શિક્ષણ અને સમાજની અપેક્ષાઓ

સારાંશ :

શિક્ષણનું કામ છે સારા માણસો બનાવીને સમાજને આપવા અને સમાજમાં નવીન વિચારસરણી દ્વારા યોગ્ય નાગરિકોનું ઘડતર કરવું. આથી જ શિક્ષણવિદ રણછોડ શાહ કહે છે કે કોઇ પણ વ્યક્તિને પોતાના સારા કામની નોંધ ગમે છે. વધુ સારા કામને પ્રોત્સાહન મળવું જોઇએ. સમાજને કંઇક પ્રદાન કરવાનું છે. સમાજ શિક્ષણ પાસે એવી આશા રાખીને બેઠો છે કે શિક્ષણ દ્વારા જ યોગ્ય નાગરિકોનું નિર્માણ થશે. સમાજ સદાચારી અને નિર્યસની વિદ્યાર્થીઓની કામના રાખે છે. સમાજ વ્યક્તિ વિકાસ માટે જ્ઞાનની કદર કરે છે. સમાજમાં સારા નાગરિકો વધારીને સમાજ માનવીય અપેક્ષાઓને પૂરી કરે તે વધુ ઇચ્છનીય છે. આજે દરેક વ્યક્તિ એવું ઇચ્છે છે કે સમાજમાં મારુ માન વધે. લોકો તેને આદર આપે.વ્યક્તિના કાર્યોની એક આગવી અસર ઊભી થાય. આમાં કેટલાક લોકો સફળ થાય છે તો કેટલાક લોકો નિષ્ફળ નીવડે છે.

પ્રસ્તાવના :

માનવી માટે, સમાજ માટે કે રાષ્ટ્ર માટે કે સમગ્ર વિશ્વ માટે ભાવિનો પાયો શિક્ષણ છે. સમય ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઇ રહ્યો છે. ક્ષણે ક્ષણે નવમ્ નવમ્. સર્વત્ર ક્ષણે-ક્ષણે પરિવર્તનો આવી રહ્યા છે. શિક્ષણમાં આવતા પરિણામો સારા કે ખરાબ. આ પરિણામો આખરે સમાજે જ ભોગવવા પડશે. શિક્ષણ અને શિક્ષિત વ્યક્તિ પાસે સમાજ ઘણી આશાઓ રાખીને બેઠો છે. સમાજની અપેક્ષાઓ સંતોષાય એવી શિક્ષણની નીતિ-રીતિ ઘડવાની જરૂર છે.

સમાજની અપેક્ષાઓ :

(૧) શિક્ષક્ત્વની ખોજ

સમાજ સાચા અને સારા શિક્ષકોને ચાહે છે. શિક્ષક્ત્વની ખોજ શિક્ષકે કરવાની છે. શિક્ષણ આપતા આપતા કરે છે. શિક્ષણના અસીમિત વિરાટ સ્વરૂપનું દર્શન કરવું તે શિક્ષકની જીવનભરની યાત્રા છે. એક આરાધના છે. ભગવાન બુદ્ધ અને મહાવીર ભારત દેશની હરતી ફરતી વિદ્યાપીઠ હતી. ટાગોરની આ આરાધના શાંતીનિકેતન જ નહિ પણ વિશ્વ સુધી ફેલાઇ છે. ભગવાન બુદ્ધની કરુણા વિશ્વની શ્રેષ્ઠ કેળવણી છે. અત્યારે વિશ્વમાં અને ખાસ કરીને ભારતીય સમાજ કરુણાના મૂલ્યો શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ઇચ્છે છે. ઇસુની આરાધના પ્રેમ સ્વરૂપ્ર જગતમાં વિસ્તરે છે. આ બધા કેળવણી મૂલ્યો આપણે શિક્ષક તરીકે, એક વાલી તરીકે, ભારત દેશના નાગરિક તરીકે, એક સરકારી વહીવટીતંત્રના ભાગરૂપે લાવવા જ પડશે. આ ભારતીય સમાજ શિક્ષણભૂમિને ફરી તક્ષશીલા અને નાલંદા જેવી વિદ્યાપીઠ બનાવવા માટે તીવ્ર આતુર છે.

શિક્ષણ એ જટિલ, સંકુલ, અનિશ્ચિત, અસ્પસ્ટ, અને સંઘર્ષમય છે તો બીજી તરફ તે આનંદદાયક અને રોમાંચક છે. સાથે સાથે સુખદ, વિસ્મયકારક, અદભૂત, પ્રેમાળ અને નૈતિક કાર્ય છે. શિક્ષણ દરમિયાન વિદ્યાર્થીની આંખોમાં સમજણની દિપ્તી પથરાય તે રોમાંચક ક્ષણ એટલે શિક્ષકત્વની ખોજ. જેમ જેમ શિક્ષક વિકસતો જાય છે તેમ તેમ શિક્ષણ વધુ સ્પસ્ટ બનતું જાય છે. મનુષ્યની જેમ શિક્ષકના વિકાસની પણ વિવિધ અવસ્થાઓ હોય છે. ઝુઝોવસ્કી શિક્ષણના ત્રણ તબક્કાઓ દર્શાવ્યા છે. શિક્ષક શું ? કેવી રીતે ? અને શા માટે ? એવા ત્રણ પ્રશ્નોની વિચારણા કરે છે. દરેકમાં શિક્ષકત્વ રહેલું છે. ભારતીય સમાજ એવા શિક્ષણ અને શિક્ષકત્વની ખોજ સેવે છે જે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતને અર્જુન, એકલવ્ય, કર્ણ, કરતા પણ સવાયા વિદ્યાર્થીઓ પૂરા પાડે. આમ શિક્ષકત્વની ખોજ શું ? થી શરૂ થઇ શી રીતે ? સુધી વિસ્તરી અને શા માટે ? સુધી પહોંચે છે. શિક્ષકત્વની ટોચ પર બિરાજેલો શિક્ષક વિદ્યાર્થીના હૃદય સુધી પહોંચે છે. “  Teaching is the Reaching. “  આપણો સમાજ આ શિક્ષકત્વની ખોજની વિરાટ દર્શનની યાત્રામાં તેની અર્જુન જેવી પ્રતિબદ્ધતા શિક્ષક તરફથી વૈશ્વિક માનવીય અપેક્ષાઓને અકબંધ રાખે છે. વિદ્યાર્થીના રહસ્યોને પામવા એટલે સાચા આદર્શ શિક્ષકત્વની ખોજ.  આથીજ કહેવાયું છે કે “ A bad teacher tells a good teacher explains and a best teacher inspires.  આ સમાજ શિક્ષકના શિક્ષકત્વથીજ સમાજની અપેક્ષાઓ સંતોષી શકશે. આ વાત નિર્વિવાદિત છે.

(૨) સંસ્કાર ઘડતરની જરૂરિયાતનું શિક્ષણ

સમાજ માનવીઓનો સમૂહ છે. સમાજમાં જરૂરી ધારા ધોરણો જળવાઇ રહે તે માટે અમૂલ્ય રત્નો જેવા ગ્રંથો આપણા પ્રાચીન ઋષિઓએ આપ્યા છે. આ ગ્રંથો દ્વારા જીવનને દીપાવવું જોઇએ. શિક્ષણ જ આપણા જીવનને પ્રકાશ આપી દિવ્ય બનાવે છે. આપણા સમાજમાં વ્યવહારિક જ્ઞાન માત્ર અને માત્ર શિક્ષણ દ્વારા જ આપી શકાય છે. જગતનો વ્યવહાર, વિકાસ અને તેમના વિનિમયનું માધ્યમ શિક્ષણ જ છે. સમાજમાં યથાશક્તિ દાન, શિક્ષણ કે આરોગ્ય વિષયક સેવાઓ પણ લોકસંગ્રહના જ કાર્યો છે.

આ સમાજમાં આજનું શિક્ષણ જિંદગીભર વણવપરાયેલી માહિતીનો ભંડાર સમું છે. શિક્ષણનો હેતુ તો જીવનભર માનવીનું ઘડતર થાય તેવા વિચારો આરોપિત થાય તેવી ખેવાના સમાજ રાખે છે. સમાજ માત્ર અને માત્ર માહિતીનું માધ્યમ બનતા અટકાવાવાની અભિલાષા છે. સમાજોપયોગી માહિતી જ્ઞાન બને તેવું જીવન ઘડતર સમાજમાં થાય તે ખૂબ જ જરૂરી છે. શિક્ષણ દ્વારા માહિતીનું યોગ્ય દર્શન થાય તે જરૂરી છે.  સમાજમાં આપણે ધાર્મિક અને વ્યવહારુ શિક્ષણ પદ્ધતિનો સમન્વય થાય તે ખૂબ જ જરૂરી છે. આધુનિક શિક્ષણની કથળેલી પરિસ્થિતિ માટે અનેક પરિબળો પૈકી શિક્ષણ પર સરકારનો અંકુશ. ખાનગી શાળાઓ તગડી ફી લઇને લોકોને લૂંટે છે ત્યારે આ સમાજના લોકો પોતાના બાળકને જવનલક્ષી શિક્ષણ મળે તે ખેવના રાખે છે. સમાજને સંસ્કૃતિથી અળગો રાખ્યા વિના શિક્ષિત બનાવી દિક્ષા મળે તેવી ઇચ્છા લોકો રાખે છે.

અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્ નાટકમાં રાજા દુષ્યંત કણ્વ ઋષિના આશ્રમમાં પ્રવેશતાં પહેલાં તેમની અનુમતી લે છે. આમ દરેક રાજ્યસત્તા પર ગુરુઓનો પ્રભાવ જણાઇ આવે છે. જ્યારે આજે શૈક્ષણિક સંકુલો કે આશ્રમોમાં સરકારી નિયમો કે આચાર સંહિતાના નામે વિદ્યાદાતાને પાંગળા બનાવી દીધા છે. આથી કહેવાયું છે કે  “ સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે. “ સમાજ ઇચ્છે કે જ્યાં શિક્ષણ જ નિયમોની બેડીઓથી બંધાયેલ હોય ત્યાં જીવનમુક્તિની આશા ઠગારી નીવડે છે. આમ આજે સમાજ દરેક વ્યક્તિ વિદ્યા મળ્યા બાદ મુક્તિની કામના કરે છે. પારદર્શક શિક્ષણની ઇચ્છા સમાજના છેવાડાનો માનવી રાખે છે. ખરેખર તો શિક્ષણ, ધર્મ અને સરકાર આ ત્રણેય ધારાઓ સ્વતંત્ર રીતે કામ કરે  તે રીતે પારદર્શક હોવા જોઇએ.

(૩)  કૃતજ્ઞતાભાવનું સમજનું શિક્ષણ

આજે સમાજમાં ગુરુ અને શિષ્યનો આદરભાવ ઘટતો જાય છે. આ કૃતજ્ઞતાનો આદરભાવ ફરી સમાજમાં જાગૃત થાય એવું સમાજ ઇચ્છે છે. આ ભાવને કારણે જ સમાજ ફરીથી વધુ બળવત્તર બની ઉર્જાવાન બનશે. આ ભાવ પ્રકટ થાય તો સમાજ સંસ્કારશીલ બનશે. જેમકે…

  • “સાચા બોલા હંસો” ગદ્ય ભણાવી દો તો એ માત્ર શિક્ષણનો એક ઉપરછલ્લો ભાવ બની રહે છે પણ વર્ગના બાળકો સાચું બોલવાની પ્રતિજ્ઞા લે આ જ ખરી કેળવણી છે. આપણો સમાજ બસ આવી જ કેળવણી ઇચ્છે છે.
  • “જનની” કાવ્ય તમે એક શિક્ષક તરીકે ભણાવો છો ત્યારે તે શિક્ષણનો એક ભાગ કે પ્રક્રિયા છે. આ કાવ્ય શિખ્યા બાદ બાળક પોતાની માતાને જીવનમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન આપે તે કેળવણી છે. આ સમાજ આવા શિક્ષણને વર્ગમાંથી સમાજ સુધી લઇ જવા ઇચ્છે છે. વિદ્યાર્થીનો માતા પ્રત્યેનો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ પ્રકટ થાય તે જરૂરી છે.
  • એક શિક્ષક જ્યારે ‘વૃક્ષ’ વિશે વર્ગમાં બાળકોને ભણાવે કે સમજાવે છે ત્યારે વૃક્ષ આપણને શું શુ આપે છે ? તે બધી વાત વિગતે સમજાવે છે ત્યારે બાળક કે વિદ્યાર્થી વૃક્ષ વિશેના મનોભાવને કૃતજ્ઞતાની દ્રષ્ટિએ જુએ છે. વૃક્ષને ઉછેરીને મોટું કરે તે તેનો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ છે.
  • શિક્ષક વર્ગમાં ‘પાણી’ વિશે સમજાવે છે ત્યારે પાણી જ મારા જીવનનો આધાર છે તે સમજે તે જરૂરી છે. માત્ર અને માત્ર H2o સૂત્ર આવડી જાય તે જ અભિપ્રેત નથી. પાણી પ્રત્યે જીવન આધારનો ભાવ પ્રકટ થાય તે જ ખરૂ શિક્ષણ છે.
  • શિક્ષક જ્યારે માટીના પ્રકારો વિશે શીખવે છે ત્યારે માટી જ મારા જીવનનો પર્યાય છે આ વાત શિક્ષક બાળકના જીવનમાં કૃતજ્ઞતાથી ઉતારે તે જ શિક્ષણ સમાજ ઇચ્છે છે. માટી પ્રત્યેનો સંવેદનાભાવ પ્રકટ થાય તે શિક્ષણ સમાજ ઇચ્છે છે.
  • આપણી સંસ્કૃતિમાં સૂર્ય નમસ્કાર શીખવા એ જ જરૂરી નથી. માત્ર એક વ્યાયામ તરીકે આ ક્રિયા નથી. સૂર્ય નમસ્કાર માત્ર શરીર સુદ્રઢ કરવાનું સાધન નથી, પણ સમગ્ર માનવ જાતિનો પ્રાણ સૂર્ય છે. આ વાત કૃતજ્ઞતા શીખવે છે.

આમ આ સમાજને ભવિષ્યમાં ઉપયોગી થાય અને દેશ પ્રત્યે વફાદાર નાગરિકોનું નિર્માણ થાય તે સમાજ ઇચ્છા સેવે છે.

(૪)  શિક્ષણ : વ્યક્તિનિર્માણથી રાષ્ટ્રનિર્માણ સુધીની યાત્રા એ જ સમાજની અપેક્ષા.

જો શિક્ષણનું ચિંતન વ્યવહારિક બને તો જ શિક્ષણ સાર્થક બની શકે છે. શિક્ષણ એ તો સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. મર્યાદિત સમયગાળામાં પૂરી કરવાની કોઇ યોજના નથી. અભ્યાસક્રમ પૂરો કરવો એ શિક્ષણ નથી. માત્ર અક્ષરજ્ઞાન આપવું કે માહિતી આપવી તે શિક્ષણ કે ખરી કેળવણી નથી. ડૉક્ટર, ઇજનેર, કે અધિકારી બનાવી દે એ પૂરતું નથી. શિક્ષણની સાર્થકતા માનવને મહામાનવ બનાવવામાં રહેલી છે. માત્ર રોટલો રળવો એ શિક્ષણનો એક ભાગ છે, પણ રોટલાના દરેક કોળિયાને વધારે મીઠો કેમ બનાવવો ? આ જ ખરી કેળવણી છે. શિક્ષણ રોજીરોટી આપે તે સ્વભાવિક છે, પણ જરૂરિયાતમંદને રોજીરોટી અપાવતા શીખવે એ જ વધારે જરૂરી છે. આ જ શિક્ષણ છે. માત્ર વ્યક્તિ નહિ પણ આખા રાષ્ટ્રનું નિર્માણ થાય તે શિક્ષણ સમાજ ઇચ્છે છે.

શિક્ષિત એટલે બંધનોની ક્ષિતિજથી પર જવું તે. કેળવણી સદગુણોને ખીલવીને દુર્ગુણોને દૂર કરી સાચા માનવ બનાવે છે. કેળવણી દુ:ખને દૂર કરે છે. જે માનવી કેળવણી પામે તેની જાગૃતિ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે નહિ તો તે કેળવણી અધૂરી કહેવાય છે. કેળવણી બે પ્રકારે હોય છે. એક આંતરિક કેળવણી અને બીજી બાહ્ય કેળવણી. માનવીમાં રહેલા આંતરિક ગુણો ખીલે તે ખૂબ જ જરૂરી છે. આ બધું આંતરિક કેળવણી દ્વારા જ શક્ય છે. આત્માનો વિકાસ થાય તે માટે આંતરિક કેળવણી ખૂબ જ જરૂરી છે. બાહ્ય કેળવણી માનવીને જગતનું બાહ્ય જ્ઞાન આપે છે. માનવી પોતાની રોજીરોટી કમાઇને પોતાના જીવતરને બીજા માટે સમાજ માટે ઉપયોગી થાય તો જ સમગ્ર સમાજનો વિકાસ થાય છે.

(૫)  શિક્ષણ : જીવન જીવવાની કલા અને રાષ્ટ્ર ઘડતર એ જ સમાજની અપેક્ષા.

શિક્ષણ જીવન જીવવાની કલા શીખવે છે તે જ ખરી કેળવણી છે. આ જ શિક્ષણના ધ્યેય છે. શિક્ષણ સતત પરિવર્તનશીલ છે.

  • આપણે ત્રિકોણના બે ખૂણાના માપ પરથી ત્રીજા ખૂણાના માપને શોધી શકીએ છીએ પણ આપણા વડીલ માતા કે પિતાને ઘરની બહાર કાઢતાં સહેજ પણ અચકાતા નથી આ મોટી કરુણતા છે. આમ આપણે આપણા પરિવારમાં હળી-મળી કેમ રહેવું અને સારી રીતે જીવન કેમ જીવવું ? આ જ ખરી કલાનું શિક્ષણ શીખવે છે. આ કલા એટલે જ શિક્ષણ.
  • આપણી ગણિતના ભલભલા સમીકરણ ઉકેલવામાં નંબર મેળવતાં હોય, પણ આપણા પરિવાર કે આસપાસ પડોસમાં રહેલી સમસ્યાને કે મડાગાંઠને ઉકેલી શકતા નથી. આ ઉકેલવાની શક્તિ કે સામર્થ્ય કેળવાય તે જ ખરી કેળવણી છે.
  • આપણે મંગળ ગ્રહ સુધી પહોંચી શક્યા છીએ, મંગળ ગ્રહ સુધી કે અન્ય ગ્રહો પર શું શું છે ? આ વાતની સાબિતી કરી શક્યા છીએ પણ એક બીજાના હૃદય સુધી પહોંચવામાં ધીરજ કે ચેતના ગુમાવી બેઠા છીએ.

ઉપસંહાર :

આમ શિક્ષણ ઉપર રાષ્ટ્રના વિકાસનો આધાર રહેલો છે. રાષ્ટ્રને પરમ વૈભવની ઊંચાઇએ લઇ જવા માટે મજબૂત પાયારૂપે આધારભૂત આદર્શ કેળવણીની જરૂર પડશે. આવી કેળવણીથી જ જીવન નિર્માણ થાય છે. જ્યારે આવી કેળવણીથી નૈતિક શિક્ષણ અને મૂલ્ય શિક્ષણને વધુ ગ્રાહ્ય અને વ્યવહારિક રાખવાની જરૂરિયાત છે. વર્ષો પહેલાના ચારિત્ર્ય ઘડતરના શિક્ષણને વધુ મહત્ત્વ આપવાની જરૂર છે. આજે ચારિત્ર્ય ઘડતર દ્વારા રાષ્ટ્ર ઘડતર તરફ ગતિ કરવાની આપણી નેમ અને ખેવના હોવી જોઇએ.

આમ આજે એકવીસમી સદીમાં આપણી દુનિયા સામે અનેક પડકારો મોં વકાસીને ઊભા છે ત્યારે શિક્ષણને ચેતનવંતુ બનાવવાની જરૂર છે. આમ શિક્ષણ જીવનલક્ષી, સમાજલક્ષી, રાષ્ટ્રલક્ષી અને વિશ્વલક્ષી બની રહે એમાં જ તેની ખરી સાર્થકતા છે. શિક્ષણ સમાજને ઉપયોગી થાય તેવા જ પરિરૂપની જરૂર છે.

સંદર્ભ :

(૧)  શિક્ષકત્વની ખોજ .. ડૉ. જયંત વ્યાસ (૨)  સહિયારી જવાબદારી… ડૉ. રક્ષાબેન દવે (૩)  સમાજ વ્યવસ્થામાં શિક્ષણની જરૂરિયાત.. ડૉ.સુરેશ અવૈયા (૪)  શિક્ષકની વિશ્વસનીયતા… ડૉ. સુરેશભાઇ જે. પ્રજાપતિ (૫) કેળવણી : કર્મ અને મર્મ. …પ્રવીણ મકવાણા

પ્રસ્તુતી : 

પ્રવીણ, કે, મકવાણા આચાર્યશ્રી, આંગણકા પ્રાથમિક શાળા, તા : મહુવા, જિ : ભાવનગર. મો, ૯૪૨૮૬૧૯૮૦૯

અશોક બી.પ્રજાપતિ રિસર્ચ એસોસિયેટ, આઈ.આઈ.ટી.ઈ. ગાંધીનગર. મો. ૯૦૧૬૯૨૨૨૬૫

 

 

 

 

 

 

કેળવણી અંગે મનનીય લેખ !

 

– શ્રી ભરત નાનાભાઈ ભટ્ટ

 

કેળવણીના બે અવિચળ સ્તંભો

કેળવણીની બે લાક્ષણિકતાઓ અંગે કેળવણીજગત સાથે સંકળાયેલ સૌનું મન સ્પષ્ટ થઈ જવું જોઈએ. પરંતુ એ બે લાક્ષણિકતાઓને સમજવા પૂર્વે કેળવણીનો અર્થ તાજો કરી લેવો જરૂરી છે. આથી દિશા સચવાઈ રહેશે તેમજ માર્ગ નિઃસંશય બનશે.

કેળવણી એટલે વિષયશિક્ષણની સાથે સાથે જીવનશિક્ષણ પણ આપતી પ્રક્રિયા. જે વિદ્યાર્થી માટે જ્ઞાનસજ્જતા સાથે ચારિત્રસજ્જતાને જોડે તે કેળવણી. વિષયશિક્ષણ જેવી રીતે વિદ્યાર્થીને ગણિત, ભાષા, ઇતિહાસ વગેરેમાં સમૃદ્ધ કરે છે તેમ કેળવણી તેને રોજિંદા વ્યવહારમાં, ધર્મ-નીતિ-સદ્‌ગુણોના સર્વ કલ્યાણકારી માર્ગે ચાલવા સજ્જ કરે છે.

પ્રાચીનકાળમાં આપણે ત્યાં આશ્રમોમાં ઋષિમુનીઓ શિષ્યોને ભણાવતા ત્યારે તેને બે પ્રકારનાં વિશેષણ-પદવી આપતા : ૧. વિદ્યાસ્નાતક, ૨. વ્રત સ્નાતક. ઋષિઓ પોતાના આશ્રમોમાં જ્ઞાન આપવાની સાથે  સાથે શિષ્યોમાં ચારિત્રનું નિર્માણ થાય તેવો પ્રયાસ કરતા. આશ્રમમાં રહી જે શિષ્ય કેવળ વિદ્યા-વિષયમાં નિપુણ બને તે વિદ્યાસ્નાતક. તે વિદ્યા-જ્ઞાન થકી ચોખ્ખો-સ્નાત થયો ગણાય. વ્રત સ્નાતક એટલે વિદ્યા ઉપરાંત વ્રત અર્થાત્‌ નિયમ, નીતિ, ધર્મ પાળનારો. જે પોતાના શીલ થકી પણ નિર્મળ થયો છે તેવો. વાસ્તવમાં વિદ્યાસ્નાતક એટલે વિદ્યાવાન અને વ્રતસ્નાતક ચારિત્રવાન. વેદ-ઉપનિષદમાં આવતાં પાત્રોમાંથી ઉપમન્યુ એ વિદ્યાવાન ગણાય અને આરુણિ એ ચારિત્રવાન ગણાય. બંને ધૌમ્ય ઋષિના શિષ્યો. આરુણિના સંદર્ભમાં ધૌમ્ય ઋષિ કહે છે તેમ ચારિત્રવાનની વાણી જ પછી વેદ-વિદ્યા બને છે. આ રીતે ચારિત્રમાં જ પછી જ્ઞાન સમાઈ જાય છે. વિદ્યાસ્નાતક તે અપૂર્ણ સ્નાતક; વ્રત સ્નાતક તે પૂર્ણ સ્નાતક.

કેળવણીના આવા આશયોને મૂર્તિમંત તેમજ સાર્થક કરવા હોય; કેળવણીના આવા વિરલ સ્વરૂપને સાકાર કરવું હોય તો તેની બે સનાતન લાક્ષણિકતાઓને સ્વીકારવી જોઈએ, સમજવી જોઈએ, મૂર્તિમંત કરવી જોઈએ તથા સાચવવી જોઈએ. તે બે લાક્ષણિકતાઓ હવે જોઈએ.

(૧) કેળવણી સ્વયંભૂ પ્રક્રિયા છે :

કેળવણી ઘડતર તે વ્યક્તિની અંદરથી જન્મ લે છે. તે સ્વજન્મા છે, આત્મજન્મા છે. કેળ, સુરણ જેવી વનસ્પતિની માફક તે પોતે જ પોતાને જન્મ આપે છે.

ચારિત્ર, મૂલ્યનિષ્ઠા, સજ્જનતા, સુટેવ, સચ્ચાઈ, સમતા, સમજદારી વગેરે કોઈ ગુણો ઉપરથી રેડી શકાતા નથી. નદી યા ઝરણાની માફક; કૂંપળ, ફળ કે ફૂલની માફક તે અંદરથી જ ફૂટે છે – પ્રગટે છે. બનાવટી ફૂલોની માફક, કુત્રિમ છોડની માફક તેને આપણે આકાર નથી આપી શકતા. તે સ્વયંસ્ફૂટ છે અને સ્વયંકિત છે. કુંભ પણ તે છે અને કુંભકાર પણ તે છે.

આવું જ વિદ્યાર્થીના સંસ્કાર-ઘડતર-ચારિત્રનું સમજવું. જ્ઞાન તથા ચારિત્રનું વિદ્યુત જેવું છે. તેમાં જેમ ધન તથા ઋણ પ્રવાહ ભેગા થવા જોઈએ તો જ અજવાસ થાય. તેમ અહીં પણ ઉપરથી જ્ઞાન-સંસ્કાર માટે પુરુષાર્થ થાય તથા અંદરથી અભિમુખ એવી સત્ત્વશીલતા તેને સ્પર્શે-આવકારે.

ઘઉંનો છોડ તો જ ઊગે છે જો આપણે બીજને ઉપજાઉ જમીનમાં વાવ્યું હોય. ગમે તેવું ઉત્તમ બીજ સારાં જમીન-ખાતર-પાણી-માવજત વગર નજીવું પરિણામ આપે. ગુરુનાં તપ-તેજ અસાધારણ હોય તો પણ તેના ચારિત્રને ઝીલવાની ક્ષમતા શિષ્યમાં હોવી જરૂરી છે.

આમ વિચારીએ તો કેળવણી એ કૃષિકર્મ છે. પરંતુ તફાવત એ છે કે ખેડૂત નિવડેલું બીજ જ પસંદ કરી શકે છે. શિક્ષકને વિદ્યાર્થી અંગે આવો મૂળભૂત અધિકાર ન મળી શકે. ઉપરાંત માનવઘડતર માટે સારા-નબળાનું વર્ગીકરણ પણ કેળવણીમૂલ્યોથી વિરુદ્ધ છે. શિક્ષકે તો પ્રભુઆસ્થા દ્વારા માનવમાત્રની સારપમાં વિશ્વાસ રાખવાનો છે, ઉત્તમ આપવા મથ્યા રહેવાનું છે. ખરેખર તો શિક્ષક તથા ગુરુની ભૂમિકા માત્ર નિમિત્ત-માધ્યમ બનવાની જ છે અને ગણાવી જોઈએ. કેળવણીનું, કેળવણી માટે મથનારાઓનું કર્તવ્ય કેવળ વિદ્યાર્થી માટે સર્વાંગી વિકાસનાં દ્વારો ખોલી આપવાનું જ છે. તેનાં અંદર-બહારનાં વિઘ્નોને અનાવૃત કરવાનું જ છે.

જ્ઞાન, ચારિત્ર, નીતિમત્તા વગેરે જેવી ઘણી બાબતો અનુભૂતિજગતનો વિષય છે. તે સૂક્ષ્મ, અપ્રગટ અને નિર્ગુણ દુનિયા છે. તે કદી બતાવી ન શકાય. તે તો વર્તનમાં, વ્યવહારમાં, વલણમાં પ્રગટ થાય-પ્રતીત થાય. જેવી રીતે ગળપણ કે વાત્સલ્ય દર્શાવી યા દેખાડી નથી શકાતાં પણ અનુભવી શકાય છે. તેવું જ માનવીય ઉંચાઈના આ સર્વ માનદંડોનું છે. અર્થાત ચારિત્રઘડતર થયું કે નહીં તે પ્રતીત કરી શકાય, દેખાડી યા માપી ન શકાય.

આથી એ પણ સ્પષ્ટ છે કે મૂલ્યનિષ્ઠાનું નિર્માણ, ચારિત્રનું  ઘડતર, ગુણોનું સંવર્ધન વગેરેનું માપન-મૂલ્યાંકન ન હોય. એ પરીક્ષાનો પ્રશ્નોત્તરી દ્વારા ચકાસવાનો, સવાલ-જવાબ થકી મૂલવવાનો વિષય નથી. જે પોતે સૂક્ષ્મરૂપ છે, અપ્રગટરૂપ છે, ભાવરૂપ છે તેનું માપન ભૌતિક રીતિથી માપીશું તો માતાના દૂધને પ્રયોગશાળામાં  બનાવવા જેવો વ્યર્થ-નિર્જીવ આયામ તે ગણાશે. તો આપણે માનવોની જડ મૂર્તિઓ તૈયાર કરીશું અને કેળવણીનો સર્વનાશ નોતરશું.

(૨) કેળવણી એ ઉપસ્થાન પ્રક્રિયા છે :

કેળવણી અંગેની આ બીજી અનિવાર્ય શરત છે. ઉપ એટલે નજીક યા પાસે. ઉપસ્થાન અથવા ઉપસ્થિતિ એટલે નજીક હોવું, પાસે હોવું. એકબીજાની સન્મુખ હોવું જરૂરી છે. કેળવણી એ વિધેયક તેમજ દૃષ્ટિ પૂર્વકના સહવાસ દ્વારા થતી પ્રક્રિયા છે. જેવી રીતે કુંભકાર તથા કુંભનું; નવલકથાકાર તથા નવલકથાનું સ્થળકાળની દૃષ્ટિએ અભિન્ન હોવું અનિવાર્ય છે તેવી રીતે શિષ્યરૂપી કુંભનું તથા ગુરુરૂપી કુંભકારનું સન્મુખ હોવું અતિ આવશ્યક છે.

કેળવણી એ બે ચેતના વચ્ચેની એવી ચૈતસિક પ્રક્રિયા છે જેમાં તે બંને વચ્ચેનું દૂરત્વ વિઘ્નકર્તા તથા સન્મુખ હોવું વિઘ્નહર્તા છે. માતા કાંઈ પત્ર દ્વારા, ફોન મારફતે કે ઇ-મેઇલથી પોતાના સંતાનને વાત્સલ્ય મોકલી શકે ?

ચારિત્રનિર્માણનું, જીવનઘડતરનું, એટલે કે કેળવણીનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ પ્રેમ છે. જેવી રીતે ગુણ તેવી રીતે પ્રેમ પણ દેખાડી શકાય તેવી ચીજ નથી; તે પણ અનુભૂતિની વસ્તુ છે. આવી અનુભૂતિ કે પ્રતીતિ માટે રૂ-બ-રૂ હોવું અનિવાર્ય છે. આ બધી જીવનવિદ્યા છે, તે બધી જીવીને બતાવી શકાય, આચરણ વડે જ સમજાવી શકાય. આચરણ દ્વારા પ્રગટતા ઉદાત્ત જીવનના મર્મોને જાણવા તથા સમજવા માટે ગુરુની પાસે રહેવું પડે.

ભગવાન રામથી આરંભીને મહાત્મા ગાંધી સુધીના ઉત્કૃષ્ઠ જીવનકલાકારોના જીવનમાંથી વિદ્યાર્થી જેટલું નહીં પામી શકે તેટલું તેની સામે સરળ, સાદું, નમૂનારૂપ જીવન જીવતા શિક્ષક પાસેથી પામી શકશે. ટોલ્સટોય કે ‘કલાપી’નો પુસ્તકપ્રેમ વિદ્યાર્થી માટે એટલો પ્રેરક નહીં બને જેટલો તેના શિક્ષકનો પુસ્તકપ્રેમ! મહાપુરુષોના પ્રસંગો ન જ કહેવા તેવી વાત નથી, તેમાં જ ઇતિશ્રી ન ગણી લેવાય !

કારણ ? કારણ સ્પષ્ટ છે – હજારગણું સાંભળવાથી જે નથી સમજાતું તે હજારમાં ભાગનું જોવાથી સમજાય છે. મોટી, અંધારી ગુફામાં મશાલનાં મોટાં મોટાં ચિત્રો દોરવાથી અજવાળું નહીં થાય; ત્યાં તો નાનો પરંતુ પ્રકાશિત દીવો જોઈશે.  સારી રસોઈ ૧૦ ગ્રંથો વાંચવાથી નહીં આવડે ! તે તો માતા સાથે રસોઈ કરતાં કરતાં અંગભૂત બનશે.

વિદ્યાર્થીઓ માટેનાં, સંતાનો માટેનાં પ્રેમ, વાત્સલ્ય, હિતચિંતન, અગ્રતાક્રમ વગેરે થકી કેળવણીનો આશય સિદ્ધ થાય છે. શરત એટલી છે કે તે ભાવો અંગે કયાંય બોર્ડ મારવાની જરૂર નથી. તે ભાવો ગુરુ, શિક્ષક, વાલીના જીવનમાંથી તેમના રોજિંદા આચરણમાંથી પ્રગટવા જોઈએ.

અહીં એ બાબત પણ સ્પષ્ટ થઈ જવી જોઈએ કે આવાં બધાં ગુણો યા વલણો એ ‘પરફોર્મિંગ આર્ટ’ (અભિનય કલા) નથી. ગુણો-વલણોમાં વાત્સલ્ય કે પ્રેમનો દેખાવ-દંભ ન ચાલે! પ્રેમાળપણાની નીતિ ન હોય; તેની તો અનુભૂતિ જ હોય.

દરદી માટેનાં ડૉકટરનાં કે નર્સનાં પ્રેમ, સદ્‌ભાવ, આત્મીયતા એ તેમનાં કાર્ય-જવાબદારી સાથે સંકળાયેલી પોલિસી છે, નીતિ છે. સારા આશયથી થતો એ ખરેખર તો અભિનય છે. તે દરદીની સારવારનો ભાગ છે, તેનું મહત્ત્વ દર્દી માટે છે. બીજી બાજુ ગુરુનો, શિક્ષકનો શિષ્ય-વિદ્યાર્થી માટેનો પ્રેમ સહજ હોય, અનુભૂતિજન્ય જ હોય. તેમાં અભિનય ન હોય,  ગુરુની ચેતનામાંથી ફૂટતો એ દુર્દમ્ય પ્રવાહ હોય. તે કેવળ શિષ્ય માટે ન હોય; તે ગુરુના પોતાના કાજે પણ હોય. કારણ કે ગુરુ ઇચ્છે કે ન ઇચ્છે તેનાથી શિષ્યને પ્રેમ કર્યા વગર રહેવાય જ નહીં. આ રીતે વત્સલ ગુરુ કે શિક્ષક એ ખેડૂત કે ડૉકટરસમ નથી, તે પિતા કે માતાસમ છે.

માતાનું વાત્સલ્ય જેમ કેવળ સંતાનને જ પ્રસન્ન નથી કરતું, તે ખુદ માતાને પણ પ્રસન્નતા અર્પે છે. ગુરુનો શિષ્યપ્રેમ પણ આવો હોય છે. જે ગુરુ યા શિક્ષકમાં શિષ્ય-વિદ્યાર્થી માટે આવો ઉત્કટ, સ્વયં સ્ફૂરિત પ્રેમભાવ  હશે તેનાં પ્રેમ તથા આચરણમાં સર્વનું કલ્યાણ જ હશે.

કેળવણીની સંસ્થાઓએ, શિક્ષકોએ પોતાના ચિત્તમાં કોતરી લેવું કે વિદ્યાર્થી સારો ઘડાયો કે કેળવાયો છે તો તેનો સૌથી પહેલો તથા સૌથી વધુ યશ વિદ્યાર્થીને જ જાય છે. નિમિત બનવા સિવાયની કશી જ વિશેષ ભૂમિકા ન હોવાની નમ્રતા તથા આસ્થા સંસ્થામાં, શિક્ષકમાં હોવી જોઈએ.

બીજું કે જે કાંઈ તેના ઘડતર માટે, સર્વના કલ્યાણ માટે તેને આપવાનો આપણો પુરુષાર્થ તેમ જ હેતુ છે તે આપણા પોતાનામાં સવાયું હોવું અનિવાર્ય છે. આથી શક્ય તેટલું આચરણથી જ શીખવો, જીવન દ્વારા જ શીખવો. તેના સંપર્કમાં રહો, તેની નિકટ રહો, તેની સાથે રહો તેમજ સ્વયં પારદર્શક બનો. અને હા, આ સર્વ દ્વારા વિદ્યાર્થીનું જેટલું ઘડતર તથા કલ્યાણ થશે તેનાથી સવાયું આપણું થશે તેમ ચોક્કસ માનવું.

પરિવર્તન એ જીવનનું બીજું નામ છે, છતાં કેળવણીના આ બે સ્તંભો વૈદિકકાળથી ગાંધીયુગ સુધી અચળ રહ્યા છે. સરસ્વતી માતાના ચરણે બેસીને એમ કહેવાનું મન થાય છે કે અનાગતના વૈદિકયુગ કે ગાંધીયુગ સુધી તે અચળ રહેશે.

કેળવણી એ જ ચરિતાર્થ કરી શકશે જેને કેળવણીનું કામ કર્યા વગર ચેન નહીં પડે ! તથા જેને પોતાના આ કાર્યનું અન્ય કોઈ ભૌતિક વળતર સ્વપ્નમાં પણ નહીં સાંભરે !

(સૌજન્ય : કોડિયું, સપ્ટે. ૨૦૧૩)

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

મંદાર’, ૩૬/૧, બીમાનગર, સેટેલાઇટ રોડ, અમદાવાદ. ફોન : ૦૭૯ ૨૬૭૩૩૦૬૭

 

આવતી કાલનું શીક્ષણ !

કેળવણી અને શીક્ષણને કાંઈક જુદાપણું છે. જે શીક્ષણ માણસને જીવન માટે કેળવી શકતું નથી તે શીક્ષણ વાંઝીયું રહે છે તેવી મતલબનું દર્શક કહેતા. જે કામનું છે તે ભણાવાય નહીં ને ભણાવાય છે તે કામનું ન બને તેને શીક્ષણ કઈ રીતે કહેવાય ?

નાના નાના કોર્સીઝ દ્વારા યુવાનોને જીવન માટે જે જોઈએ તે અને તેટલું આપવાવાળા તાલીમવર્ગો ઠેરઠેર ચાલતા જ હોય છે. પણ એને શીક્ષણ કે કેળવણીના નામે ઓળખી શકાશે નહીં.

નઈતાલીમનો વીચાર વર્ધાસંમેલનમાં ગાંધીજીએ આપ્યો પછી સમગ્ર દેશમાં એના અનેક પ્રયોગો થયા. આજે પણ તે ચાલી જ રહ્યા છે બલકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાનાભાઈ ભટ્ટ દ્વારા સફળતાપુર્વક અમલમાં મુકાયેલા શિક્ષણના સીદ્ધાંતોને કેટલેક અંશે સ્વીકારાયા છે એમ પણ કહી શકાય.

આ નઈતાલીમ તે કેળવણીની એવી પ્રક્રીયા છે જેમાં અનીવાર્યરુપે આવતું છાત્રાલયજીવન વીદ્યાર્થીને સમગ્ર જીવનના પાઠો શીખવે છે. સમય જતાં કેળવણીનાં કાર્યોમાં, જેમ બીજે બધે બને છે તેમ નીષ્ઠાનું તત્ત્વ ઝાંખું પડતું જણાશે પણ આવા સંજોગો એક અનીવાર્ય પ્રક્રીયારુપ હોઈ તે કાયમી નબળાઈ તરીકે જોવાતા નથી.

આજે હવે જ્યારે નેટજગતમાં અનેક પ્રકારનાં સંશોધનો દ્વારા શીક્ષણના સાધન–માધ્યમરુપ વીવીધ ડાઈમેન્શનલ પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે ત્યારે અને ખાસ કરીને જ્યારે વીજાણુ ઉપકરણો હાથવગાં બની રહ્યાં છે ત્યારે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ને એનો પ્રચાર કરવાની સહેજે ઝંખના રહે. હવે વર્ગમાંનું શીક્ષણ કોમ્પ્યુટરથી પણ આગળ હથેળીમાંના મોબાઈલ ફોનના સ્ક્રીન મારફતે મળવાનું બની રહ્યું છે ત્યારે શાળાનો વર્ગરુમ અને વીદ્યાર્થીઓનો પરસ્પરનો થોડાકેય કલ્લાકોનો સંપર્ક તથા શીક્ષકો સાથેનો સન્માનનીય સંબંધ પણ બંધ થવાની ઘડીઓ ગણાવા લાગી છે !
હવે, “આપણ સૌ સાથે રહ્યાં તને સાંભરે રે ? હાજી બાળપણાની પ્રીત, મને કેમ વીસરે રે !!” આ પંક્તી વર્ગરુમથી પણ ગઈ સમજો ! હવે કોમ્પ્યુટરના પડદેથી જ સીધું ઘરે બેઠાં ભણવાનું મળી જવાનું હોઈ વર્ગરુમની અનેકાનેક ઉપયોગી બાબતો કે સંબંધોના જીવનોપયોગી તાણાવાણા રહેવાના નથી.

આધુનીકતાના પ્રચારકો વૈજ્ઞાનીક શોધોને અત્યંત મહત્ત્વ આપીઆપીને કેટલુંક સુકાં ભેળું લીલું પણ બળી જવા દેતા હોય છે. એમને સમયની જાણે કે બહુ કીંમત હોય ને બધાં ઉપકરણો વીદ્યાર્થીના સમય–શક્તીને બચાવીને જાણે કે દેશના વીકાસમાં વાળવા–વાપરવાનાં હોય તે રીતે કોમ્પ્યુટરી સાધનોની માળા જપ્યે રાખે છે. છાત્રાલયજીવનની જ જેમને કીંમત નથી તેઓને વર્ગરુમમાંથી પણ દુર થતું જતું શીક્ષણ ક્યાંથી ખટકે ?! વર્ગરુમમાં અનેક ને અકળ કારણોસર વીદ્યાર્થીઓ હાજર નથી રહેતાં તેવી ફરીયાદ હવે કાયદેસર રીતે ફરીયાદ નહીં રહે ! વીદ્યાર્થીઓ ઘરે રહીને હોમવર્ક જ નહીં પણ સમગ્ર અભ્યાસક્રમો પુરા કરી નાખશે તેમાં આ લોકોને ગૌરવ દેખાશે. પાંચ–છ કલ્લાકનો વીદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સંબંધ પણ પુરો થઈ જતાં સામાજીકતા જ નરી ગુમ થઈ જાય તો શી નવાઈ ?! આ દુરદર્શી ને દુરકર્મી ઉપકરણો વડે શીક્ષણનો સામાજીક સંદર્ભ જ જાણે કે નાશ પામવા જઈ રહ્યો છે !!

શહેરો રાક્ષસપેટા ખાઉધરા બનીને ગામડાંઓને ગળી જવા માંડ્યાં છે; ‘ભાઈએ ભાગ’થી ખેતરના થતા ટુકડાઓની માફક સંયુક્ત કુટુંબો હવે શરીરને વધુમાં વધુ ઉઘાડાં કરી મુકતાં ફેશનેબલ કપડાંની જેમ ટુંકાતાં જઈને વ્યક્તીને ઉઘાડો પાડી રહ્યાં છે ત્યારે પછી શીક્ષણનો શો વાંક ?!

આવતીકાલનું શીક્ષણ કદાચ સમાજ સાથેનો સંદર્ભ જ સપુચો કાઢી નાખે તો કશી નવાઈ ?

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !!

૨૬ જાનેવારીના રોજ એક નવીનક્કોર શૈક્ષણીક પ્રવૃત્તી !

એક નવયુવાને લીધેલો વીશીષ્ટ સંકલ્પ !! સંકલ્પને બેઠું એક સુફળ. નામ છે “સંનિષ્ઠ કેળવણી” !!

એ છે એક નવો બ્લૉગ : https://shikshandarshan.wordpress.com/ (હા, પણ એને ખોલી શકાશે ભારતીય સમય પ્રમાણે તા. ૨૬મી જાનેવારીની વહેલી સવારે ૦૦.૩૦ કલાકે !)

મારે, તે પ્રવૃત્તી ક્રાંતીકારી કેળવણી વીષયક હોવાને કારણે જ એમાં જોડાવાનું બન્યું છે – મારું સમગ્ર શીક્ષણ આ જ ઢાંચામાં થયું હોઈ અ–નીવાર્યરુપે એની પૃષ્ઠભૂમાં !!

તો, મળીશું ત્યાં જ, તે દીવસે ને તે સમયે. સૌને ભાવપુર્ણ નીમંત્રણ સાથે, – જુ.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––

એક વખત વિનોબાજીને એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું,

‘શું ભૂદાન આંદોલનમાં જોડાવા માટે અમારે કૉલેજ છોડી દેવી જોઈએ ?’ વિનોબાજીએ જવાબ આપ્યો, ‘ભૂદાનમાં ન જોડાવું હોય તો પણ કૉલેજ છોડવી જોઈએ..’

દુનિયામાં ઘણા લોકોના આખેઆખા જીવન કોઈ જ અર્થ વગર ગુજરી જાય છે. યુવાની પૈસા કામવામાં અને પછીનું જીવન એ પૈસાને સાચવવામાં પૂરું થઈ જાય છે. પહેલાં ભણો પછી નોકરી કરી પૈસા ભેગા કરો પછી લગ્ન અને રિટાયર્ડ લાઈફ. હું માનું છું કે આ બધું જ મોટાભાગના લોકો માટે જરૂરી છે, પણ કદાચ અમુક લોકો માટે નહી. હું આ ચક્કરમાં બંધાતાં પહેલાં મારા પ્રશ્નોના ઉકેલ શોધવા માંગુ છું. મારા જીવનનો અર્થ શોધવા માગું છું. હું કયા કામ માટે આ દુનિયામાં આવ્યો છું તે જાણવા માગું છું. મારી આત્માના પોકારને સાંભળી તેને અનુસરવાની હિંમત બતાવવા માંગુ છું. તો જ તો હું ખરો યુવાન.

મારા મનમાં સદાય પ્રશ્નો થાય, ‘આ માણસ, કે હવે તેને દરેકના વિકલ્પો શોધવા પડયા ? ન્યાય તંત્રના વિકલ્પો, રાજનીતિના વિકલ્પો, જીવનપદ્ધતિના, શિક્ષણપદ્ધતિના વિકલ્પો, શુદ્ધ હવાના વિકલ્પો…’જયારે તે આ વિકાસની દોડમાં ભાગતો હતો ત્યારે તેને આ બધાંનું કશું જ ભાન ન રહ્યું ?

કોઈક જગ્યાએ આત્મહત્યાઓ થાય છે; કોઈક જગ્યાએ આતંકવાદી હુમલા, ક્યાંક ભૂખમરો છે તો ક્યાંક નિરક્ષરતા… આ બધી જ સમસ્યાઓ આપણી સમાજવ્યવસ્થાનું સાચું ચિત્ર આપણી સામે ખડું કરે છે. આ બધું જ, આપણે જ બનાવેલી સિસ્ટમમાં થાય છે. હા, આપણે બનાવેલી – કારણ આપણે તો લોકશાહીમાં જીવીએ છીએ અને આપણી પાસે તો હ્યુમન રાઇટ્સ છે ને !

ઉપરની દરેક સમસ્યાને લોકો પોતપોતાની રીતે ઉપર ઉપરથી હલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પણ મારા મતે સમસ્યાનો ઉકેલ મૂળિયાંમાં છે. મૂળિયાં એટલે સમાજ વ્યવસ્થા – જે માણસ ઘડે છે. અને માણસ ઘડાય છે ‘શિક્ષણ દ્વારા’, ‘કેળવણી’ દ્વારા. કેળવણી જ માણસને બદલી શકે, તેનું હૃદય પરિવર્તન કરી શકે અને વિશ્વશાંતિનો સંદેશ ફેલાવી શકે.

ભારતમાં ગાંધીજી, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, સ્વામી વિવેકાનંદ, જ્યોતિબા ફૂલે, વગેરે મહાનુભાવોએ કેળવણીનું દર્શન આપ્યું છે. જે માનવજાતને વિશ્વશાંતિ તરફ લઈ જવા સક્ષમ છે.

ગુજરાતમાં લોકભારતી અને દક્ષિણામૂર્તિ જેવી સંસ્થાઓ તથા શિક્ષણના ભેખધારી હજારો કેળવણીકરો છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચી એક નવી સમાજ વ્યવસ્થાના પાયા નાખી રહ્યા છે…

ચાલો આપણે તેમના જીવનસંગીતને જાણીએ… અને તેમાંથી પ્રેરણા લઈએ…

“વિનોબાજી કહેતા કે આઝાદી પછી તરત આપણે શિક્ષણવ્યવસ્થા બદલવામાં ચૂકી ગયા.”

પણ હવે જાગવું જ રહ્યું… હું તો પૂરેપૂરો મથવાનો છું… શું તમે સાથ આપશો ?

(ફક્ત ટેલિફોન પરની વાતથી જ મને સાથ આપવા એક વ્યક્તિ તૈયાર થઈ; યોગાનુયોગ તે નઈતાલીમની જ વ્યક્તિ,  જુગલકિશોરભાઈ – જુકાકા ! આ બ્લૉગ દ્વારા જે કાંઈ કાર્યો હું કરવા માગું છું તેમાં તેમનો પૂરો માર્ગદર્શક–સાથ મળવાનો છે.)

બ્લૉગવાચન દ્વારા એક વાચકરૂપે અને ક્યાંક, કોઈક પ્રસંગે લખાણ વગેરે દ્વારા આપ સૌ પણ મને સાથ આપશો એવી આશા રાખું તો નિરાશ નહીં જ થવાય તેવા વિશ્વાસ સાથે –
સાભાર,

મિહિર પાઠક
‘સંનિષ્ઠ કેળવણી’ – shikshandarshan.wordpress.com/
વ્યક્તિગત વેબ પેજ – mihirism.github.io/

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

મિહિરનો ખાસ પરિચય અહીં :

http://yourstory.com/2015/04/learnlabs-mihir-pathak/

mihirism.github.io/portfolio/mihir_portfolio.pdf

વીચારકણીકા.

” મને લાગે છે કે આપણે એવાં જ પુસ્તકો વાંચવાં જોઈએ જે આપણને ઘાયલ કરે,

 આરપાર વીંધી નાખે. આપણે વાંચતાં હોઈએ તે પુસ્તક મસ્તક ઉપર ધડ દઈને

ફટકો મારી આપણને જાગ્રત કરી દેતું ન હોય, તો પછી આપણે તે વાંચીએ જ છીએ

 શીદને, ભલા ? આપણને તો એવાં પુસ્તકોની જરુર છે, જે કોઈ મોટી હોનારત જેવી

 અસર આપણી ઉપર કરે, ઉંડી વેદનામાં આપણને ડુબાડી દે, જેને આપણી જાત

કરતાં વધારે ચાહ્યું હતું તેવા કોઈ પ્રીયજનના મૃત્યુની જેમ માનવી માત્રથી દુર દુરનાં

 જંગલોમાં આપણને દેશનીકાલ કરી દે; પુસ્તક તો આપણી અંદર થીજી ગયેલા

 હીમસાગરને કાપનાર કુહાડો હોવું જોઈએ.” 

 (મુળ લેખક : ફ્રાંઝ કાફ્કા. અનુ.: મહેન્દ્ર મેઘાણી.)