ત્યારે મનુભાઈ કોઈના નૈ ! સરસ્વતીદેવીની એમની આરાધના રામકૃષ્ણદેવની કાલીભક્તીની યાદ અપાવે.

ને કપડાંની જેમ જ જીવનવ્યવહારોમાંની એમની સાદગી ! એમના વીદ્યાર્થી રહ્યાં હોઈએ એટલે તેઓ ‘આવડા મોટા માણસ’ છે તે યાદ રાખવાનું મન જ ન થાય ને !

આટઆટલાં સન્માનોથી વરાયેલા દર્શક મનુભાઈ ગાંધીવીચારે કરીને નાનામાં નાના માણસના પોતાના માણસ બની શક્યા, બની રહ્યા.

લોકભારતીનો વીદ્યાભ્યાસ છોડ્યાંને મારે વરસો વીતી ગયાં તો પણ જ્યારે પણ અમદાવાદ આવે ત્યારે ફોન કરીને મને જાણ કરે. મળવા જઉં તો સાવ પાસે બેસાડે. ‘બુચભાઈ તને યાદ કરે છે…’ જેવી ઔપચારીક વાતથી શરૂ કરીને કેટલું……ય પુછે. આપણા સાવ અંગત માણસ બની રહે.

એક વાર મેં એમને મારા કાર્યક્ષેત્રની જાણ કરતી, ભારત સરકારની યોજનાનું સાહીત્ય જોવા મોકલેલું. શ્રમીકો માટેની – શ્રમીકોના કાર્યક્ષેત્ર ઉપરાંત એમના જીવનવ્યવહારોને પણ સ્પર્શતી શૈક્ષણીક યોજના એ હતી. લોકભારતીની સફળતા પછી ગામડાંમાં શીક્ષણ પ્રસારવાની એમની અનોખી યોજના એવી માઈધારની કામગીરી પુરેપુરી શરૂ થઈ નહોતી. મારું મોકલેલું સાહીત્ય વાંચીને, અમદાવાદ મળ્યા ત્યારે લાગલું જ કહેલું, “જુગલ, માઈધારમાં હું જે કરવા માગું છું તે પ્રકારનું જ કહી શકાય તેવું કામ તું તો કરવા માંડ્યો છે ! ત્યાં ગામડું ને ગામડાંના ઉદ્યોગો છે; તારે ભાગે શહેરી શ્રમીકો અને ઉદ્યોગો છે એટલું જ.”

એક વાર લોકભારતીમાં ઉમાશંકરભાઈ અને નગીનદાસ પારેખ પધારેલા. હું ત્યારે સાહીત્યમંત્રી હતો. અમારા ભીંતપત્ર “સમિધ”નો હું તંત્રી. સાંજે મહેમાનગૃહે તેમને મળ્યો ને કહ્યું કે સમિધ માટે આપની કવીતા આપો. તેમણે કહ્યું કે સવારે આવજો, હું આપીશ. સવારે લેવા ગયો તો નગીનભાઈ બહાર આવ્યા. મેં કહ્યું કે કાવ્ય લેવા આવ્યો છું. તેઓએ કહ્યું કે એમનું કાવ્ય તો તમને મળશે જ પણ અત્યારે તો તેઓ (ઉ.જો.) તમારું કાવ્ય વાંચી રહ્યા છે !! હું તો મુંઝાઈ ગયો. મને કહે, મનુભાઈએ તમારાં કેટલાંક કાવ્યો અમને વાંચવા મોકલાવ્યાં છે તે વંચાઈ રહ્યાં છે ! (ત્યારે ખબર પડી કે બે દીવસ પહેલાં કોઈ વીદ્યાર્થી દ્વારા મારાં કાવ્યો મનુભાઈએ શા માટે મંગાવ્યાં હતાં…..)

ઉમાશંકરભાઈએ તે રાતે જે બે નાનકડાં કાવ્યો લખેલાં તે સમિધ શબ્દના અનુસંધાને હતાં ને તેમની “સમગ્ર કવિતા”માં લોકભારતીની તારીખ સાથે સંગ્રહાયેલાં છે. પછી તો બેસાડીને મારે જ મુખે તેમણે “આ મેઘરાજ શો નૃત્ય કરે !” કાવ્યનું પઠન, મારો સંકોચ દુર કરાવીને, કરાવેલું.

મનુભાઈ અમારા સૌની વીશેષતાઓ ખોળી કાઢે. ને જાહેરમાં એની ચર્ચા કરે. અમને એવો તો પોરસ ચડે !

બાજુના ગામ સાંઢીડામાં મહાદેવનું જાણીતું મંદીર. ત્યાં શ્રાવણી મેળામાં અમે સૌ જઈએ. મોટો ધરો ચોમાસાના પાણીથી છલોછલ હોય. કાંઠે જ એક જુનું ઝાડ. મનુભાઈ ધોતીયાનો કછોટો મારીને ઝાડ પર ચડે. ત્યાંથી જે પલોંઠીયો મારે તે ઝાડની ઉંચાઈએ પાણી ઉડે ! અદોદળું ભારે શરીર. મને થાય કે મનુભાઈનો પગ લસરશે તો ? પણ અમારી ચીંતાને ગણકારવાને બદલે હીંમત આપે……હોળીમાં તો મનુભાઈને સૌ શબ્દશ: ઢસડીને જ લઈ જાય. માટીના લોંદા ડીલે ઘસીઘસીને આખા ને આખા ગારાવાળા કરી દે. પછી તો લગભગ ટીંગાટોળી કરીને કે ઉંચકીને ઘરે લઈ જાય ને વિજયાબહેનને સાદ પાડે, “લેજો માડી આ મનુભાઈ !!”

મારા અભ્યાસગાળા વખતનો ફોટો

વાતો કરવા બેસીએ તો પાર ન આવે એટલાં બધાં સંસ્મરણો હૈયે આવીઆવીને પાછાં જાય છે. પણ અત્યારે તો આટલુંક જ.

છેલ્લે સીવીલ હોસ્પીટલના બીછાને હતા ત્યારે દર્શન કરી શક્યો. મેં હાથ જોડ્યા, તો આંખોથી જ આશીર્વાદ વરસાવ્યા. તેઓ વીદાય લઈ રહ્યા છે તે વાત સહ્ય થતી નહોતી.

એમના સર્જનાત્મક સાહીત્યોમાંનાં બધાં પાત્રોમાં તો તઓ હતા જ, પણ ‘સોક્રેટીસ’માં તો તેઓ જ સોક્રેટીસ હતા. ગુજરાતી ભાષાના ઈતીહાસમાં તેઓ એક મોટા મોઈલસ્ટોન તરીકે જ ઓળખાશે. ગાંધી અને નાનાભાઈને તેમણે સક્રીય રીતે જીવી બતાવ્યા.

જમણી બાજુ છેલ્લે મૂ.મો.ભટ્ટ પાછળ જુભૈ.

 

 

નેટજગતના એક જુનાજોગીની રચના : ‘નથી આવતી.’

શ્રી યશવંત ઠક્કર એક જાણીતું નામ. એમના સંવાદો નેટજગત પર રંગત જમાવતા હતા. આજે એમની એક પદ્યરચનામાં પણ એવી જ એક રંગત છે ! વાંચતાં જ મનને ભાવી ગઈ. મારા વાચકો સમક્ષ એને મુકીને એની રંગત સૌમાં વહેંચવાનો આનંદ ‘માતૃભાષા’ પર માણવાની તક સર્જકના આભાર સાથે લઉં છું. – જુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

(મિત્રો, ઓણ સાલ વરસાદ સારી પેઠે ખાબક્યો. પરિણામે, ગઝલ અને કાવ્યોની વાવણી પણ સારી પેઠે થઈ છે. તો મને થયું કે, લાવ્યને હુંય એકાદ કાવ્ય ઠપકારી દઉં. આજકાલ ક્યા કોઈ જોવાવાળું છે કે, કોને કાવ્ય કહેવાય ને કોને ન કહેવાય. બીક પછી કોની અમારે! તો કાવ્યનું શીર્ષક છે… ‘નથી આવતી’   – ય.)

નથી આવતી… 

દૂધમાં મલાઈ નથી આવતી,
હોટલમાં સારી ચાય નથી આવતી.

શહેરમાં હાલી હાલીને થાકી જાવ
તોય રસ્તામાં ક્યાંય મુતરડી નથી આવતી.
ને ડોનનું કાંડું તો જુઓ
એ કાંડામાં દુનિયાની કોઈ હાથકડી નથી આવતી.

બસ સ્ટેન્ડ તો બાંધી દીધાં ઠેકઠેકાણે
પણ ત્યાં સમ ખાવાય બસ નથી આવતી,
મોંઘી મોંઘી હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓ બિચારા
બેલ મારી મારીને બેવડ વળી જાય છે
તોય ડ્યૂટી પરની નર્સ નથી આવતી.

ખમણ તો કે દોઢસો રૂપિયે કિલો!
દોઢસો રૂપિયા!
તોય ખમણ પર સરખું તેલ નથી આવતું – સરખી રાઈ નથી આવતી,
ને કોલ સેન્ટર પર રિંગ મારી મારીને
વાસી રીંગણા જેવા થઈ જાવ
તોય લાઇન પર એકેય બાઈ નથી આવતી.

ફલેટનું પઝેશન મળી જવાથી શું થઈ ગયું?
મહિનાઓ સુધી લિફ્ટ નથી આવતી,
ને હજી પણ બાબુઓ ત્યાં સુધી રાજી નથી થતા
જ્યાં સુધી એમના હાથમાં ગિફ્ટ નથી આવતી.

નોટબંધી તો ગઈ ગોથાં ખાતી
પણ બજારમાં હજી ઘરાકી નથી આવતી,
કાકો એકલો આવે છે આંટા મારવા
હારે ખર્ચો કરાવે એવી કાકી નથી આવતી.

ચોખ્ખાઈની વાતું કરનારા કર્યા કરે
રસ્તે થૂંકનારને શરમ નથી આવતી,
આ તે કેવો જમાનો આવ્યો!
ગુજરાતીના ભાણામાં રોટલી પહેલાં જેવી ગરમ નથી આવતી
નરમ નથી આવતી!

મોબાઇલમાં માથું ઘાલી રાખે છે જવાની
એને બીજે ક્યાંય મજા નથી આવતી,
ઘરડાંઘરમાં વાટ જુએ છે બુઢાપો,
એને વરસમાં એકેય રજા નથી આવતી.

ટકા ટકા ને ટકા!
ટકા લાવો ટકા લાવો ટકા લાવો
માબાપની અપેક્ષામાં ઓટ નથી આવતી,
ને કુમળાં કુમળાં
સંતાનોની આત્મહત્યાના આંકડામાં
ખોટ નથી આવતી.

ખેડૂત પકવે છે મબલક પાક
પણ પાકની પડતર કિંમત નથી આવતી,
ખેડૂતના દીકરામાં ખેડૂત બનીને રહેવાની
હિંમત નથી આવતી.

પરંપરાગત કવિને અફસોસ છે એ વાતનો
કે આવી ગયાં છે કીબોર્ડ!
હવે નથી એ પેન આવતી નથી એ ઇન્ક આવતી,
ને જેટલીજીને છે ફિકર એ વાતની
કે હજી બધાંનાં આધારકાર્ડની કેમ લિંક નથી આવતી.

કેટલીય બહેનો મારે છે બજારમાં ફાંફા!
ને નાખે છે નિસાસા!
એમના ભાઈ માટે હવે
પંદર વીસ રૂપિયામાં રાખી નથી આવતી,
ને જોઈ લો આ નેતાઓ
એમની સંસદમાં ફરિયાદ છે કે
કેટલાય દિવસોથી
રાજસભામાં
‘સચિન’ નથી આવતો
‘રેખા’
નથી આવતી!

 – યશવંત ઠક્કર

‘જયભિખ્ખુ’નો અભ્યાસપુર્ણ પરીચય

કોરા કાગળ પર કંડારાયેલ અગરબત્તીની સુગંધ

– લતા હિરાણી

નોંધ : બહેન લતા હિરાણીનો પરીચય આ લેખને અંતે મુકાયો છે. એમનું સાહીત્યીક વ્યક્તીત્વ ત્યાંની પંક્તીઓમાં જોવા મળશે. પ્રસ્તુત લેખ તેમની ખંત બતાવે છે. જયભિખ્ખુ શબ્દ ઘરઘરમાં જાણીતો છે. તેમને અંગેનો આ લેખ નેટજગત માટે બહુ કીંમતી ગણું છું. – જુ.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

‘જીવતરની વાટે અક્ષરનો દીવો’ – સાડા ત્રણસો પાનાના આ દળદાર પુસ્તકને હાથમાં લેતાં જ મુખપ્રુષ્ઠ પર, જેમણે પોતાનું આખું જીવન સાહિત્યને સમર્પી દીધું હતું એવા સર્જક જયભિખ્ખુનો ચિંતનમાં રત પણ ખુમારીથી છલકાતો ચહેરો નજરે પડે. ‘સહુએ અગરબત્તી જેવું જીવન જીવવું.’ જેવો ઉમદા સંદેશ આપનાર સર્જકની જીવનકથા આલેખતું આ પુસ્તક એમના પુત્ર અને વિખ્યાત સાહિત્યકાર પદ્મશ્રી કુમારપાળ દેસાઈની કલમે આલેખાયેલું છે.

એક સાહિત્યકાર તરીકે જયભિખ્ખુને જાણવા માટે પુસ્તકનાં પાછળનાં પાનાંઓ પર અપાયેલી વિગતોના  મબલખ આંકડા પૂરતા છે પરંતુ વાંચવાનું શરૂ કર્યા પછી જેમ જેમ પાનાંઓ ફરતાં જાય છે તેમ તેમ જયભિખ્ખુના વ્યક્તિત્વની વિવિધ છટાઓ નીખરતી જાય છે અને અનુભવાય છે કે કેટલું રસપ્રદ અને બહુમુખી આ વ્યક્તિત્વ હતું ! મા વિનાના એક ગભરુ બાળકે પોતાની સિદ્ધિની કૂચકદમ ક્યાંથી આદરી ને ક્યાં પહોંચાડી ! કેટકેટલા પડકારો ઝીલ્યા અને એમાંથી પોતાની વિશિષ્ટ કેડી કંડારી ! કપરાં ચઢાણો અને નડતી વિટંબણાઓનો સામનો કેવી રીતે કર્યો ! કઈ જીવનદૃષ્ટિએ એમની વિચારધારાને અને વર્તનને સંતુલિત બનાવ્યા ! જયભિખ્ખુ કે જેમના નામે રસ્તાઓનું નામકરણ થાય છે, એમના પોતાના જીવનના રસ્તા મુકામ સુધી પહોંચતા પહોંચતા કેવા પથરાળ રહ્યા હતા, એની કહાણી આ પુસ્તકમાં પથરાયેલી  છે.

કલમના ખોળે જીવવાના કવિ નર્મદના સંકલ્પની યાદ અપાવે એવા ત્રણ મજબૂત સંકલ્પો જયભિખ્ખુના – ‘બાપદાદાની મિલકતમાંથી એક પાઈ પણ ન લેવી’, ‘નોકરી ન કરવી’, અને ‘કલમના ખોળે માથું મૂકીને જીવવું’ – આવી આકરી ટેક લેનાર જણ કેવી માટીમાંથી પેદા થયો હશે ! પોતાની કલમ પર તેઓ કેટલા મુસ્તાક હશે ? આ વિચારીએ તો  આદરથી માથું નમી જાય. પોતાની આ ખુમારી એમણે જીવનભર જાળવી રાખી. એમાં કદીય બાંધછોડ ન કરી.

કિશોરવયે ‘ભિક્ષુ સાયલાકર’ના ઉપનામથી લખવાનું શરૂ કરનાર અને યુવાનવયે પત્ની જયા અને પોતાના બાળપણના હુલામણા નામ ભીખાના જોડાણથી ‘જયભિખ્ખુ’ ઉપનામ ધારણ કરીને લેખનનો અહાલેક જગવનાર આ સાહિત્યકારે ચાર હિન્દી કથાઓ સહિત સતર નવલકથાઓ, ચોવીસ વાર્તાસંગ્રહો, ચુમાલીસ બાળસાહિત્યના પુસ્તકો, ચોવીસ ચરિત્રો, છ નાટકો, છાસઠ વિદ્યાર્થી વાચનમાળા, સોળ સંપાદનો અને બહોળું કૉલમ લેખન, આમ ગુજરાતી ભાષામાં એમણે માતબર સાહિત્યનુ સર્જન કર્યું છે. વિશ્વકોષના સર્જક ડો. ધીરુભાઈ ઠાકરના શબ્દોમાં, “જ્યાં સુધી જયભિખ્ખુને વ્યવસ્થિત વાંચ્યા નહોતા ત્યાં સુધી એમને જૈન ધર્મપંથની અસરથી રંગાયેલા માન્યા હતા પણ જ્યારે વાંચ્યા ત્યારે પ્રતીતિ થઈ કે ‘શુદ્ધ સાહિત્યના બધાંય તત્વોથી એમનું લખાણ સભર ભરેલું છે.”

પુસ્તકના શરૂઆતના પ્રકરણો આ ઈમારતની પાયાની ઈંટોએ ખમેલા પ્રહાર આલેખે છે. બાલાભાઈ એટલે કે નાયક જયભિખ્ખુનું બાળપણનું નામ ‘ભીખો’. કેટલી માનતાઓ પછી પ્રાપ્ત થયેલ ખોટના બાળકને માતાએ ‘ભીખલો’ કર્યો. બાળભીખાની માત્ર ચાર વર્ષની વયે માતાનું અવસાન થાય, મા જેવી માસીના હાથે બાળક ઉછરે પણ એય જાણે ઈશ્વરને મંજૂર ના હોય તેમ માસીય સ્વર્ગે સીધાવે. બાળકને સાચવનાર હાથો બદલાતા જાય. મામી, અપર મા અને ફોઈ… અંતે ફોઈનો આધાર ખસતો દેખાય અને બાળક વિનવે, ‘ફોઈ મને તમારી સાથે લઈ જાવ ને ! હું ક્યારેય તોફાન નહીં કરું.’ આ શબ્દો વાચકના દિલમાંય કાળી ટીસ પેદા કરે. આ  બાળકને વારાફરતી કોઈને કોઈનો પ્રેમ આમ કટકે કટકે મેળવીને સંતોષ માનવો પડ્યો. તારાઓમાં માતાને શોધ્યા કરતાં ભીખાના મનની કલ્પના કરવી જરાય મુશ્કેલ નથી.

દરેક બાળકને બાળપણમાં સતત હૂંફ અને સુરક્ષા જોઈએ એવા સમયે આવી કઠણાઈ ભોગવનાર બાળક ગભરુ ને ડરપોક બની જ જાય ! સાથે સાથે અતિસંવેદનશીલતાના બીજ પણ ત્યારે જ રોપાય. આ માતાઓએ એનામાં કંઈક ને કંઈક સચ્ચાઈના તત્વો રેડયા. મા જેવી અંબામાસી બીમાર થાય ત્યારે ગારુડીને કહી દે કે “કોઈ આપણું ભૂંડું શું કરે ? એ તો આપણા કરમ ! મારે કોઈને મૂઠ મરાવવી નથી.” અહીયાં સમાજની મનોદશાનો, અંધશ્રદ્ધાનો ચિતાર છે જ પણ આ શબ્દોએ બાળ જયભિખ્ખુના મનમાં પાયાના મૂલ્યોનું, સારા કર્મો કરવાનું, સાચી સમજણનું કેટલું મોટું ભાથું બંધાવ્યું ? ભગવદ ગીતાની કર્મની ફિલસૂફી – આપણાં કર્મો સિવાય કોઈ આપણું કંઈ બગાડી શકે નહી.  બાળકના મનમાં ઉતરી ગઈ.

આ પુસ્તકમાં તત્કાલીન સમાજનું ચિત્રણ બખૂબી આલેખાયું છે. એ સમયના રીતરિવાજો, લોકોની રહેણીકરણી, સમાજની માનસિકતા જેવી અનેક બાબતોનું સૂક્ષ્મ ચિત્રણ આખા પુસ્તકમાં ઠેર ઠેર વેરાયેલું છે, ગારુડીને બોલાવવાની સલાહ, ઘુવડ વિષેની માન્યતા, “ઘુવડને ઢેફું ન મારીશ નહીંતર એ ઢેફું કૂવામાં નાખશે અને જેમ જેમ એ પાણીમાં ગળતું જશે તેમ તેમ તું ગળતો  જઈશ.”  આ અને આવી અનેક માન્યતાઓ, શંકા-કુશંકા અને અંધશ્રદ્ધાના દોરમાં જીવતા સમાજનું જબરદસ્ત ચિત્રણ આ પુસ્તકમાં મળે છે.’ આ બધાંને કારણે પુસ્તકનું દસ્તાવેજી મૂલ્ય વધી જાય છે.

બાળપણમાં અને યુવાનીમાં જયભિખ્ખુને સાચી દિશામાં દોરનાર મિત્રોમાં ગિરજો અને પઠાણ શાહઝરીનખાનના પાત્રો વિશેષ સ્પર્શી જાય છે. ઘુવડના અવાજથી ગોદડીમાં લપાઈ મા વગરનો બાળભીખો થરથર ધ્રૂજતો રહેતો હતો. અંતે એને આ શંકા-કુશંકામાંથી કાઢી ઘુવડનું બચ્ચું હાથમાં આપીને એનો ડર ખતમ  કરતો ગિરજો એને મન મૂઠી ઊંચો થઈ ગયો હતો. ગિરજો એને શિખામણ આપે છે કે ‘મન મજબૂત રાખ. જેણે મન હાર્યું એણે જગત હાર્યું.’ આ શબ્દોએ બાળનાયકને મજબૂત બનાવ્યો. આ જ ગિરજો એક બીજા પ્રસંગે પણ એનો ગુરુ બને છે, ‘તારી દયા એ નબળાની દયા છે. મે ઘુવડને માર્યું એ તને ગમ્યું કેમ કે એ તારું દુશ્મન હતું અને વાંદરાને માર્યો એમાં તું ચિડાઈ ગયો. આવું હોય ? આપણને ગમે તે સારું અને આપણને ન ગમે તે નઠારું ! આમ ન હોય ભીખા !’

મિત્ર શાહઝરીન સાથેની અંતરંગ દોસ્તીના પ્રસંગો આ પુસ્તકનાં પાનાંઓ પર પ્રાણ પૂરે છે.  છે. શાહઝરીનના શબ્દોમાં ઇસ્લામની જીવન અને મોત સંબંધી ફિલસૂફી ઊંડાણભરી છે. “જિંદગી અને મોત બંને ખુદાની બક્ષિસ છે. બંને બાબતની કબૂલદારી હોવી જોઈએ.” એ જ શાહઝરીનના પુત્રનો  અકસ્માતે ભૂલથી જીવ લેવાય છે અને પઠાણ ‘ખૂનનો બદલો ખૂન’ લેવા પર આવી જાય છે ત્યારે યુવાન જયભિખ્ખુની શાહઝરીનને સલાહ – ‘જો દીકરાની મા ખૂનીને માફ કરે તો તમે પણ માફ કરજો.’ યુવા જયભિખ્ખુની સમજણને વાચકે દાદ આપવી પડે. આખરે શાહઝરીન જયભિખ્ખુના પગમાં પડે છે !  શાહઝરીનની પત્નીની કાબિલેદાદ હિમતનો પ્રસંગ પણ રોચક રીતે આલેખાયો છે.

બાળપણના એક પ્રસંગના આલેખનમાં જણાવાયું છે કે ગારુડી ‘વિદ્યા’ને બદલે ‘બિદ્યા ઉચ્ચારે છે અને બાળભિખ્ખુને એ બહુ ગમી જાય છે. શબ્દો સાથે પ્રીત આમ બંધાણી હશે ? જયભિખ્ખુ પાસેથી અઢળક માનવતાપ્રેરક અને મૂલ્યલક્ષી સાહિત્ય મળ્યું એના પાયામાં આ ભાવનાઓ ભરી હશે. સંદેશમાં પ્રકાશિત થતી ‘ગુલાબ અને કંટક’ કૉલમ, ગુજરાત સમાચારની ‘ઈંટ અને ઈમારત’ કૉલમ, ‘ઝગમગ’ની વાર્તાઓ કે પછી વિદ્યાર્થી વાચનમાળા અને એમણે રચેલું લગભગ અન્ય તમામ સાહિત્ય આ વાતની સાહેદી પૂરે છે. તેઓ પોતે જ કહે છે ‘સાચું સાહિત્ય એવું હોવું જોઈએ કે જે પડેલાને ઊભા કરે, થાકેલાને તાજા કરે, નિરાશાને આશાવંત બનાવે.’ જયભિખ્ખુની મૂલ્યલક્ષી સાહિત્ય રચવાની નેમ એમના પ્રત્યે વિશેષ આદર ઊભો કરે છે.

લેખકની રસાળ શૈલીમાં નાયક ભીખાની ઘડિયાળ ખોયાની ઘટના બહાદૂરીના પાઠ દર્શાવે છે તો અમુક ઘટના હાસ્ય પણ નીપજાવે છે જેમાં એક જબરા રીંછને મારવાની અને પછી ફોજદાર દ્વારા પારકી બહાદૂરીને પોતાના નામે ચડાવવાની વાત – ‘એ કંઇ છોકરાના ખેલ નથી’ અને શહેરમાંથી આવેલા સાક્ષર શિક્ષક નયનસુખશંકરભાઈનું વારેવારે ‘મારું કહેવાનું તાત્પર્ય એ હતું કે’ – નો સમાવેશ કરી શકાય. વરસોડા ગામમાં ડાકુ મીરખાંની સત્યકથામાં બાળકની આંખે ચોરના વર્ણનમાં હાસ્યરસની સાથે જબરો વાર્તારસ પીરસાય છે. બ્રાહ્મણ પાલીકાકીની વાત, એની હિમ્મત પણ સ્મરણમાં ખાસ નોંધાઈ જાય તેમ વર્ણવાઈ છે.

પુસ્તકમાં રામલીલાની વાત સરસ આલેખાઈ છે. રામલીલા એ આપણી સંસ્કૃતિનું અવિભાજ્ય અંગ. એ કેમ ભજવાય એનું તાદ્ર્શ્ય વર્ણન આમાં મળે છે. આ રામલીલાની વાતમાં જ રામ-રાવણના યુદ્ધથી સમજાવાય છે કે માણસ ગમે તેટલો બળવાન હોય તોય એના પાપ એને પહોંચી વળવાના. આમ સાચા-ખોટાની સમજ બાળ ભીખામાં બાળપણથી રેડાતી રહી છે.  રામલીલામાં માત્ર કથાનું દર્શન નથી. હોંકારા, પડકારા સાથે બોલી બોલવાનું વર્ણન સામાજિક માનસિકતાનું બયાન કરે છે.

લેખનમાં સશક્ત રૂઢિપ્રયોગો વપરાયા છે. ‘મસાણમાં મડદા હોંકારા કરે ને ચૂડેલ રાસડા લે’, ‘એક જણ એટલે કંઈ નહીં અને બે જણ એટલે બે એકડા અગિયાર’, ‘મા જોગણી મને ખાય !’ ‘મને રૂંવે રૂંવે કીડા પડે’  જેવા રૂઢિપ્રયોગો તત્કાલીન સમય અને લોકમાનસને સાથે લઈને ચાલે છે. આ કોઈ વ્યક્તિચિત્ર નથી. આખું સમાજચિત્ર છે. કિયાડીનો કૂવો જેમાં પંદર કે મહિને દિવસે એક સ્ત્રી આત્મહત્યા કરતી, એ દ્વારા સ્ત્રીઓની દુર્દશાનો ચિતાર અપાયો છે. આમ પુસ્તકમાં નાયક જયભિખ્ખુના જીવનચરિત્રનો કથાપ્રવાહ સરસ રીતે જળવાયો છે.

જયભિખ્ખુના સાહિત્યમાં વીરરસ, શૃંગારરસ, ચિંતન, સામાજીક સમસ્યાઓ, નારી પ્રત્યેનો સમસામયિક અભિગમ, નારીની દુર્દશા, પ્રકૃતિ વર્ણનો અખૂટ ભર્યા છે. જયભિખ્ખુએ ઐતિહાસિક નવલકથાઓ ઘણી લખી છે અને એમાં લેખન પૂર્વે પૂરતું સંશોધન, નોંધો અને ચીવટપૂર્વક ઐતિહાસિક કથાનકોના સત્યપક્ષને પૂરી વફાદારી, એ એમનું જમાપાસું હતું. વાચકવર્ગને અને નવી પેઢીને દમદાર, ખુમારીભર્યું, ઉમદા સાહિત્ય પૂરું પાડવું એ એમની નેમ હતી. પોતે ધર્મનિષ્ઠ જૈન હોવા છતાં સંકુચિત અને અસહિષ્ણુ જૈનો પર કટાક્ષ કરવામાં તેમણે કસર છોડી નથી. લખવા માટેની એમની ઉત્કંઠા ખૂબ હતી એટલે લખવાના સમયની શિસ્ત જાળવવાનો એમનો પૂરો આગ્રહ રહેતો પણ સંજોગો હંમેશા એકસમાન ન રહે એ સ્વાભાવિક છે. પ્રતિકૂળ સંજોગોને કારણે ન લખાય તો એમને એનો અજંપો સતત કનડતો રહેતો. ‘કુદરત જાણે રિબાવવા ઈચ્છે છે, ધાર્યું લખાતું નથી.’ આશ્ચર્ય એ છે કે એક જૈન વણિકને આવો વિચાર આવે છે કે ‘જ્યાં રૂપિયા-આના-પાઈનો જ અહર્નિશ વિચાર થાય છે એ સમાજને સાહિત્ય સાથે કોઈ નિસ્બત ખરી !’

સાહિત્યના શરણે જ જીવન ગુજારવા માટેના સંકલ્પ કઈ ખુમારીથી એમણે કર્યા હશે ? બદલામાં કેટલી આર્થિક આપદાઓ વેઠી અને તોય એમના જીવનમાં દૃષ્ટિપાત કરીએ તો આ માનવી ભર્યા દરબારનો જણાય છે. મજલિસના માનવી જયભિખ્ખુએ મિત્રોમાં મહોબ્બત લૂંટાવી છે. ખિસ્સાનો અવાજ સાંભળ્યા વગર ઠાઠમાં જીવવાની એમણે આદત રાખી છે. દુખ, મુશ્કેલી ન દેખાવા દેવા અને મોજથી જીવવું એ એમનો જીવનમંત્ર હતો.

સર્જક જયભિખ્ખુએ રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી, વિખ્યાત વાર્તાકાર ધૂમકેતુ, જાદુની દુનિયાના બાદશાહ કે.લાલ, પ્રસિદ્ધ ચિત્રકાર કનુ દેસાઈ, લોકલાડીલા કવિ દુલા ભાયા કાગ જેવા મહાન કલાકારોનો ખૂબ પ્રેમ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. જયભિખ્ખુએ રામાયણ વિષે લખેલા લેખની એક પંક્તિમાં, કાળ ભગવાન શ્રીરામને કહે છે, ‘હે રામ, નાટક પૂરું થયા પછી પાત્ર એનો એ વેશ પહેરી રાખે તો ભૂંડો લાગે’ આ વાક્ય વાંચીને કાગબાપુ એમના પર વ્હાલથી વરસી પડ્યા હતા.

સામાજિક જાગૃતિ માટે એમણે દિલથી પ્રયત્નો કર્યા હતા. પિતરાઈ ભાઈની પત્નીના મોતના સમયે એકબાજુ કાણ કૂટવાનો રિવાજ અને બીજી બાજુ સ્ત્રીના મૃત્યુના દસમા જ દિવસથી નવી સ્ત્રીની શોધ કેમ કે વિધુરની તેરમા દિવસે સગાઈ થવી જ જોઈએ એ આબરૂનો પ્રશ્ન ! આવા રૂઢ અને સંવેદનહીન રિવાજો સામે જયભિખ્ખુ પૂરો વિરોધ કરે છે. સમાજના દંભ, સ્વાર્થ અને ઉપેક્ષાવૃતિથી તેઓ દુખી થાય છે. લખે છે, ‘આવા સમાજમાં જન્મ્યા તોય શું અને મર્યા તોય શું ? જ્યાં રોટલી ઘીમાં ઝબોળીને આપી છે કે ઉપરથી એની ચર્ચા મુખ્ય હોય અને દીકરો શું ભણે છે તે વર્ષમાં એકવાર પણ પૂછાતું ન  હોય !’ અહીં સમાજસુધારક જયભિખ્ખુના દર્શન થાય છે.

જયભિખ્ખુનો પોતાના સેવક તુલસીદાસ માટેનો પ્રેમ એટલો જબરદસ્ત હતો કે તુલસીદાસના ગુમ થવાથી એમણે ગુજરાત સમાચારમાં પ્રથમ પૃષ્ઠ પર જાહેરાત અપાવી હતી, ‘જીવન તો યુદ્ધ છે. બધાં રડે છે. જલ્દી આવો. છેવટે કુશળતાના ખબર આપો. પૈસા મંગાવો. – બાલાભાઈ દેસાઈ. પોતાના સેવક પ્રત્યેનો પ્રેમ હોય કે નવા ઊગતા લેખકોને માનભર મદદ હોય, નાના-મોટાના ભેદ વગર સર્વ પ્રત્યે સમાન સ્નેહાળ વ્યક્તિત્વની અહીં ઝાંખી મળે છે. ગામથી દૂર આવેલી પોતાની સોસાયટીના વિકાસ માટે તો એમણે મહેનત કરી જ પણ ગુંડાઓના ત્રાસથી બચાવવા પણ જયભિખ્ખુની હિમ્મત અને ખુમારી જ લોકોને કામ લાગી અને તેય કદી ન ભૂલાય એવી રીતે. જયભિખ્ખુના વ્યક્તિત્વના અનેક ઝળહળતાં પાસા આ પુસ્તકમાં આલેખી પુત્રએ પિતાનું સાચું અને મનભર તર્પણ કર્યું છે.

મસ્ત ફકીર જેવા જયભિખ્ખુને પોતાનું ખુદ્દાર અને ખુમારીભર્યું જીવન એટલું વહાલું હતું કે એમણે લખ્યું છે કે “જિંદગીમાં સઘળી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ છે. હવે એક જ ઈચ્છા બાકી છે. લહાલહાતી ખુશાલી સાથે વિદાય લઉં. હું મારી જાતે હાથમાં પાણીનો પ્યાલો પીતો હોઉ અને દુનિયામાંથી વિદાય લઉં. ઓશિયાળાપણું મને સ્હેજે ખપે નહી.” અને એમ જ પૂરી સ્વસ્થતા સાથે, કોઈ ખાસ પીડા વગર એમને મૃત્યુ નસીબ થયું.

જયભિખ્ખુ પોતાની ડાયરીમાં નોંધ લખે છે કે ‘સંસારમાં ઓછાને મળે એવા દીકરો અને વહુ મને મળ્યા છે. જીવ જાય ત્યારે કોઈએ શોક કરવો નહીં. નનામીની પ્રથા નાછૂટકે અજમાવવી. મળી શકે તો મ્યુ.ની બસ મંગાવી એમાં દેહને લઈ જવો. એક જ દિવસે સહુને બોલાવી લેવા. લૌકિકમાં ઝાઝો ઝમેલો ન કરવો. વ્યવહારની ક્રિયાઓ ઓછી કરવી ને વ્હાલપની વધુ. રોવું કૂટવું બંધ. પત્નીએ ચાલુ વસ્ત્રો અને બંગડીઓ રાખવી. વિધવાના ચિન્હો રાખવા નહી. પહેરાવવા જે પ્રયત્ન કરે એને ચાર હત્યાનું પાપ લાગે. ગરીબોને ભોજન, પંખીને ચણ ને ગાયને ચાર નાખવી.’

એમનો આ સંદેશ વાંચીને ખુદ ઈશ્વર પેટલીકર નોંધે છે, “જયભિખ્ખુ પ્રખર સુધારક હતા. આવું કહેનારી વ્યક્તિ એના વિચારોમાં કેવી દૃઢ હશે !” કોઈપણ સમજી શકે કે એમના આચારવિચાર વચ્ચે કોઈ અંતર નહોતું. જેવું વિચાર્યું એવું જ જીવ્યા અને એવું જ મેળવ્યું. સમાજને સુધારવાના મનોરથ કરનારા ઘણા હોય છે, પોતાના જીવનમાં આચરી બતાવનારા ભાગ્યે જ કોઈ હોય. જયભિખ્ખુ એવું જીવન જીવી ગયા.

પુસ્તકમાં જયભિખ્ખુની લેખનશૈલીના અનેક ઉદાહરણો મળી આવે છે. જયભિખ્ખુની કલમે આલેખાયેલું શાહઝરીનના પત્નીનું વર્ણન જુઓ કેવું દમદાર છે !

“દેહ પર કૌવત હતું, કામીને ઊભો ડામનારું. આંખમાં જગદંબાની જ્યોત હતી. શીલાને ખાતર શૂળીએ ચડતા ન ડરનારી નારીકુળની એ દુહિતા લાગી. અદબ એની હતી. મલાજો એનો હતો.”

આજના સમયના સંદર્ભે આ ટાંકવું યોગ્ય જણાય છે. જયભિખ્ખુએ પોતાની ડાયરીમાં એકવાર નોંધ્યું છે, ‘ઈર્ષ્યા એ ગુજરાતનાં લેખકોનો મુખ્ય ગુણ છે. બીજાના સારામાં કદી રાજી થતાં નથી. ખટપટ, ખુશામતથી જીવનારા અને એકબીજાની ઓળખાણથી આગળ વધનારા છે.’ અને પછી તરત એ લખે છે ‘વિરોધ જ માનવીને આગળ વધારે છે.’

જયભિખ્ખુ સાથે સંકળાયેલ કેટલી મોટી પાત્રસૃષ્ટિ આ પાનાઓ પર પથરાઈ છે ! એમની શબ્દછબીઓ જીવંત લાગે છે. એમના ચરિત્રોનો ઉઘાડ અને રસપ્રદ વર્ણનોથી પ્રસંગોનું આલેખન એક નવલકથાના પ્રવાહની જેમ આ પુસ્તકમાં સડસડાટ વહે છે. નાયકના જીવનની ખૂબીઓ અને ખાસિયતોનું વર્ણનાત્મક શૈલીએ ઝીણું ભરતકામ છે. અમુક પ્રસંગોની વાર્તાની માફક માંડીને રજૂઆત જેમ કે ગારુડીનો પ્રસંગ, રીંછ સાથેના મુકાબલાની ઘટના, કિયાડી કૂવાની વાત, કિમતી ઘડિયાળ પાછું મેળવ્યાની વાત, મીરખા બહારવટિયાની અને પાલીકાકીના સાહસની વાત , ભૂત પ્રેત અને ચમત્કારોની તથા ભૂત કાઢવાના પ્રયોગોની રહસ્યમય રજૂઆત…જેને વાચક ભૂલી શકે નહીં. ઉત્તર ગુજરાતનું વરસોડા ગામ, તેની ભાગોળ, આસપાસના જંગલો, થોડેક આઘેરી વહેતી સાબરમતી નદી, ભેંકાર કોતરો, શિવપુરી આશ્રમની આસપાસના જંગલો આ બધામાં પ્રકૃતિ વર્ણનો કથાને ઉપકારક બન્યા છે.

જયભિખ્ખુના ખુમારી અને ખુદ્દારીભર્યા પ્રસંગો, એમની મૂલ્યનિષ્ઠા, જીવનદૃષ્ટિ, ધર્મપરાયણતા, પરગજુપણું, મૈત્રીભાવના, નિખાલસતા જેવા ગુણોને ચિત્રીત કરતાં અનેક પ્રસંગો આ ગ્રંથને ઉમદા માનવીય મૂલ્યોનો દસ્તાવેજ સાબિત કરે છે તો યુવાનવયથી એમનામાં દૃઢાયેલો મસ્ત ફકીર જેવો મિજાજ વાચકને અભિભૂત કરે છે. સત્ય ઘટનાઓ અને રોચક દૃષ્ટાંતોને કારણે આ પુસ્તક જરાય શુષ્ક બનતું નથી. લેખક આ પુસ્તકમાં પૂરતી કાળજી રાખે છે કે જીવનચરિત્રનું એકધારાપણું પુસ્તકમાં પ્રવેશે નહીં. એને બદલે ઘટનાઓનું પ્રવાહી આલેખન અને રસાળ શૈલી આ પુસ્તકને વાચકપ્રિય બનાવે છે. ખૂબ ઊંચા ગજાના આ સર્જકે પોતાની કલમથી જૈન સાહિત્યની ખૂબ મોટી સેવા કરી પણ સાથે સાથે સાંપ્રદાયિકતાના દાયરામાંથી બહાર નીકળી પોતાની કલમથી સતત માનવધર્મને આંબ્યો. એમણે ગુજરાત સમાચારમાં શરૂ કરેલી ‘ઈંટ અને ઈમારત’ કૉલમ તેની ગવાહી પૂરે છે.

આ પુસ્તક છે, સમાજે વધાવેલા એક સર્જકના જીવનચરિત્રનું, એક સાહિત્યકાર પુત્રે પોતાના સાહિત્યકાર પિતાને અર્પેલા અર્ઘ્યનું અને એમાં ક્યાંય શુષ્કતા સ્પર્શતી નથી. પ્રસંગો, ઘટનાઓનો પ્રવાહ ભાવકની રસવૃત્તિને બરાબર જકડી રાખે છે. એક નવલકથાના પ્રવાહની જેમ એ વહ્યું જાય છે એ લેખકની સિદ્ધિ છે. નાયક જયભિખ્ખુની  ડાયરીના ટાંચણોના ટેકે અને જયભિખ્ખુના જીવન સાથે વણાયેલા લોકો પાસેથી મળેલી માહિતીના આધારે લેખકની કલમમાંથી પ્રાસંગિક વર્ણનો અને ક્રમબદ્ધ ઘડાતા જતા પિતાના વ્યક્તિત્વનો આલેખ તટસ્થતાથી પાનાંઓ પર પથરાય છે. આ ઘણું કપરું અને સતત સજાગતા માંગી લે એવું કામ છે. તારીખ વાર સમય સાથેના ડાયરીના ઝીણવટભર્યા ટાંચણો બતાવે છે કે આ આખો જીવનવૃતાંત મોટાભાગે એના આધારે લખાયો છે. ઘટનાઓ, હકીકતો, વિગતો અને પાનાઓ પર પથરાયેલા જે તે સ્થળના ફોટાઓથી આ પુસ્તકનું દસ્તાવેજી મૂલ્ય વધી જાય છે. પુસ્તકમાં પ્રાણ ફૂંકવાની સાથે સાથે જીવનચરિત્ર આલેખનની શરતો અને મર્યાદા બંને સાચવવાનું કપરું કામ લેખકે બખૂબી નિભાવ્યું છે.

 

લતા હિરાણી : પરિચય

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીમાં કારોબારી સભ્ય; આકાશવાણી અને દૂરદર્શનમાન્ય કલાકાર.

દિવ્ય ભાસ્કર, આદિત્ય કિરણ, નવચેતનમાં કૉલમલેખન.

કુલ ૧૪ સર્જનોમાં રાષ્ટ્રીય સાક્ષરતા મિશન અને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પુરસ્કૃત પુસ્તકો.      

ઈમેઈલ સરનામું : Lata J. Hirani <lata.hirani55@gmail.com>

ગામનાં છોકરાઓના શિક્ષણને ખાતર !!

– ધનસુખ ગોહેલ.

ભાવનગરના હશે એને, ખાસ કરીને સ્ટેટ બેંક ઓફ સરાષ્ટ્ર વાળાને ખબર હશે કે સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રનું  ટ્રેનીંગ સેન્ટર ને એમ.ડી.નો બંગલો જ્યાં હતો એ રોડ પર ડાબી બાજુ ફૂલવાડી માં એક  બોર્ડીંગ આવે છે જેનું નામ ”રામકૃષ્ણ જેઠાલાલ જોશી બોર્ડીંગ” છે.

આ રામકૃષ્ણ જેઠાલાલ એટલે પ્રખ્યાત કવિ જગદીશ જોશીના પિતા. મૂળ એ મોટા ખોખરાના ને બજારગેટ સ્કૂલ મુંબઈ ચલાવતા.

રામકૃષ્ણભાઈ વરસોથી મુંબઈ સ્થાયી થયેલા. આ લખનારે એમને પહેલાં જે  હેન્ડલ મારો ત્યારે શરૂ થાય એવી બસમાં મુસાફરી કરતા જોયા છે. સાવ સીધા માણસ. માથે કથ્થાઈ કલરની ટોપી, ઝબ્બો, બંડી, ધોતિયું ને પગમાં ચપ્પલ. આ એમનો પેરવેશ.

હું, મારા કાકા નાનજીભાઈ, પ્રભાતગર મહારાજ, હીરાભાઈનો નટવર, મગનભાઈ લુવારનો દીકરો નારણ, રામદાસ બાપુનો દીકરો દલપત, નારૂભાના બે દીકરા નામે ચંદુભા વાછાણી ને ધીરુભા વાછાણી (જે છેલ્લે પોલીસમાં વરતેજ  હતા). ચંદુભા પ્રાથમિક શિક્ષક થયા. આ રામકૃષ્ણ ભાઈએ પ્રાથમિક સ્કૂલ શરૂ કરવા પોતાનું સરસ મકાન મોટા ખોખરાને એક પૈસો લીધા વિના આપી દીધેલું ત્યાં અમે સૌ ૧૯૫૯ માં ભણેલા. સ્કૂલ સાત ધોરણ સુધીની હતી. મકાન જુઓ તો સાતેય કોઠે દીવા થાય. ને જાણે ભૂખ્યાં ને તરસ્યાં બેઠા રહીએ.

એ વરસોમાં પણ લાખોની કિંમત થાય એવું ટકોરાબંધ મકાન રામકૃષ્ણ ભાઈએ મોટા ખોખરાને સોંપી દીધેલું.

સાચા કેળવણીકાર આને કેવાય. કેટલી ચિંતા હશે પોતાના ગામ ને આસપાસનાં ગામોના વિદ્યાર્થીઓની ?! અમારા નાના ખોખરાથી મોટા ખોખરા દૂર નથી. માંડ ત્રણ/ચાર કિલોમિટર હોય તો. અમે સૌ નાના ખોખારાથી મોટા ખોખરા અપ ડાઉન કરતા.

ધન્ય છે રામકૃષ્ણ ભાઈને.