“લોકભારતી–ઉપહાર”ને મળ્યો ઉપહાર !!

સાનંદ, સાભાર !

અમને – લોકભારતના કેટલાક પુર્વ વીદ્યાર્થીઓને – શ્રી મનુભાઈ દર્શક દ્વારા અપીલ કરીને અભ્યાસ પછીના સમયગાળામાં અમે કરેલાં કાર્યોના અહેવાલરુપે અમારા અનુભવો લખી મોકલવા જણાવાયેલું. આવાં અમે ૨૪ જણાંના અનુભવોને “ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી” શીર્ષકે પુસ્તીકારુપે લોકભારતીએ પ્રગટ કરેલાં.

નેટગુર્જરીના મારા બ્લૉગ પર આ અંગે મારા છેલ્લા લખાણમાં તેની વીગતો મુકાયા બાદ કેટલાક વાચકોના પ્રતીભાવો આવ્યા હતા અને કેટલાક મીત્રો સાથે મેં રજુઆત કરીને આ પુસ્તીકાઓને ઈબુકરુપે પ્રગટ કરવાની મહેચ્છા તથા તેમાં થનારા ખર્ચ અંગે વાત કરતાં ચારેક મીત્રો તરફથી મદદની ઑફર કરવામાં આવી હતી જેને કારણે ખર્ચની જોગવાઈ લગભગ થઈ ગઈ છે !!

અત્યંત આભારની લાગણી સાથે, અમારા આદરણીય ને પ્રાત:સ્મરણીય નાનાભાઈ ભટ્ટનાં પુણ્યકાર્યોનાં ફલસ્વરુપ આ કેટલાંક અંજલીરુપ કાર્યોને આમ નેટ પર ઉપલબ્ધ કરવામાં મદદરુપ થનારા સૌનો આભાર માનું છું. (આ સૌ મીત્રોને અમે દરેક ઈબુકમાં સ્પોન્સર તરીકે સ્થાન આપીને જાહેર કરીશું.)

આ બધી જ બુકો લોકભારતી દ્વારા પ્રકાશીત થઈ હોવાથી સહજ છે કે તે બધી સાર્થકોશની જોડણીમાં જ હોય અને તે પણ એટલું જ સહજ છે કે તેની આ આવૃત્તી પણ તે જ જોડણીમાં હશે ! નેટગુર્જરી દ્વારા આ કાર્ય થઈ રહ્યું હોવાને કારણે આટલી સ્પષ્ટતા જરુરી સમજું છું !

– જુગલકીશોર.

લોકભારતી સુવર્ણજયંતીનો ઉપહાર !

ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બોર્ડનાં પૂર્વ ચૅરપર્સન સ્વ. જયાબહેન શાહે લખ્યું હતું :

“લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠના સ્થાપક પુણ્યશ્લોક નાનાભાઈ ભટ્ટના શતાબ્દીવર્ષ પ્રસંગે ‘ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી’ નામની ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ અને લોકભારતીના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓના અનુભવોની કથાઓ ૨૧ પુસ્તિકાઓરૂપે પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. એમાં વળી ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપનાને પચાસ વર્ષ પૂરાં થયાં એની સુવર્ણજયંતીની ઉજવણી નિમિત્તે બીજી પાંચ પુસ્તિકાઓ તૈયાર થઈ છે. તેને સમાજના ચરણે ધરતાં આનંદ અનુભવું છું.

ઉપરોક્ત પ્રસંગે સ્વ. મનુભાઈ પંચોળીનું પાવન સ્મરણ થાય છે. તેમણે લોકભારતીને વૈચારિક સ્તરે તેમ જ ગ્રામસમાજના ઉત્થાનમાં ટોચે પહોંચાડી. પરિણામે કેન્દ્ર સરકારના માનવ સંસાધન વિભાગે આ ગ્રામવિદ્યાપીઠને રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વવાળી ગ્રામ ઉચ્ચશિક્ષણની સંસ્થા (The Institute of Rural Higher Education of National Importance) ગણાવીને ગૌરવ કર્યું છે.”

મનુભાઈએ શતાબ્દી નિમિત્તે પ્રસિદ્ધ થયેલી આ પુસ્તિકાઓ માટે કહેલું :

“રસોઈની પરીક્ષા ખાઈને થાય છે, તેના આકાર પરથી નહીં. તેવી જ રીતે શિક્ષણસંસ્થાઓની કસોટી તેના વિદ્યાર્થીઓએ સમાજમાં ગયા પછી કેટલો ને કેવી રીતે સંસારનાં અંધારાં–અજવાળાંમાં રસ્તો કાઢ્યો તેનાથી છે……વાચકો આ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહેલાના, ઓછી કે વધુ સુઘડતાવાળા અહેવાલો, ‘सूत्रे मणिगणा इव’ એમણે લીધેલ શિક્ષણનો દોર જોઈ શકશે. પૂર્વ અને દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારમાં, કચ્છ કે ઝાલાવાડમાં, શિક્ષણ કે ગ્રામવિકાસ કાર્યક્રમોમાં પરોવાયેલાનાં આવા બીજા ડઝનબંધ અહેવાલો પ્રાપ્ત થઈ શકે. આ જે ઉપહાર ગુજરાત પાસે ધરીએ છીએ તેમાં અમારા સામર્થ્યની કોઈ વશેકાઈ નથી, પણ જે મહાત્મા (નાનાભાઈ)એ ગુજરાતમાં ખૂણેખૂણે તેજ પાથર્યાં તેમના તપનો પ્રભાવ છે.”

મુ. જયાબહેન આગળ કહે છે, “આ પુસ્તિકાઓમાં ખેતી–ગોપાલાન, સહકાર, પંચાયત, શિક્ષણ, મજૂર શિક્ષણ, ખેત ઉત્પાદન અને રૂપાંતરણ પ્રક્રિયા જેવા વિષયોમાં કાર્ય કરનારાંઓ ઉપરાંત સરકારી અમલદારો, ધારાસભ્યો, જેલ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ વગેરેની અનુભવકથાઓ હતી. આ પુસ્તિકાઓમાં અનેક ક્ષેત્રોનાં કાર્યોનું વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરનારાંઓએ નમૂનેદાર કામગીરી કરી છે. અને તેનું સરસ બયાન કર્યું છે.

“લોકભારતી ગ્રામ વિદ્યાપીઠના સામાજિક પ્રદાનને મૂલવવામાં આ પુસ્તિકાઓ સમાજ, શિક્ષણ, ગ્રામપુનરુત્થાનમાં રસ લેનારને સૌને ગમશે તેવી આશા છે.”

આ સાથે તે ૨૬ પુસ્તિકાઓ અને તેના લેખકોની યાદી આપવામાં આવી છે :

ક્રમ પુસ્તિકાનું નામ લેખક
     
અંધારાં ભેદીને નાગજીભાઈ દેસાઈ
અજવાળાં ઉતારો આપણ દેશમાં ચંદ્રકાન્ત ઠાકર
કેડી અને ચઢાણ મોહન દાંડીકર
તાલીમનાં ફળ સુમંત રાવળ
વગડામાં વનરાઈ સવશીભાઈ મકવાણા
વગડાનું હું તો ભાઇયું ફૂલડું – ૧ કરમશીભાઈ મકવાણા
વગડાનું હું તો ભાઇયું ફૂલડું – ૨ કરમશીભાઈ મકવાણા
માલપરાની વિદ્યાવાડી – ૧ દુલેરાય માટલિયા
માલપરાની વિદ્યાવાડી – ૨ દુલેરાય માટલિયા
૧૦ માટીની સુગંધ રામજીભાઈ વાઘાણી
૧૧ કાષ્ઠે ફૂટ્યાં કૂંપળ ગણેશભાઈ ડાભી
૧૨ મારું જીવન ઘડતર ગોવિંદભાઈ પટેલ
૧૩ ગ્રામસ્વરાજની ઝાંખી માટે જગુભાઈ ગોડા
૧૪ ધરતીને ખોળેથી વલ્લભભાઈ મો. પટેલ
૧૫ શિક્ષકનું ઘડતર મનસુખલાલ દવે
૧૬ પાયો અને પડથાર સુરસંગ ચૌહાણ
૧૭ પ્રજાસેવાના અનુભવો દલસુખભાઈ પટેલ
૧૮ આગવી સૈનિકશાળા લક્ષ્મણભાઈ ભ. પટેલ
૧૯ કેદીઓનું જીવન ઘડતર રઘુવીર વોરા
૨૦ ઉજાસયાત્રા – ૧ જમુબહેન ચૌધરી
૨૧ ઉજાસયાત્રા – ૨ જમુબહેન ચૌધરી
૨૨ કેરડે ફૂટ્યાં ફૂલ હીરજીભાઈ ભીંગરાડિયા
૨૩ પોત અને પ્રતિભા અર્જુનદેવ ગોપાણી
૨૪ યાત્રા : લો.ભા.થી ફેર ટ્રેડ સુધી હસમુખભાઈ પટેલ
૨૫ સમર્પિત શિક્ષકની શિક્ષણયાત્રા પ્રતાપભાઈ ત્રિવેદી
૨૬ એક ચણીબોરની ખટમીઠી જુગલકિશોર વ્યાસ

ઉપરોક્ત પુસ્તીકાઓના લેખકોમાં ધારાસભ્યો, લોકસભાના સભ્યો, સરકારમાં ડાયરેક્ટર કે સુપરીન્ટેન્ડેન્ટ કક્ષાના અધીકારીઓ કે ગ્રામકક્ષાએ પાયાનું કાર્ય કરનારા ભેખધારીઓ ને કેટલાક તો અત્યંત સફળ ખેડુતો છે ! આ કથાઓ ગાંધીવીચારને વરેલા ને ગ્રામવીકાસ દ્વારા સાચી દેશસેવા કરનારાંઓના નક્કર અનુભવો રજુ કરે છે.                                                                     – જુ.

ગુજરાતનો એક કૃષિકાર ખેતી–જાતરાએ ઇઝરાયેલ ભણી !!

– જુગલકીશોર

થોડી વાર પહેલાં જ ભાઈ હીરજી ભીંગરાડિયાનો ફોન પર સંદેશો મળ્યો કે આજે જ હું ઇઝરાયેલની સફરે જઈ રહ્યો છઉં. વાતવાતમાં જાણવા મળ્યું કે તેઓ કોઈ સરકારી યોજનાના ભાગરુપે નહીં પણ સ્વખર્ચે જઈ રહ્યા છે. મને કહે, “જુગલભાઈ, અમે બન્નેએ (પતીપત્ની) ક્યારેય કોઈ ધાર્મીક યાત્રા કરી નથી; આ અમારી કૃષીયાત્રા છે !”

પુછ્યું કે “કોણ કોણ જાઓ છો ?” તો જવાબ એવો જ મજાનો મળ્યો : “આપણા ભલાણીભાઈ અને એમનાં પત્ની !”

આ ભલાણીભાઈ એટલે ગુજરાત તરફથી દુનીયાને લોક –૧ ઘઉં ભેટ આપવાના સફળ પ્રયત્નો કરનાર ઝવેરદાદાના અત્યંત સક્રીય સાથી. (નીવૃત્તી બાદ આજે પણ ભલાણીભાઈ પોતે કેશોદ પાસેના નાના ગામે ઘઉંની કેટલીક જાતો શોધી ચુક્યા છે; મારી પહેલાંના લોકભારતી સ્નાતક.)

ભલાણીભાઈ અંગે તો ઝાઝું લખી શક્યો નથી પણ મારી સાથે એક જ આસને બેસીને (મારા ભણતરમાં ધોરણ ૬થી લઈને એમ.એ. સુધીના અભ્યાસમાં બેસવા માટે પાટલીને બદલે આસનો જ રહ્યાં છે !) ભણેલા ભાઈ હીરજી વીશે તો ઘણું સાહીત્ય નેટગુર્જરી પર અને કેટલુંક વેગુ પર મુકાઈ ચુક્યું છે જેની લિંકો આ લખાણની નીચે આપી છે જેમાં પ્રથમ બે હીરજીભાઈના પરીચયની ને બાકીની તેમનાં લખાણોની છે.

આ જ હીરજીભાઈને ભારત સરકાર તરફથી ચીનની મુલાકાતે મોકલવામાં આવેલા, જેના આધારે તેમણે ત્યાંના મગફળીના અધધધ ઉતારની વાતો લખી છે. ઉપરાંત તેમને ભારત સરકાર તથા ગુજરાત સરકાર તરફથી અનેક ઍવૉર્ડ પણ મળી ચુક્યા છે.

આ કૃશીદંપતીએ પંદરેક જેટલી પુસ્તીકાઓ લખી છે ! એકદમ લોકભોગ્ય ભાશામાં અને ખેડુતોને શીરાની જેમ ગળે ઉતરી જાય તેવી શૈલીમાં લખેલાં આ જ્ઞાન અને અનુભવયુક્ત લખાણો ગુજરાત અને ગુજરાતીભાશા માટે ધ્યાને લેવા જેવી બાબત છે…….

ને એટલે જ તો રઘુવીરભાઈ ચૌધરીએ આ કૃશીદંપતી વીશે એક વીગતે લેખ ‘કૃષિ દંપતીનું ઋષિકાર્ય’ દિવ્યભાસ્કર(૨૧, ૯, ’૦૮)માં આપેલો છે. લખે છે –

“લેખક તરીકે હીરજીભાઈ સાથે ગોદાવરીબહેનનું નામ પણ છે. એ જોઈને આ દંપતીને જાણનારને આનંદ થશે. હીરજીભાઈ ધરાવે છે એવી કોઈ પદવી કે પુરસ્કાર ગોદાવરીબહેન ધરાવતાં નથી. પણ ‘પંચવટી બાગ’ના સર્જન અને પર્યાવરણલક્ષી મૂલ્યોનું સર્જન બન્નેનું સહિયારું છે…..સામાન્ય રીતે ખેતી કરનારો બોલતો નથી ને બોલનારો ખેતી કરતો નથી. આ દંપતી શિક્ષિત, શ્રમિક, વિચારક, વક્તા, લેખક અને સમગ્રપણે ચિંતક મિશનરી છે. એમનાં પુસ્તકો વાંચનાર ખેતીપ્રેમી બનશે તે નિ:શંક છે. ખેડૂત હશે તે વાંચતો–વિચારતો થશે, માત્ર લખનારો–બોલનારો હશે તો ધરતી સાથે સંપર્ક વધારવા પ્રયત્નશીલ બનશે. આંખ–કાન ખુલ્લાં રાખી ધરતીનાં સંતાનો અને કુદરતની સ્થૂળ–સૂક્ષ્મ ભાષા સમજવા મથશે.”

દર્શક મનુભાઈ એમના આ વીદ્યાર્થી અંગે લખે છે –

“જીવનની વાસ્તવિકતા સાથે શિક્ષણને જોડવાની જરૂર છે. હીરજીએ એ કર્યું છે. તેમાં ઉત્પાદન, બચત, વૈજ્ઞાનિકતા બધું છે. જે શિક્ષણ આ નથી કરતું તે વંધ્ય છે. શિક્ષણની સાર્થકતા છે જીવનની વાસ્તવિકતા સાથેના અનુબંધમાં. વાસ્તવિક પ્રશ્નો સાથે લડતી નથી તે સાચી વિદ્યા નથી, તે સાચા શિક્ષકો નથી, વેદિયા છે….ભીંગરાડિયાની વાડી અને ત્યાંનું કામ જોઈ હું બહુ રાજી થયો.”

આજે ઇઝરાયેલ જવા નીકળનારા હીરજીભાઈને ફોનમાં આપણા સૌ વતી શુભેચ્છાઓ પાઠવતાં સહજ જ કહી દેવાયું કે “આવો ત્યારે ઢગલોક સાહીત્ય ખેતીજીવન માટે લેતા આવજો !”

ગુજરાતના આદર્શ ખેડૂત: હીરજીભાઈ ભીંગરાડિયા

https://jjkishor.wordpress.com/2008/07/29/parichay-10/

https://jjkishor.wordpress.com/2008/08/05/parichay-9/

https://jjkishor.wordpress.com/2008/08/11/parichay-8/

https://jjkishor.wordpress.com/2008/08/18/parichay-7/

ખેતીના વ્યવસાયમાંયે અંધશ્રદ્ધા ?!

શું જૂનું બધું નકામું ?

ગાંધીયુગના દર્શનશાસ્ત્રી પ્રજ્ઞાચક્ષુ પંડિત સુખલાલજી

– નિર્ભયરામ કે. શાસ્ત્રી

(સી / ૧૦૨૮, કાળિયાબીડ, ભાવનગર)

૮મી ડિસેમ્બર, ૧૮૮૦ના રોજ માતા સંતોકબાની કૂખે જન્મ ધારણ કરનાર બાળકનું નામ પડ્યું સુખલાલ. તેમના પિતા સંધજીભાઈનો વ્યવસાય હતો રૂના વેપારી તરીકેનો. તેમનું ગામ લીમડી સુરેન્દ્રનગર શહેરથી નજીકમાં આવેલું છે. તેમની માતાનું પિયર હળવદ પાસેનું ગામ કોંઢ. તેમનું કુટુંબ જૈન ધર્મ પાળે.

સંઘવી કુટુંબનો આ બાળક થોડો મોટો થતાં ઘોડેસવારી અને તરવાનો પણ શોખીન થયેલો. નાનપણથી ભણવામાં ખૂબ જ હોંશિયાર હોવાથી તે શિક્ષકોનો પણ પ્રિય વિદ્યાર્થી બની રહેલો. શાળાશિક્ષણ સિવાય તેને કથા-વાર્તા, વ્યાખ્યાનો સાંભળવાનો પણ શોખ. તેના ગામમાં જ્યારે કોઈ પુરાણી, ભાટ-ચારણ કે સાધુ-સંન્યાસી આવે ત્યારે તેને સાંભળવા તે અચૂક પહોંચી જાય.

જ્ઞાનની ભૂખ સંતોષવા સદાય તત્પર રહે, પરંતુ તેને માટે જોઈએ તેવી સુવિધાઓ મળતી ન હતી.

તેની માતા ચાર વર્ષની ઉંમરે જ ગુજરી ગયેલાં તેથી પિતાએ બીજાં લગ્ન કર્યાં હતાં. આ નવી મા ઉમદા સ્વભાવનાં હોવાથી તેને માની ખોટ સાલી નહીં. ૧૧ વર્ષ નવી મા સાથે વિતાવ્યાં પછી તેમનો પણ દેહાંત થયો. હવે તેના પિતાની માતા ઘરનો બોજો ઉઠાવવા લાગ્યાં. થોડાં વર્ષો પછી આ ઘરડાં મા અંધ થયાં. આમ છતાં તેમણે ઢોર દોવાનું, દળણું દળવાનું, છાશ વલોવવાનું, રસોઈ કરવાનું વગેરે કામ ચાલુ રાખ્યાં હતાં.

ગામઠી નિશાળનું સાત ધોરણનું ભણતર પૂરું થયા પછી આગળ અંગ્રેજી ભણવા વઢવાણ જવાની સુખલાલની ઇચ્છા હતી. પરંતુ પિતાજી પરનું કામનું ભારણ ઓછું કરવા ભણવાનું માંડી વાળી પિતાના ધંધામાં એ જોડાઈ ગયા.

લેવડ-દેવડના વ્યવહારોનું નામુ લખવું તેમ જ કપાસના જીનીંગ-પ્રેસીંગ કામના વહીવટ અંગેનું જ્ઞાન સારી રીતે હસ્તગત કરી લીધું. આબરૂદાર કુટુંબ હોવાના કારણે તેમનું સગપણ પણ થઈ ગયું.

આંધળાં દાદીમાએ પુત્ર-પૌત્ર બંનેનું સારી રીતે ઘ્યાન રાખવાનું ચાલુ રાખ્યું. એવામાં ૧૬ વર્ષની ઉંમરે સુખલાલ શીતળાની બીમારીમાં આંખો ગુમાવી બેઠો. દાદીમા અને તેનો પૌત્ર બંને આંખના ઓજસ ગુમાવ્યા છતાં ખમીર દાખવતાં રહ્યાં. થોડા વખત પછી વૃદ્ધ દાદીમા સ્વર્ગે સિધાવ્યાં. બાપ-દીકરો એકલવાયા બન્યા. સુખલાલ હવે પિતાજીને ધંધામાં મદદ કરી શકતો નથી. આમને આમ બે વર્ષ તેણે અંધત્વની દ્વિધામાં વિતાવ્યાં.

સોળ વર્ષની યુવાન વય એટલે નાનપણમાં થયેલા સગપણનું શું કરવું ? તે પ્રશ્ન સામે આવીને ઊભો રહ્યો. ગઈ કાલ સુધી સુખ-ચેનની જિંદગી જીવતા યુવકને લગ્નસુખની ઇચ્છા તો હોય જ. પણ તેમણે પોતે જ પિતાના મોભાને ઝાંખપ ન લાગે તે માટે સામે ચાલીને બે વર્ષથી ચાલતી લગ્નની ખેંચતાણનો ઉકેલ સગપણ તોડી નાંખવાના નિર્ણયથી આપ્યો. બંને પક્ષોની આથી મૂંઝવણ ટળી.

ખેંચતાણનાં આ બે વર્ષો દરમ્યાન સુખલાલની અકળામણને દૂર હડસેલનારું અગત્યનું દ્વારા ખૂલ્યું. તેમનામાં હવે નવું નવું જાણવાની તીવ્ર ઉત્કંઠા જાગી. જૈન ઉપાશ્રયમાં આવતા સાધુઓ પાસેથી અને આ અંગેનાં પુસ્તકો કોઈક પાસે વંચાવીને જ્ઞાનવૃદ્ધિમાં લાગી પડ્યા ! યાદશક્તિ પણ ખીલવા લાગી. અનેક પુસ્તકો કંઠસ્થ થવા લાગ્યાં ! સંસ્કૃત શ્લોકો સાંભળી યાદ કરે. તેના અર્થ સમજાય નહીં તો પણ શ્લોક અવશ્ય યાદ રાખે.

પિતાજી તથા નજીકનાં સગાં-સંબંધીઓ સુખલાલ અંધ બન્યો તેથી ખૂબ દુઃખ અનુભવે. પણ તેમણે તો જે કંઈ ભણવા મળે તે ભણવા તરફ જ ઘ્યાન દીધું. રઘુવંશના નવેય સર્ગો તેમણે ફક્ત નવ દિવસમાં જ પ્રયત્ન કરી કંઠસ્થ કરી લીધા !

લગ્નસુખની યાદમાં તણાવાનું છૂટતું ગયું, અને એક જ ઝંખનાએ જોર પકડ્યું : ‘‘જ્ઞાન એ જ સાચું જીવન છે.’’ લગ્ન અને કુટુંબની માયા ઘટવા લાગી અને જ્ઞાનદીપ પ્રજ્વલિત થવા લાગ્યો.

એક સામયિક દ્વારા જાણ્યું કે, કાશીમાં સાધુઓ અને ગૃહસ્થીઓને સંસ્કૃત શિક્ષણ લેવામાં શ્રીમંતો સહાયરૂપ બને છે. ખાનગી રીતે પત્રવ્યવહાર અન્ય દ્વારા કરાવી જાણી લીધું કે અંધ વ્યક્તિ પણ આ શિક્ષણ મેળવી શકે છે.

ધર્મવિજયજી મહારાજે પાઠવેલા આવા જવાબથી તેમણે કાશી જવાનું મનોમન નક્કી કરી લીધું. એમનો નિર્ણય એવો હતો કે સાથે કોઈને લઈને ન જવું, અને પિતા કે કુટુંબીજનો સંમત ન થાય તો પણ આ અભ્યાસ માટે ઘર છોડીને જતાં રહેવું. જોકે આ નિર્ણય કુટુંબીજનોને  ગમ્યો નહીં પણ સુખલાલ સ્વેચ્છાથી જાય તો તેમની ઇચ્છા પણ પૂર્ણ કરવા છૂટ આપવી. જ્યારે સૌ સ્નેહીજનો વળાવવા રેલ્વે સ્ટેશને આવ્યા ત્યારે રડવા જેવા થઈ ગયા પણ સુખલાલને એક આંસુડું પણ ન આવ્યું.

ત્રેવીસ વર્ષની ઉંમરે તેઓ અભ્યાસ માટે કાશી પહોંચ્યા. અહીં ૧૯૦૪થી ૧૯૦૮ સુધી તેમણે અમીવિજયજી નામના મુનિશ્રી પાસે અભ્યાસ કર્યો. તેમની ઇચ્છા મુજબ ‘‘સિદ્ધાંત કૌમુદી’’નું વ્યાકરણ ભણવાની શરૂઆત પણ કરી. વ્યાકરણના પુસ્તક ‘‘બૃહદવૃત્તિ’’ના ૧૮૦૦૦ શ્લોકો કોઈ ભણતા ન હતા પરંતુ સુખલાલજીએ તેનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેઓ આવો અભ્યાસ કરનાર પ્રથમ વિદ્યાર્થી બન્યા !

આ ભણતરમાં તેમને બે મોટા ગુરુઓની સહાયતા પ્રાપ્ત થઈ હતી. તેમાંના એક હતા ન્યાયકાવ્યશાસ્રના નિષ્ણાંત અંબાદત્ત શાસ્ત્રી અને બીજા હતા વ્યાકરણશાસ્ત્રના મહાન પંડિત હરિનારાયણ તિવારી. અભ્યાસ અર્થે અંધત્વને કારણે વાચન કરી આપે તેવા એક સાધારણ સાધુની સહાય લીધેલી. આ અભ્યાસ સમયે તેમની સાથે પંડિત બેચરદાસજી પણ હતા. ચોવીસે કલાક પુસ્તકો કંઠસ્થ કરવામાં રચ્યા પચ્યા રહેતા આ સુખલાલજી પ્રત્યે બેચરદાસજીને પણ ભારે માનની લાગણી રહેતી.

જૈન પાઠશાળામાં ભણીને તેમણે વ્યાકરણ-ન્યાય અને અલંકાર શાસ્ત્રોનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કર્યો. પરંતુ તેમની ઇચ્છા તો દરેક ધર્મને આવરી લેતા અભૂતપૂર્વ ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવાની હતી. આ પાઠશાળામાં રહીને તે નહીં થઈ શકે તેવું જણાતાં વૈદિક દર્શનના વધુ અભ્યાસ માટે તેમણે અહીંથી વિદાય લીધી. તેઓએ અમદાવાદ, ભાવનગર, આગ્રા વગેરે સ્થળોએ જઈ આ માટે પ્રયત્ન કર્યા પરંતુ નિરાશ થઈ પાછા કાશી આવી ગયા. અહીં ગંગાકિનારે આવેલી એક જૈન ધર્મશાળામાં રહેવાનું શરૂ કર્યું. અહીંના બ્રાહ્મણ પંડિતો જૈનને વેદાંત ભણાવવા ખુશી ન હતા. આથી તેમણે અને તેમના સાથી મિત્ર વ્રજલાલે મળી યોજના કરી.

મિત્ર વ્રજલાલ બ્રાહ્મણ હતા. તેમણે વેદાંતજ્ઞાતા લક્ષ્મણશાસ્ત્રીજી પાસે વેદાંતનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. સુખલાલે ધર્મશાળામાં રહીને જાતે ન્યાયશાસ્ત્રનો અભ્યાસ આગળ વધારવો. બંને ફુરસદના સમયે એકબીજાને પોતાના અભ્યાસમાં અરસ-પરસ મદદ કરી લીધેલું જ્ઞાન એક-બીજાને શીખવે. આ યુક્તિથી સુખલાલે વેદાંતનો અભ્યાસ આગળ વધાર્યો.

અહીંની ક્વિન્સ કૉલેજના મુખ્ય પંડિત બાલબોધ મિશ્રાજી સાથે સુખલાલજીને પરિચય થતાં તેમણે પોતાના ઘેર વેદાંત-સાંખ્યયોગ વગેરે ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. અહીં ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન દર્શનનું ચિંતન કરતાં કરતાં સુખલાલજીએ માનવતાવાદી વલણ સાથે તેનું સર્વગ્રાહી મૂલ્ય પણ સમજી લેવામાં સફળતા મેળવી.

આ પછી તેમણે સંપૂર્ણ ન્યાયશાસ્ત્રની મઘ્યમા પરીક્ષા આપવા વિચાર્યું. અભ્યાસક્રમ મુજબની પરીક્ષા આપવા સંમતિ મળતાં તેઓ પરીક્ષામાં બેઠા. તેમને જવાબ લખી આપનાર વ્યક્તિ નબળી કક્ષાની મળી. તેની જોડાક્ષર લખવામાં અશુદ્ધિ રહેતી હતી. તેના અક્ષરનું પણ ઠેકાણું ન હતું. આથી પરીક્ષા સુપરવાઈઝરે તે અંગે સુખલાલજીનું ઘ્યાન દોર્યું. સુખલાલજી તો ખૂબ ખિજાઈ ગયા. પૂરતી ફી ભર્યા છતાં આવો નબળો લખનાર આપવા અંગે તેમણે પ્રિન્સિપાલ પાસે રજૂઆત કરી. આથી તેમની ફરીથી મૌખિક પરીક્ષા લેવાનું નક્કી કર્યું. આ પરીક્ષા વખતે પ્રિન્સિપાલ વેનિસ સાહેબે ખુદ હાજરી આપી. આ પરીક્ષામાં તેઓ પ્રથમ વર્ગ મેળવી ઉર્ત્તિણ થયા !

સુખલાલજીની પંડિતાઈથી આકર્ષાઈને ન્યાયશાસ્ત્રના જ્ઞાતા એવા વામાચરણ ભટ્ટાચાર્યે તેમને ઘરે ભણવા આવવા સામેથી નિમંત્રણ આપ્યું. તેમની પાસે ‘‘તત્ત્વચિંતામણી’’ ગ્રંથનો પૂર્ણ અભ્યાસ કરવાની તક સાંપડી. ભટ્ટાચાર્યજીની શિક્ષણ વ્યવસ્થા મર્યાદિત હોવાથી બીજા એક ન્યાયશાસ્ત્રી શ્રી મૈથિલજીને ત્યાં દૂરનું ઘર હોવા છતાં સાંજે સાંજે ચાલીને ત્યાં જવાનું પણ ગોઠવ્યું. દર્શનશાસ્ત્રની તે પછી પરીક્ષાઓ પણ આપી. તેમાં સફળ થયા છતાં હજી તેમને સંતોષ ન હતો. દર્શનશાસ્ત્રમાં હજી આગળ વધવા આપમેળે અભ્યાસ શરૂ રાખ્યો. આ સમયે તેમની ચંદ્રશેખર નામના એક મોટા ગજાના પંડિતજી સાથે મુલાકાત થઈ. તેઓ મિથિલા રહેતા હતા. સુખલાલજીને કહ્યું : ‘તમે મિથિલા આવો તો હું તમને ભણાવું.’

સુખલાલજી તેમની સાથે ગયા. રહેવાનો બંદોબસ્ત નજીકના પીલખવડ નામના ગામે એક ગરીબ પંડિતના ઘેર આપ્યો. આ મકાનમાં કશી સુવિધા ન હતી. ઘાસ પર સૂવાનું. જમવામાં ફક્ત ચોખા જ. આવાં અનેક કષ્ટો વેઠીને તેઓએ અભ્યાસ આગળ વધાર્યો. ગરીબ મકાનમાલિક હતા મહાપંડિત. શ્રી દુઃખમોચન ઝા નામના આ ન્યાયશાસ્ત્રીજી પાસેથી પણ શિક્ષણ મેળવવાનું શરૂ કર્યું. સુખલાલજી પાસે નાણાંકીય સુવિધા સારી હોવાથી તેમણે પોતાની પાસેની રકમમાંથી મોટી રકમ ઝા સાહેબને અર્પણ કરી દીધી. પોતાનું ગરમ સ્વેટર પણ તેમને આપી દીધું. તેમની ઇચ્છા એવી કે તેઓ પોતાને મમતાથી સારી રીતે ભણાવે.

આ બંને પંડિતોના સહયોગથી સુખલાલજીએ જ્ઞાનનાં ઉન્નત શિખરો સર કર્યાં. સાચા અર્થમાં હવે તેઓ પણ પંડિતની પદવી પામી ગયા. ૧૯૦૪થી ૧૯૧૩ સુધીનાં નવ વર્ષની સાધનાથી તેમનું જીવન અલૌકિક સિદ્ધિઓનો ખજાનો બની ગયું !

અહીંથી તેમની જીવનયાત્રાનો બીજો તબક્કો શરૂ થયો.

તેમને સાધુઓને ભણાવવા પાલનપુર આવવાનું નિમંત્રણ મળ્યું. તેઓ આવ્યા અને કામ શરૂ કર્યું. એક બહેનને પણ ધર્મશિક્ષણ લેવાની ઇચ્છા હોવાથી તેમને ભણાવવાનું પણ નક્કી કર્યું. આ અંગે વિરોધ થયો. આથી તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે, ‘સ્ત્રીઓ અને હરિજનોને અગ્રતા આપીને ભણાવીશ.’

આ બનાવ ગાંધીજી સાથેની તેમની મુલાકાત પહેલાનો છે. તે એવું દર્શાવે છે કે, દર્શનશાસ્ત્ર તેમણે સાચા અર્થમાં પચાવ્યું હતું.

ગાંધીજી ભારત આવ્યા તે પછી ૧૯૧૩ના વર્ષમાં તેઓ ગાંધીજીને મળ્યા. આ મુલાકાતથી તેમની રાષ્ટ્રવાદ પ્રત્યેની નિષ્ઠા વધી. ગાંધીજીનું અમદાવાદમાં સ્વાગત થયું તે પ્રસંગે પણ તેઓ હાજર રહ્યા. આશ્રમ સ્થપાતાં ત્યાં પણ અવાર-નવાર જવા લાગ્યા.

ગાંધીજીના આગ્રહથી જ તેઓ આશ્રમવાસી બન્યા. આશ્રમમાં શરીરશ્રમની મહત્તા મુખ્ય હતી. અંધત્વને કારણે તેમણે દળવાનું કાર્ય માંગ્યું. ગાંધીજી તેમની સાથે રહ્યા અને દળતાં શીખવી દીધું. હાથમાં ફોલ્લા પડ્યા હોય તોય તેમણે આ કામ છોડ્યું નહીં.

તે પછી ગાંધીજીએ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ સ્થાપી. ત્યારે તેમાં ભારતીય વિદ્યાશાખામાં પંડિતજીને અઘ્યાપક અને સંશોધકની બેવડી કામગીરી સોંપવામાં આવી.

પુરાતન મંદિરમાં હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન પરંપરાના અનેક સમર્થ વિદ્ધાનો જે સંશોધન કરતા હતા તેમાં પંડિત સુખલાલજી અગ્રસ્થાને હતા.

પંડિતજી લેખનમાં આગળ આવી ન શકે તેવી ટીકાથી તેઓ આ ક્ષેત્રમાં પડવા કટિબદ્ધ થયા.

તેઓ ફરી બનારસ ગયા. ત્યાં સાદાઈ અને શરીરશ્રમની સાધના સાથે ભણાવવાનું અને લેખનકાર્ય હાથ ધર્યું.

પોતાનું લખાવેલું સાંભળે, તેમાં સુધારો કરે અને ન ગમે એટલે લખાણ ગંગાજીમાં પધરાવી દે. લગભગ આવાં હજારેક પાનાં તેમણે ગંગામાં વહાવી દીધાંનું પોતે કબૂલેલું છે.

યશોવિજયજીના ગ્રંથ ‘‘જ્ઞાનસાર’’નો અનુવાદ કરવાનું લેખનકાર્ય સૌ પ્રથમ હાથ ધર્યું. જ્યારે તેમનો ‘‘જ્ઞાનસાર’’નો હિંદી અનુવાદ પૂર્ણ થયો ત્યારે સૌએ તેને વખાણ્યો. અનેક વિદ્ધાનો દ્વારા આ અનુવાદગ્રંથ ઘણી ઊંચી કક્ષાનો હોવાનું સ્વીકૃત થતાં તેમનું લખવાનું કાર્ય ઝડપી રીતે આગળ વધવા લાગ્યું.

૧૯૨૨માં પંડિતજી ફરી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં અઘ્યાપક અને સંશોધક તરીકે આચાર્ય જિનવિજયજીના આગ્રહથી જોડાયા. આ સમયે તેમણે સાથી ધર્માનંદ કૌસાંબીની સાથે રહીને બૌદ્ધ સાહિત્યનું પરમ જ્ઞાન મેળવી લીધું.

વિદ્યાપીઠમાં જોડાયા પહેલાં ૧૯૨૦માં તેમણે ‘સન્મતિ તર્ક’ નામની એક અનન્ય કૃતિનું સંપાદનકાર્ય શરૂ કરેલું પરંતુ તેને પૂર્ણ કરવામાં તેમને નવ વર્ષ લાગ્યાં.

ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રનો સિદ્ધસેન દિવાકરનો સમર્થ સંદર્ભગ્રંથ તે જ આ ‘સન્મતિ તર્ક’ ગ્રંથ.

‘‘કેવળ જ્ઞાન અને કેવળ દર્શન વચ્ચે કોઈ ભેદ ન માનવો’’ તેવું દર્શાવતા આ નવા વાદવાળા ગ્રંથમાં બારમી સદી સુધીનો થયેલો આ ક્ષેત્રનો વિકાસ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

પંડિત સુખલાલજી અને પંડિત બેચરદાસજીએ મળીને વિદ્યાપીઠમાં રહીને આ અંગેની ઓગણત્રીસ હસ્તપ્રતો એકત્ર કરીને જે નવો ગ્રંથ સંપાદિત કર્યો તેણે સૌને આશ્ચર્યચકિત કર્યા.

એક દશકા સુધી તપશ્ચર્યારૂપે આ કાર્ય થયેલું. ગાંધીજીએ આથી તેમને હવે થોડો સમય આરામ કરવા સલાહ પણ આપેલી.

૧૯૩૦માં દાંડીકૂચ સત્યાગ્રહ શરૂ થયો અને વિદ્યાપીઠ બંધ કરવામાં આવી. આથી બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ આચાર્ય શ્રી આનંદશંકર ધ્રુવ સુખલાલજીને ૧૯૩૩માં અઘ્યાપક તરીકે ખેંચી ગયા. ત્યાં તેઓ અગિયાર વર્ષ રહ્યા. અઘ્યાપન સાથે લેખન પણ ચાલુ રાખી તત્ત્વજ્ઞાનનાં ચાર પુસ્તકો પણ પ્રસિદ્ધ કર્યાં. ૧૯૪૪માં અહીંથી નિવૃત્ત થયા.

એ પછી મુંબઈ-અમદાવાદ માનદ્‌ અઘ્યાપક બની શિક્ષણકાર્ય ચાલુ રાખ્યું.

હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મને સાંકળી લેતું ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રનું ‘અઘ્યાત્મ વિચારણા’ એ નામનું સમૃદ્ધ પુસ્તક એમણે ૧૯૫૬ના વર્ષમાં પ્રસિદ્ધ કરાવ્યું.

શ્રી મોરારજી દેસાઈ, ડૉ.રાધાકૃષ્ણન્‌, કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવા મુખ્ય વક્તાઓએ તેમનાં ૭૫ વર્ષ પૂરાં થવાના સમારંભમાં હાજર રહી તેમને ‘ગાંધીયુગના દર્શનશાસ્ત્રી’ તરીકે નવાજી તેમનું ૧૯૫૭ના વર્ષમાં યથાયોગ્ય સન્માન પણ કર્યું હતું.

તેમને ૧૯૫૭માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ, ૧૯૬૭માં સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીએ, ૧૯૭૩માં સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીએ માનદ્‌ ડૉક્ટરેટની પદવી એનાયત કરી હતી.

 ‘દર્શન અને ચિંતન’ નામના તેમના ગ્રંથને સાહિત્ય અકાદમીએ ૧૯૫૮માં પારિતોષિક અર્પણ કર્યું હતું.

પંડિત સુખલાલજીએ નેત્રજ્યોતિ વગર પણ મહાન દ્રષ્ટા બની ભારતના એક ઉચ્ચકક્ષાના વિદ્યારત્ન બનવાનું ગૌરવ પ્રાપ્ત કર્યું છે. યુગપુરુષ તરીકે ખ્યાતિ પામેલા આપણા પંડિત સુખલાલજી ૧૯૭૮ના માર્ચ માસની બીજી તારીખે સત્તાણુ વર્ષની દીર્ઘ જીવનયાત્રા પૂર્ણ કરી અમદાવાદ મુકામે નિર્વાણ પામ્યા.

તેમના પુનિત ચરણારવિંદોમાં આપણાં સૌનાં અનંતકોટિ વંદન !

સૌજન્ય : કોડિયું, ઓગસ્ટ ૨૦૧૧

 

પાંચ વરસમાં પાંચ ઍવૉર્ડ મેળવતું સામયીક : ‘સર્જનહાર’

                           – જુગલકીશોર.

બેએક દીવસ પહેલાં મારે ત્યાં કુરીયર–ભાઈ મોટું પાર્સલ આપી ગયા. ખોલ્યું, તો ‘સર્જનહાર’ સામયીકના જુનથી ડીસેમ્બર સુધીના અંકો ! એમાંય સૌથી ઉપરનો અંક જોઈને હું વીમાસણમાં પડી ગયો. સામયીકના મુખપૃષ્ઠ પરના શ્રીનાથજીના સુંદર ચીત્રમાં મોતી અને હીરા જડીને સુશોભીત કરેલો અંક નવાઈ પમાડે જ. સામયીકના મુખપૃષ્ઠ પર આવું પૅચવર્ક પોસાય નહીં કારણ કે તે સુશોભન જો હીરામોતીથી કરાયું હોય તો તે ચોટાડેલી ચીજો જરુર ઉખડી જાય. પણ એવી કોઈ ભીતી રાખવી જ ન પડે એવું સ–ચોટ પેસ્ટ અને પૅચવર્ક હતું કે શંકા જતી રહી…જુઓ આ ચીત્રમાં –

‘સર્જનહાર’ !
‘સર્જનહાર’ !

‘જન્મભૂમિ’એ જેને ફોટા સાથે દર્શાવીને જેના અંગે સુંદર નોંધ મુકી છે તે સામયીકના અંકો એક પછી એક જોતો ગયો તેમ તેમ તેની કેટલીક બાબતો પરત્વે ધ્યાન આકર્ષાતું ગયું. ને એમ મારા બ્લૉગના સામયીક પરીચય વીભાગ માટે આટલું લખવાનું પણ જાણે કે અનીવાર્ય બની રહ્યું.

‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માં નોંધ
‘જન્મભૂમિ’માં નોંધ.

હમણાં ગઈ તે દીવાળીએ સામયીકે પાંચ વરસ પુરાં કર્યાંની નોંધ સાથે બહુ આનંદ આપે તેવી બાબત તે એને લાગલગાટ મળેલા “લિમ્કા બૂક ઓફ રેકોર્ડઝ”ની છે. તંત્રી શ્રી ભાવેશભાઈ મીરાણી નોંધે છે તેમ આ એવોર્ડ સળંગ ત્રણ વરસ મેળવનાર આ પ્રથમ ગુજરાતી સામયીક છે ! એટલું જ નહીં પણ “કચ્છ–શક્તિ રાષ્ષ્ટ્રીય એવોર્ડ” અને “વિશિષ્ટ કલા પ્રતિભા એવોર્ડ” પણ આ સામયીક મેળવી ચુક્યું છે !! પાંચ વરસ પુરાં કરતાંની સાથે સામયીકની યશકલગીમાં પાંચ પાંચ એવોર્ડ–પીચ્છ ઉમેરાઈ ગયાં છે ! એક સામયીક માટે આ કોઈ સામાન્ય ઘટના ન ગણાય.

બીજી એક બહુ મહત્ત્વની વાત તંત્રીશ્રીએ કરી છે તે સામયીકના લેખો અને લેખકોની યાદી અંગે. વાચકોના પ્રતીભાવોમાં પ્રતીષ્ઠીત લેખકો અને વીવીધ કૉલમો દ્વારા સામયીકનાં લખાણોમાં વીવીધતા લાવવાની જરુર અંગે કહેવાતું રહ્યું છે તેના જવાબમાં તંત્રીની નોંધ બહુ મજાની વાત કહેવાઈ છે. લખે છે, “જો હું એમ કરીશ તો આ બધું સાહિત્ય ન રહેતાં માત્ર માહિતીનો ઢગલો બની રહેશે.” બીજા સવાલના જવાબમાં લખે છે : “વાચક મિત્રો મને સૂચન કરે છે કે અમુક લેખમાં કથાવસ્તુ નબળી હતી, ગુણવત્તા બરાબર ન હતી. ત્યારે સાચું કહું મિત્રો મને આવા માપદંડોમાં જરાય રસ નથી. મારા માટે કોઈ સર્જકની પ્રતિભા વિકસિત થાય એ જ અગત્યની વાત છે…..સૃષ્ટિના સર્જનહારે બનાવેલો માનવી ખામીઓ અને તૃટીઓથી ભરેલો હોય તો તે માનવીનું સર્જન સંપૂર્ણ જ હોય તેવી આશા શું કામ રાખવી ? એને આપણે માધ્યમ આપીશું તો એની કલમ જરૂર કેળવાશે…..મોટાઈ તો વ્યક્તિઓની ખામીઓ કાઢવામાં નહિ પણ તેને ખામીઓ સાથે સ્વીકારવામાં છે.”

આ સામયીક ‘સર્જનહાર’ની સફળતાએ એક બીજી વાત પણ સૌની સામે મુકી આપી છે કે, “પ્રતિષ્ઠિત લેખકોના લેખો આવે તે જ સામયિક ચાલે…એ ભ્રમને તોડવા માટે મેં એવું નક્કી કર્યું કે નવા, અને પ્રખ્યાત ન હોય તેવા લેખકોના લેખ છાપવા. નાનામાં નાનો સર્જક ઉત્તમ રચના કરી શકે છે. લેખ કરતાં લેખકના નામને મહત્ત્વ અપાય તે કેમ કરીને ચાલે ?…મારા આ પ્રયોગના ફળ સ્વરૂપે કોઈ વાચક ઘટ્યો નથી પણ હા, નવા નવા અનેક વાચકો અને લેખકો જોડાતા ગયા છે.”

તંત્રીશ્રીએ આ સામયીકના માધ્યમથી પોતાને થયેલા અગણીત આધીભૌતીક લાભોની વાત પણ નમ્રતાપુર્વક કરીને એક નીષ્ઠાવાન સંપાદનકાર્યને આપણી સમક્ષ મુક્યું છે.

મેં એમના તંત્રીલેખો વાંચ્યા ત્યારે મને સામયીક માટેની એમની નીષ્ઠાનો ખરો પરીચય થયો છે. કેટલાક બહુ નીષ્ઠાવાન લેખકોનો લાભ પણ સામયીકને મળ્યો છે ત્યારે પણ એમણે લેખક કરતાં તે મહાનુભાવોના લેખની ગુણવત્તાનો જ ખ્યાલ રાખ્યો જણાયા વગર રહેતો નથી.

આ સામયીકની એક ખાસ વીશેષતા એ પણ છે કે મોટાભાગે દરેક અંક કોઈ ખાસ વીષયને કેન્દ્રમાં રાખીને તૈયાર કરાયો છે. જેમ કે, ‘આજનો માનવી’, ‘કુટુંબ’, ‘સફળતા’, ‘પ્રામાણિકતા’ વગેરે. આમ એક જ વીષય પરના અંકો પ્રગટ કરીને તંત્રીશ્રીએ સાંપ્રત બાબતોને એક સાથે રાખીને કેટલાય પ્રશ્નોને વાચા આપી છે.

સામયીકનો બાહ્ય દેખાવ પણ તેના ભીતરી સૌંદર્યનો પડઘો પાડે છે. ઉત્તમ પ્રકારના કાગળો, ઉત્તમ છપાઈ, ચતુરંગી (ફોર કલર્ડ) છાપકામમાં મુકાયેલાં પૃષ્ઠો અને સુંદર ફોન્ટસની પસંદગી વગેરે ખાસ ધ્યાન ખેંચનારાં તત્ત્વો છે. દીવાળી અંકને બાદ કરતાં ૫૦ પાનાંનો દળદાર દરેક અંક ફક્ત ૨૦/રુ.ની ન–જેવી કીંમતે ઉપલબ્ધ કરાયો છે !

સામયીકના તંત્રી શ્રી ભાવેશભાઈ ને. મીરાણી છે; સામયીકના સ્થાપક તંત્રી અને વર્તમાન પથદર્શક શ્રી નેણશીભાઈ ગણેશભાઈ મીરાણી છે; સહતંત્રી શ્રી ચેતના કીર્તિ કોટક છે; સામયીકની સ્થાપના તા. ૧૮, ૦૮, ૨૦૦૭ છે; સામયીકનું વાર્ષીક લવાજમ દેશમાં રુ. ૨૦૦/; પંચવર્ષીય રુ. ૬૦૦/; આજીવન રુ. ૧૫૦૦/ છે. વીદેશમાં પાંચ વર્ષના રુ. ૮૦૦૦/ છે.

સંપર્ક માટે ઓફીસ તથા તંત્રીનો ફોન નં. ૯૮૭૦૦૧૯૦૧૯. ઈમેઈલ : sarjanhar1@gmail.com

મારા બ્લૉગ પરના પરીચય વીભાગમાં મેં કેટલીક વ્યક્તીઓ, કેટલાંક પુસ્તકો, કેટલીક સંસ્થાઓ કે કેટલીક વીશેષ પ્રવૃત્તીઓનો પરીચય કરાવવાનો ઉપક્રમ રાખ્યો છે. આજે મુંબઈથી પ્રગટ થતા આ સામયીક ‘સર્જનહાર’નો આ પરીચય – જોકે સંપુર્ણ નથી છતાં –  અહીં મુકીને મારા વાચકો સમક્ષ એક સારી વાચન–પ્રવૃત્તીને સૌ સમક્ષ કરવાનો આનંદ માણું છું.

સામયીકનો પરીચય કરાવવા બદલ આ સામયીકનાં નીયમીત લેખક અને આપણાં જાણીતાં ગુજ. બ્લૉગર  શ્રી નીતાબહેન કોટેચાનો આભાર માનું છું.  

સામયીકને સર્વ પ્રકારે સફળતા માટે શુભેચ્છાઓ !